язык интерфейса

ЎзР Конунчилиги

ЎзР Конунчилиги/ Иқтисодиётнинг айрим соҳалари/ Транспорт/ Ҳаво транспорти/ Ўзбекистон Республикаси Авиация қоидалари/ Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудида фуқаро ва экспериментал авиациясининг парвоз қилиш Авиация қоидалари (ЎзР АҚ-91) (АВ томонидан 29.09.2007 й. 1723-сон билан рўйхатга олинган Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси бошлиғининг 12.09.2007 й. 141-сон буйруғи билан тасдиқланган)

Вы можете получить доступ на один день к продукту Законодательство Руз.

Ўзбекистон Республикаси

Адлия вазирлигида

2007 йил 29 сентябрда 1723-сон

билан рўйхатга олинган

Парвозлар хавфсизлигини

назорат қилиш давлат

инспекцияси бошлиғининг

2007 йил 12 сентябрдаги

141-сон буйруғи билан

ТАСДИҚЛАНГАН



ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ

АВИАЦИЯ ҚОИДАЛАРИ


Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудида фуқаро

ва экспериментал авиациясининг парвоз қилиш

АВИАЦИЯ ҚОИДАЛАРИ

(ЎзР АҚ-91)


Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси (Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1993 йил, 6-сон, 247-модда), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 18 апрелдаги 114-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тўғрисидаги низом, Халқаро стандартларга (Халқаро ФАси тўғрисидаги Конвенцияга 2, 6-иловалар, 1944 й.) мувофиқ Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудида фуқаро ва экспериментал авиацияси парвоз қилиш авиация қоидаларини қўллаш тартибини белгилайди.


I. МАЗКУР ҚОИДАЛАРДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН

ТАЪРИФЛАР, ҚИСҚАРТИРИШЛАР


1-§. Атамалар


Абсолют баландлик - ўртача денгиз сатҳидан (MSL) маълум бир нуқта сифатида олинган объект ёки нуқта сатҳигача бўлган вертикал масофа.


Авиакомпания, авиакорхона - мунтазам халқаро ҳаво қатновларини амалга оширувчи ёки шу соҳада ўз хизматларини таклиф этувчи ҳар қандай авиатранспорт корхонаси.


Авиация хавфсизлиги - ФАни ноқонуний аралашиш билан боғлиқ ҳаракатлардан ҳимоя қилиш учун мослаштирилган, инсоний ва моддий ресурслар ҳамда комплекс чоралар.


Ноқонуний аралашиш билан боғлиқ ҳаракатлар:

а) парвоздаги ҳаво кемаси бортидаги шахсга нисбатан зўрлик ишлатиш, агар бундай ҳаракат ушбу ҳаво кемаси хавфсизлигига таҳдид қилиши;

б) парвоздаги ҳаво кемасини бузиш ёки уни фойдаланишдан чиқаришга ёки парвозда унинг хавфсизлигига таҳдид қиладиган тарзда шикаст етказиши;

в) парвоздаги ҳаво кемасида мазкур ҳаво кемасини бузиш ёки уни фойдаланишдан чиқаришга ёки парвозда унинг хавфсизлигига таҳдид қиладиган тарзда шикаст етказиши мумкин бўлган қурилмалар ёки моддаларнинг қайси йўллар билан бўлмасин пайдо бўлишига олиб келувчи ҳаракатларнинг жойлаштирилиши (кетма-кетлиги) ёки содир этилиши;

г) аэронавигация ускуналарини бузиш ёки шикаст етказиш ёхуд ундан фойдаланилишига аралашув, агар бундай ҳаракат парвоздаги ҳаво кемасининг хавфсизлигига таҳдид этса;

д) парвоздаги ҳаво кемаси хавфсизлигига таҳдидни юзага келтирадиган ёлғон маълумотларни била туриб хабар қилиш;

е) ноқонуний ва қасддан ҳар қандай қурилма, модда ёки қуролдан фойдаланиш:

ФАга хизмат кўрсатувчи аэропортдаги шахсга нисбатан соғлиғига зиён етказиш ёки етказиши мумкин бўлган ёхуд ўлимига олиб келадиган зўрлик ҳаракатини амалга ошириш учун;

аэропорт иншоотлари ва ускуналарини ёхуд фойдаланишда бўлмаган, аэропорт ҳудудида жойлашган ҳаво кемаларини ишдан чиқариш ёки жиддий шикаст етказиш ёхуд аэропортдаги хизматларнинг ишини издан чиқариш учун фойдаланиш;

агар бундай ҳаракат аэропорт хавфсизлигига таҳдид этса ёки таҳдид этиши мумкин бўлса.


Авиация ҳодисаси - ҳаво кемасидан фойдаланиш, унга хизмат кўрсатиш билан боғлиқ ёки ҳар қандай босқичда парвозни таъминлаш ва амалга ошириш билан боғлиқ бўлган ҳар қандай ҳодиса.


Авария ҳолати - бу:

а) экипажга нисбатан психофизиологик босимнинг сезиларли даражада ошиб кетиши;

б) ҳаво кемаси (парвоз характеристикаси) чидамлилиги ва бошқарувининг сезиларли даражада ёмонлашуви билан ифодаланадиган энг сўнгги чекловларга эришилишига (ошиб кетишига) ва/ёки ҳисобга олинган вазиятларга олиб келадиган алоҳида ҳолатдир.


Тижорат авиацияси - йўловчиларни, юкларни, почтани (ҳақ эвазига ёки ёллаб) тижорат мақсадларида ҳавода ташиш, шунингдек махсус авиация ишларини бажариш билан боғлиқ парвозларни амалга оширувчи фуқаро ҳаво кемалари.


Умумий мақсадлардаги авиация - тижорат мақсадларида ҳавода ташиш ва махсус авиация ишларини бажариш билан боғлиқ бўлмаган парвозларни амалга оширувчи фуқаро ҳаво кемалари.


Авария хабари; авария хизмати - тегишли ташкилотларни қидирув-қутқарув хизмати ёрдамига ва шундай ташкилотларга керакли ёрдам кўрсатишга муҳтож ҳаво кемалари ҳақида огоҳлантириш тақдим этиш хизмати.


Аэродромдаги атмосфера босими (аэродромдаги босим) - УҚЙ юзаси даражасида атмосфера босимининг симоб устунида миллиметрларда (см.уст.мм.), миллибарларда (МБАР) ёки гектопаскалларда (ГПа) белгиланиши.


Аэродром (гидроаэродром) - юзаси тўлиқ ёки қисман ҳаво кемаларининг қабул қилиб олиниши, жўнатилиши ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган ер ёки сув юзасидаги маълум бир ҳудуд (ҳар қандай бино, иншоот ва ускуналар билан биргаликда).


База аэродроми - ҳаво кемаларининг асосий туриш жойи бўлган ва бунинг учун зарур иншоотларга эга бўлган аэродром.


Вақтинчалик аэродром - йилнинг маълум бир даври мобайнида ҳаво кемаларининг парвозини таъминлаш учун мўлжалланган, стационар иншоот ва ускуналарга эга бўлмаган, аммо белгилаган тартибда ҳисобга олинадиган аэродром.


Тоғ аэродроми - аэродром назорат нуқтасидан 25 км (14 д. мили) радиусда 500 метр (1650 фут) ва ундан ортиқ баландликларга эга бўлган нотекис рельефда жойлашган аэродром, шунингдек денгиз сатҳидан 1000 метр (3300 фут) ва ундан ортиқ баландликда жойлашган аэродром.

Белгиланган аэродром - парвоз режасида ва парвоз учун топшириқ (вазифалар) кўзда тутилган қўниб ўтиш аэродроми сифатида кўрсатилган аэродром.


Аэродромда парвоз қилиш доираси (кўтарилиш ва қўниш ҳудудида парвоз қилиш схемаси) - кўтарилиш, қўнишга кириш учун пасайиш, қўнишни кутиш, аэродром устида парвоз қилиш учун аэродром ҳудудида белгиланган парвоз йўналиши.


Аэродромда ҳаракатланиш - аэродромнинг манёвр қилиш майдонидаги барча ҳаракатлар, шунингдек барча ҳаво кемаларининг аэродром ҳудудидаги ҳаракати. Ҳаво кемаларининг аэродром ҳудудидаги ҳаракати деганда ҳаво кемасининг аэродромда парвоз қилиш доирасидаги ҳаракати тушунилади.


Аэродром диспетчерлик пункти - аэродромдаги ҳаракатни диспетчерлик хизмати билан таъминлаш учун мўлжалланган орган.


Аэродром диспетчерлик хизмати - аэродромдаги ҳаракатларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш.


Аэронавигация маълумоти - аэронавигация маълумотларини саралаш, таҳлил этиш ва форматлаш натижасида олинган маълумот.


Аэронавигация ёқилғи захираси - белгиланган йўналишга риоя қилмаслик, шамол тезлигининг кучайиши, захирадаги аэродромга юбориш ва бошқа вазиятлар туфайли парвоз режаси ўзгарган ҳолларда керак бўладиган, учиш аэродромидан қўниш аэродромигача ҳисобланган ёқилғидан ортиқ захира ёқилғи миқдори.


Аэропорт - ҳаво кемаларини қабул қилиб олиш, жўнатиш ва ҳаводаги ташишга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган, ушбу мақсадлар учун аэродром, аэровокзал ва бошқа ер усти иншоотларига ва керакли ускуналарга эга бўлган иншоотлар комплекси.


Багаж - эксплуатант билан келишувга биноан ҳаво кемаси бортида ташиладиган йўловчиларнинг ва экипажнинг шахсий буюмлари.


Барометрик баландлик - стандарт атмосфера бўйича ушбу босимга мос акс эттирилган абсолют баландлик ўлчамларидаги атмосфера босими.


Хавфсиз иложсиз қўниш - амалга оширилиши натижасида ҲК (самолёт/вертолёт)даги ёки юзадаги шахсларга зиён етмаслигини тахмин қилиш учун етарли асослар мавжуд бўлгандаги иложсиз қўниш ёки авария қўниши.


Хавфсиз баландлик - ҳаво кемаси ер (сув) юзаси ёки ундаги тўсиқлар билан тўқнашиб кетмаслигидан кафолатланган парвознинг минимал рухсат этиладиган баландлиги.


Парвозлар хавфсизлиги - парвозларни инсонларнинг ҳаёти ва соғлиғи учун таҳдид солмайдиган қилиб бажариш имкониятига эга эканлигини англатувчи ҳаво транспортининг ва авиация ишларининг мажмуи.


Силкиниш - уюрмавий атмосферада парвоз вақтида ҳаво кемасининг бетартиб кўчиши (кучсиз силкиниш - юкланиш +1,0g гача бўлганда, кучли - +1,0g ва ундан ортиқ бўлганда, қўниш конфигурациясида кучсизида юкланиш - +0,3-0,4g, кучлигида - +0,4g дан ортиқ).


Борт ускуналари - ҳаво транспорти бортида парвозлар вақтида фойдаланиш учун мўлжалланган предметлар, шу жумладан, биринчи ёрдам кўрсатиш воситалари ва авария-қутқарув ускуналари, борт жиҳозлари ва кўчма эҳтиёт қисмлар бундан мустасно.


Борт жиҳозлари - парвоз чоғида ҳаво кемаси бортида фойдаланиш ёки сотиш учун мўлжалланган, истеъмолга тайёр предметлар, шу жумладан борт озиқ-овқатлари.


Борт ўзи ёзиш қурилмаси - авиация ҳодисасини текширишни амалга ошириш учун қўшимча манба сифатида ҳаво кемаси бортига ўрнатиладиган ҳар қандай ўзи ёзадиган ускуна.


Бошқарилмайдиган учувчисиз аэростат - эркин парвоз этадиган, кучли қурилмага эга бўлмаган, учувчисиз бўлган ҳаво кемаси (газ баллони).


Катта самолёт - максимал сертификатланган учиш массаси 5700 кг.дан юқори бўлган самолёт.


Вертолёт - ҳавонинг, тахминан вертикал ҳолатда жойлашган ўқлар атрофида кучли қурилма ёрдамида ҳаракатлантириладиган бир ёки бир нечта асосий винт билан таъсирлашиши ҳисобига парвоз қилувчи, ҳаводан оғир учувчи аппарат.


Вертодром - тўлиқ ёки қисман вертолётларнинг келиши, жўнатилиши ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган аэродром ёки иншоот юзасидаги маълум бир белгиланган ҳудуд юзаси.


Самолётнинг кўтарилиши - парвознинг самолётнинг юришидан бошлаб ердан узилишигача ўзида қамраб олиб, парвоз қилиш конфигурациясига ўтиш билан тугайдиган босқичи.


Кўтарилиш масофаси - ҲК старт нуқтасидан бошлаб горизонтал йўналишда старт нуқтаси сатҳидан 10,7 метр (35 фут) баландликка кўтарилгунча босиб ўтган масофа.

Векторлаш - ҲҲФБ (ҲҲБ) билан келишилган ҳолда радиолокацион назорат остида маълум курсни (диспетчер томонидан бериладиган траекториялар) кўрсатиш орқали белгиланадиган йўналиш.


Қўнишга визуал кириш (1, 2 ва 3-класс ҲК учун) - ускуналар бўйича қўнишга ўтиш тугамай туриб қўнишга кириш УҚЙ ва унинг мўлжаллари билан визуал контактда давом этиши.


Параллел УҚЙга қўнишга визуал кириш (Side step approach) - Параллел УҚ ўқлари орасидаги масофа 300 м.дан кам бўлмаган шароитда параллел УҚЙга ускуналар бўйича қўнишга ўтишни тугаллаш учун бажариладиган визуал манёвр.


Визуал парвоз - ҲКнинг фазодаги ҳолати ва жойлашиш ўрни горизонт ва ерусти мўлжаллари ҳамда бошқа ҲК, объектлар ва тўсиқлар билан горизонтал ва вертикал бўйича ўзаро жойлашиши экипаж томонидан визуал амалга ошириладиган парвоз.


Визуал метеорологик шароитлар - ўрнатилган минимумларга мос келадиган ёки улардан ортадиган, кўриш узоқлиги ўлчовларида ифодаланган, булутларгача бўлган ва булутларнинг пастки чегараси баландлигигача бўлган оралиқдаги масофа.


Учиш-қўниш йўлаги - ҳаво кемаларининг қўниши ва учиши учун мўлжалланган, қуруқликдаги аэродромнинг маълум бир тўғри бурчакли қисми.


Кўриш имконияти - атмосфера шартлари билан аниқланадиган ва масофа бирликлари билан ифодаланадиган, чироқлар ёрдамида ёритилмаган, сезиларли даражадаги объектларни кундузи ҳамда чироқлар ёрдамида ёритилган, сезиларли объектларни кечаси кўриш ва аниқлаш имконияти.


Парвоздаги кўриш имконияти - парвоз йўналтирилган тарафнинг ҳаво кемаси учувчи кабинасидан туриб кўриниши.


Ердаги кўриш имконияти - ваколатли кузатувчи томонидан маълум қилинадиган аэродромдаги кўриш имконияти.


Вертикал кўриш имконияти - ер юзасидан вертикал ҳолатда пастда, ер юзасидаги объектлар кўринарли бўладиган маълум бир жойгача бўлган максимал масофа.


УҚЙда кўриш имконияти (УҚЙда кўриш имконияти узоқлиги) (RVR) - УҚЙ ўқ чизиғида турган ҳаво кемаси кабинасидан УҚЙ сатҳидаги маркировка белгилари ёхуд УҚЙ чегараларини ёки ўқ чизиғини белгиловчи чироқлар кўринадиган масофа.


Қўнишдаги кўриш имконияти - учиш-қўниш йўлагида кўриш мўлжалларининг (ердаги мўлжаллар) қўнаётганда ҳаво кемаси кабинасидан кўриниши.


Самовий ҳолат - самовий ҳудуднинг маълум бир ҳудудида бир вақтнинг ўзида ҳаво кемалари ва бошқа объектларнинг горизонтал ва вертикал ўзаро жойлашуви (ҳаво трассасида, МҲЙ, улардан ташқари йўналишда, аэродром ҳудудида, авиация ишлари ҳудудида).


Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатиш самовий ҳудуди - парвозларнинг аниқ бир кўриниши амалга ошириладиган ва бунинг учун ҳаводаги ҳаракатларга хизмат кўрсатиш ва парвоз қоидалари белгилаб қўйилган, маълум бир ҳажмдаги, ҳарф билан белгилаб қўйилган ҳаво ҳудуди. Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатиш самовий ҳудуди ҳаво ҳудуди А-G классдаги АҚСларга бўлинади.


Ҳаво трассаси - назорат остидаги йўлак кўринишидаги ҳаво ҳудуди (ёки унинг қисми).


Ҳаводаги ҳаракат - парвоздаги ёки аэродром манёвр майдонида ҳаракатланаётган барча ҳаво кемалари.


Ҳаво кемаси - атмосферада ўзининг ҳаво билан ўзаро таъсири ҳисобига ушлаб туриладиган ҳар қандай учиш аппарати, ер юзасидан қайтган ҳаво билан ўзаро таъсир бундан мустасно.

Ҳалокатга учраган ҳаво кемаси - қулаши чоғида жиддий шикастланган ёки бутунлай бузилиб кетган, шунингдек аэродромдан ташқарида (аэродромдан бошқа жойда) иложсиз қўнган ҳаво кемаси.


Ҳалокатга учраётган ҳаво кемаси - ҳаво кемасининг ўзига ёки унинг бортидаги одамларга бевосита хавф солиб турган таҳдидни экипаж ўзининг ҳаракатлари билан бартараф этиши мумкин бўлмаган шароитда қолган ҳаво кемаси.


Шарқий ишлаб чиқариш ҳаво кемалари - Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатларида ишлаб чиқарилган ҳаво кемалари.


Ғарбий ишлаб чиқариш ҳаво кемалари - Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатларидан ташқарида ишлаб чиқарилган ҳаво кемалари. Ғарбий ишлаб чиқариш ҳаво кемаларининг ҲК ПФҚ ва эксплуатация бўйича техник ҳужжатлари қоида тариқасида инглиз тилида нашр этилган бўлади, экипажининг минимал таркиби - иккита учувчидан иборат.


Самолётнинг парвози вақти - самолётнинг учиш чоғидаги ҳаракатланиши ёки жорий стартда тўхтовсиз учишда двигателлар ишлаш тартибининг ортишидан бошланадиган ҳамда қўнишдаги юриб бориш тўхтагунича бўлган муддат.


Вертолётнинг парвоз вақти - вертолётнинг кўтарилишда юриши бошланишидан (вертикал кўтарилишда "Шаг-газ" олиниши бошланган вақтдан) қўнганда юриши тўхтагунча (вертикал қўнишда "Шаг-газ" қўйилгунча) ўтган вақт.


Юкни тушириш - ҳаво кемаси ерга қўнганидан сўнг унинг бортидан юкларни, почтани, багажни ва борт захирасининг туширилиши, айнан шу тўғридан-тўғри йўналиш яна давом этувчи юклар, почта, багаж ва борт захираси бундан мустасно.


Ҳаво кемасидан тушириш - ҳаво кемаси қўнганидан кейин айнан шу тўғридан-тўғри йўналиш бўйича ҳаракатланувчи экипаж аъзолари ва йўловчилардан бошқа барча шахслар уни тарк этиши.


Мажбурий қўниш - режага асосан парвозни амалга оширишга имконият бермайдиган сабабларга кўра аэродромга ёки аэродромдан бошқа жойга қўниш.


Булутлар қуйи чегарасининг баландлиги - осмоннинг ярмидан зиёд қисмини қоплаб олган ва 6000 метр (20000 футдан) паст бўлмаган баландликда жойлашган, энг қуйидаги булутлар қатламининг қуйи чегараси билан ер ёки сув юзаси оралиғидаги вертикал масофа. Булутларнинг қуйи чегарасини аниқлаш мумкин бўлмаган тақдирда вертикал кўриш имкониятларига риоя қилиш зарур.


Ўтиш баландлиги - аэродром ҳудудида берилган эшелонни олиш вақтида барометрик баландлик ўлчагич (альтиметр) шкаласини 760 мм с.у.га (1013,2 мбар) ўтказиш баландлиги.


Қарор қабул қилиш баландлиги (ҚҚБ, DA/DH) - қўнишга қатъий кириш ёки, ҳаво кемаси сардори қўнишга киришни давом эттириш учун зарур бўлган мўлжаллар билан визуал контактга эришмаганлиги сабабли, ёхуд ҳаво кемасининг фазодаги ҳолати туфайли унинг ҳаракати параметрлари хавфсиз қўнишни таъминламаса, иккинчи айланага кириш учун белгиланган абсолют ёки нисбий баландлик.


Қўнишга киришни визуал тўхтатиш баландлиги - ҳаво кемасининг фазодаги ҳолати ёки унинг ҳаракат параметрлари хавфсиз қўнишни таъминламайдиган ҳолларда иккинчи айланага кириш учун қўнишга визуал кириш схемасида кўрсатилган баландлик. ҚКВТБ ҳар қандай ҳолатда УҚЙда белгиланган, иккинчи айланага кириш баландлигидан пастда бўлиши мумкин эмас.


Давлат авиацияси - Мудофаа вазирлиги, Ички ишлар вазирлиги, Давлат Хавфсизлик Хизмати, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси қарорига мувофиқ бошқа давлат бошқаруви органлари юритувида бўлган авиация.

Рўйхатга олувчи давлат - ҳаво кемаси реестрига киритилган давлат.


Эксплуатант давлат - эксплуатантнинг асосий фаолият жойи жойлашган, агар эксплуатант бундай жойга эга бўлмаса, эксплуатант доимий келадиган давлат.


Фуқаро авиацияси - давлат ва экспериментал авиация таркибига кирмайдиган авиация.


Рухсат этилган ҳаракатланиш чегараси - ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсатнинг амал қилиши ҳақиқий бўлган жой.


Юк - ҳаво кемаси бортида ташилаётган ҳар қандай мулк, почта, борт захира ва кузатиб бориладиган ёки нотўғри жўнатилган багаж бундан мустасно.


Аҳолиси зич ҳудуд - шаҳарга ёки аҳоли пунктига нисбатан қўлланади - истиқомат қилиш, тижорат фаолияти юритиш ёки дам олиш учун фойдаланиладиган ҳар қандай ҳудуд.


Стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босими (QNН) - барометрик баландлик ўлчагичнинг босим шкаласида ўрнатилганда аэродромнинг (пунктнинг) барометрик баландлиги унинг абсолют баландлиги билан мос келадиган атмосфера босими.

Кириб келиш диспетчерлик пункти (КДП) - бир ёки бир нечта аэродромларга келувчи ёки улардан учиб кетувчи назорат қилинувчи парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган орган.


Диспетчерлик ҳудуди - ер юзаси устидан белгиланган чегарадан юқорига қараб чўзилиб, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди.


Ҳаво ҳаракатларига диспетчерлик хизмати кўрсатилиши - самовий ҳаракатни бошқариш. Самовий ҳаракатни бошқариш қуйидаги мақсадларда амалга оширилади:

а) тўқнашувлар содир бўлишининг олдини олиш:

ҳаво кемалари ўртасида;

самовий ҳаракатланишни тартибга солиш ва тезлаштириш;

б) самовий ҳаракатланишни тартибга солиш ва тезлаштириш.


Диспетчерлик маълумоти - диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган томонидан ҲК экипажига метеорологик шароитлар, самовий ҳолат, радиотехника ускуналарининг ишлаши, аэродромнинг аҳволи ва парвозни амалга ошириш учун керакли бошқа маълумотларнинг узатилиши.


Диспетчерлик ҳудуди - ер юзасидан юқорига қараб, белгиланган юқори чегараларгача чўзилиб ётган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди.


Учиб келишга диспетчерлик хизмати кўрсатилиши - учиб келаётган ёки учиб кетадиган, назорат қилинувчи ҳаво кемаларига диспетчерлик хизматини кўрсатиш.


Кун - қуёш чиқишидан қуёш ботгунича бўлган давр (сутканинг қисми).


Юк ортиш майдончаси - аэродромдаги ёки қўниш майдонидаги ҳаво кемаларига юк ортиш ёки тушириш учун, шунингдек юкларни ташқи илгичларга илиш ёки илгичлардан тушириш учун махсус мослаштирилган ер участкаси. Юк ортиш майдончаси мазкур ҳаво кемасининг ҲК ПФҚларида ва мазкур авиация ишлари технологиясида кўрсатиб ўтилган талабларга жавоб бериши шарт.


Парвозга топшириқ - ҳаво кемаси, экипажи ва парвознинг мақсади тўғрисида лозим бўлган маълумотларни ўзида акс эттирувчи, белгиланган шаклдаги ҳужжат.


Захира аэродроми - ҲКнинг техник таснифига ва фойдаланишнинг ҳар қандай вақтида иш ҳолатида бўладиган, хизмат кўрсатишнинг муҳим турлари ва воситаларини ўз ичига олган, мўлжалланган аэродромгача учиб бориш имкони бўлмаса ёки мақсадга мувофиқ бўлмаса ёхуд унда қўниш имкони бўлмаса ҲК учиб бориши мумкин бўлган аэродром.

Захира аэродромларига қуйидагилар тааллуқли бўлади:

учишдаги захира аэродроми - ҲК учиб чиққанидан сўнг бунга зарурат туғиладиган бўлса, ҲК учиб чиққан аэродромга қайтиб қўнишнинг иложи бўлмаса ҲК қўнишни амалга ошириши мумкин бўладиган захира аэродроми;

йўналишдаги захира аэродроми - йўналиш бўйича парвози чоғида бунга зарурат туғилганида ҲК қўнишни амалга ошириши мумкин бўлган аэродром;

назарда тутилган жойдаги захира аэродроми - белгиланган аэродромда қўнишни амалга оширишнинг иложи бўлмаганда ёки бу мақсадга мувофиқ бўлмаганда ҲК қўниши мумкин бўладиган аэродром.

Захира аэродромига кетиш мумкин бўлган максимал вақт - йўналишдаги қандайдир нуқтадан йўналишдаги захира аэродромигача учиш вақти билан ифодаланган максимал масофа.

Захира вертодром - агар дастлаб назарда тутилган вертодромда қўнишни амалга ошириш мақсадга номувофиқ бўлган ҳолда вертолёт учиб бориши мумкин бўлган, режада кўрсатилган вертодром.

Учиш амалга оширилган вертодром захира вертодром бўлиб хизмат қилиши мумкин.


Қўнишга кириш - парвознинг парвоз конфигурацияси баландлигидан қўнишга кириш конфигурациясининг УҚЙ сатҳидан 15 метр (50 фут) (кириш тезлиги 200 км/соат (110 уз) бўлган самолётлар учун 9 метр (30 фут))гача бўлган босқичи.

Ускуналар бўйича қўнишга кириш - УПҚ, ўрнатилган схема бўйича, СҚБ диспетчери бошқаруви ва назорати остида радиотехника воситалари (РТВ)дан фойдаланиб бажариладиган кириш.


Визуал парвоз қоидалари (ВПҚ) бўйича қўнишга кириш - парвознинг ВПҚ қоидаларига риоя қилган ҳолда белгиланган ВПҚ минимумларида визуал бажариладиган босқичи.


Кўтарилиш ва қўниш ҳудуди - аэродром сатҳидан иккинчи эшелон баландлигигача бўлган ҳаво ҳудуди, ҳаво кемаларининг кўтарилиш ва қўнишдаги манёвр қилишини таъминлайдиган ёндош ҳудудлари билан.


Кутиш ҳудуди - ҳаво кемалари кейинги диспетчерлик рухсатларини кутиши учун қоида тариқасида, аэродром (аэроузел) РНН устида белгиланган, маълум бир ҳажмдаги ҳаво ҳудуди.


Қўнишга киришнинг сўнгги босқичи ва кўтарилиш ҳудуди (FATO) - қўнишга кириш манёврининг муаллақ осилиш ёки қўнишгача бўлган сўнгги босқичи ва кўтарилиш манёври бошланиши белгиланган ҳудуд. FATO 1-классли учиш-техник характеристикаларига эга вертолётлар томонидан фойдаланилиши лозим бўлган ҳолларда бу белгиланган ҳудуд узилган парвоз ҳудудини ўз ичига олади.


Ерга тегиш ва ердан узилиш ҳудуди (TLOF) - вертолёт қўниш ёки ердан узилишни бажариши мумкин бўлган юкланишни кўтарувчи майдонча.


Таъқиқланган ҳудуд - давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида белгиланган, унинг чегараларида ҳаво кемаларининг парвозларни амалга ошириши таъқиқланган ҳаво ҳудуди.


Аэродромнинг ҳаракатланиш ҳудуди - аэродромда ҳаракатланиш хавфсизлигини таъминлаш учун аэродром атрофида белгиланган ҳажмларда ажратилган ҳаво ҳудуди.


Парвозларни амалга ошириши чекланган ҳудуд - давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида белгиланган, унинг чегараларида ҳаво кемаларининг парвозларни амалга ошириши маълум шартлар билан чекланган ҳаво ҳудуди.


Ўтиш ҳудуди - маҳаллий ҳаво йўли ҳудудидаги ҳаво ҳудуди ҳамда учиш ва қўниш ҳудудидан ташқари, аэродром (аэроузел) доирасидаги ҳаво ҳудуди.


Самовий ҳаракатни бошқариш ҳудуди - самовий ҳаракатни бошқариш органи ўз функцияларини амалга оширадиган, белгиланган ҳажмдаги ҳаво ҳудуди.


Самовий ҳаракатланишнинг интенсивлиги - бир вақт бирлигида самовий ҳаракатни бошқариш ҳудудидан (ҳаво ҳудуди сектори, трассаси, маҳаллий ҳаво йўли, трасса қисми (участкаси), аэродром ҳудуди) ўтиб кетадиган ҳаво кемалари миқдори.


Ҳаракат тўғрисида маълумот - самовий ҳаракатни бошқариш органларининг учувчиларга уларнинг тўқнашиб кетишларининг олдини олиши учун ёрдам берувчи, бошқа маълум ва кузатувдаги ҳаво кемалари тўғрисида маълумот.


Ҳолат - авиация ҳодисасидан ташқари, ҳаво кемасидан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган, ҳаво кемасидан фойдаланишга таъсир кўрсатувчи ёки таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳар қандай ҳодиса.


Катастpофик вазият - унинг юзага келишида инсонлар ҳалок бўлишининг олдини олиш амалда мумкин бўлмай қоладиган алоҳида вазият.


ҲК парвозининг таснифланиш тезлиги - сертификатланган максимал қўниш массасида қўниш конфигурациясида эркин тушиш парвози вақтидаги тезликдан 1,3 марта катта тезлик.


Ҳаво кемаси командири - эксплуатант томонидан ёки умумий фойдаланишидаги авиацияда ҳаво кемаси эгаси томонидан командир вазифасини бажариш ва парвознинг хавфсиз бажарилишига жавобгар этиб тайинланган учувчи.


Тижорат парвозлари (ҳаводаги тижорат ташиш) - ёллаш ёки тўлов эвазига йўловчиларни, юкни ёки почтани ташиш учун ҳаво кемасининг парвози.


Компенсацияловчи ёқилғи захираси - метео шароитлар прогнози ва ёқилғи-ўлчов тизими хатоликлари, шунингдек ёқилғининг ҳақиқий сарф қилиниши ҳисобланганидан фарқ қилган тақдирда ёқилғи тўлдириш ва ҳисоб-китоблардаги эҳтимолий ноаниқликларни компенсациялаш учун мўлжалланган ёқилғининг таркибий қисми.


Назорат қилинувчи ҳудуд - учиш майдонининг учиш-қўниш йўлаги, учиш йўлкасининг (полоса) режалаштирилган қисми, тормозланишнинг якуний йўлкаси (полоса) ва эркин ҳудудни ўз ичига олувчи қисми.


Аэродромнинг назорат нуқтаси - аэродромнинг географик жойлашувини англатувчи шартли нуқта.


Назорат пункти (мўлжал) - ҳаво кемасининг жойлашган ўрни унга нисбатан маълум қилиниши лозим бўлган, маълум бир географик мўлжал.


Назорат баландлиги - ўтиш эшелонида босим аэродром босимига ўтказилганида ёки денгиз сатҳи даражасига келтирилган минимал босимга ўтказилганида ҳаво кемасининг баландлик ўлчагичи шкаласи кўрсатиши лозим бўлган баландлик. Назорат баландлиги аэропортнинг штурманлик хизмати ҳисобланади, қўнишга киришдан олдин эшелондан пастлаш парвозида ҲК бортига узатилади (назорат баландлиги даражаси ҲК экипажига тоғли аэродромга қўниш вақтида узатилади).


Назорат қилинадиган парвоз - диспетчерлик рухсати мавжуд бўлган ҳолда амалга ошириладиган ҳар қандай парвоз.


Консультатив самовий ҳудуди - чегаралари доирасида самовий ҳаракатларга консультатив хизмат кўрсатиладиган, маълум белгиланган йўналиш ёки маълум бир ҳажмдаги ҳаво ҳудуди.


Самовий ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш - консультатив ҳаво ҳудудида ускуналар бўйича парвоз қоидалари бўйича парвозлар режаси бўйича парвозлар бажараётган ҳаво кемаларининг оптимал эшелонлашишини таъминлаш мақсадида кўрсатиладиган хизмат.


Консультатив йўналиш - самовий ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиладиган белгиланган йўналиш.


Назорат қилинадиган самовий ҳудуд - ҳаво ҳудудининг ҳаво ҳудудининг таснифланганлигига мос равишда диспетчерлик хизмати билан таъминланган маълум бир қисми. Назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди - А, В, С, D ва Е класслардаги самовий ҳаракатга хизмат кўрсатадиган ҳаво ҳудудини англатувчи умумий атама.


Назорат қилинувчи аэродром - аэродромдаги ҳаракатлар диспетчерлик хизмати билан таъминланган аэродром. "Назорат қилинувчи аэродром" атамаси мазкур аэродромдаги ҳаракатлар диспетчерлик хизмати билан таъминланганлигини англатади, аммо диспетчерлик ҳудуди мавжуд бўлиши шартлигини англатмайди.


Йўналиш - ҳаво кемаси бўйлама ўқининг шимолий йўналишдан (ҳақиқий, магнит, компас ёки шартли меридиан), даражаларда ўлчанадиган бурчакка фарқланувчи йўналиши.


Йўл чизиғи - исталган нуқтадаги йўналиши шимолий йўналишдан (ҳақиқий, магнит, компас ёки шартли меридиан), даражаларда ўлчанадиган бурчак билан ифодаланувчи ҳаво кемаси парвози траекториясининг ер сатҳига проекцияси.


Ҳаво кемасининг учиш эксплуатацияси - ҳаво кемаси, унинг тизимлари ва ускуналарининг учиш эксплуатацияси бўйича қўлланмада назарда тутилган, экипаж томонидан парвоз вазифасини бажаришда амалга ошириладиган, двигателларнинг ёқилишидан то учирилгунича бўлган ишлар мажмуаси.


Экипажнинг учиш таркиби - парвозларда ҳаво кемасининг мазкур тури ва/ёки унинг ускунасини эксплуатация қилишга ҳуқуқ берувчи махсус гувоҳномага ва тайёргарликка эга экипаж аъзолари.


Учиш майдони - аэродромнинг эркин ҳудуд, бурилиш йўлакчаси, перронлар, тўхташ жойлари ва алоҳида мақсадлар учун махсус ажратилган майдонига эга бир ёки бир нечта йўлкалар жойлашган қисми.


Учиш йўлаги - аэродромнинг учиш-қўниш йўлагини ва агар улар назарда тутилган бўлса, ҳаво кемаларининг учиши ва қўнишини, УҚЙ ташқарисига чиқиб кетган ҳаво кемалари шикастланиши хавфини камайтиришни, учиш ва қўниш вақтида унинг устидан учиб ўтиб кетаётган ҳаво кемаларининг хавфсизлигини таъминлашга мўлжалланган, якуний тормозланиш йўлкаларини ўз ичига олувчи қисми. Учиш йўлагининг ўлчами ҳар бир аэродром учун ушбу аэродромдаги парвозларни амалга ошириш йўриқномасида белгилаб қўйилади.


Халқаро аэропорт - давлат томонидан ўзининг ҳудудида халқаро самовий ташишни амалга оширувчи ҳаво кемаларини қабул қилиш ва жўнатиш учун ажратилган, божхона, иммиграция, санитария, карантин (ҳайвонлар ва ўсимликлар ташилганда) ва бошқа шунга ўхшаш тартиботлар амалга ошириладиган ҳар қандай аэропорт.


Метеоpология маълумоти - ҳақиқий ва кутилаётган метеорологик вазиятга алоқадор метеоpологик маълумот, таҳлил, прогноз ва бошқа ҳар қандай хабар.


Белгиланган чегара - ҳаво ҳудудида ҳаво трассасига, маҳаллий ҳаво йўли, коридор, парвоз йўналишига перпендикуляр жойлашган, ўрни бурчак ва узоқлик ўлчанувчи радионавигация РННдан ёки алоҳида узатиш радиостанциясидан ўрнатилиш жойи, маркер маёғидан аниқланадиган веpтикал текислик. Бу текисликни учиб ўтгач, хавфсиз баландликдан (эшелондан) паст бўлмаган ҳаво кемаси ҳаракатини ташкил қилиш диспетчерига қўнишга кириш учун пастлашишга рухсат беришга, экипажга пастлашишга ҳуқуқ берилади.


Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш йўналиши - самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишни таъминлаш мақсадларида ҳаракат оқимини йўналтириш учун мўлжалланган, белгиланган йўналиш. "Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишнинг йўналиши" атамаси тегишли ҳолатларда ҳаво трассасини, консультатив йўналишни, назорат қилинадиган ёки назорат қилинмайдиган йўналишни, учиб келиш ёки учиб кетиш йўналишини ва ҳ.к. ифодалаш учун қўлланилади.

Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш йўналиши ўз ичига самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш йўналишининг индекси, йўлнинг асосий нуқталаргача (йўлнинг нуқталари) бўлган ёки орқага қайтиш йўналишидаги чизиғи, асосий нуқталар орасидаги масофа, эшитишларни узатишга нисбатан бўлган талаблар, шунингдек самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишни ваколатли органнинг тегишли қарорига асосан, энг пастки хавфсиз абсолют баландликни олувчи йўналиш - техник талаблар билан аниқланади.


Жой - тоғлар, тепаликлар, чўққилар, водийлар, сув, абадий музлик ва қор тўплами каби табиий элементларни ўзида қамраган ер юзаси, тўсиқлар бундан мустасно. Амалий мақсадларда, маълумотларни олиш усулига боғлиқ равишда жой қуруқ ер, қоплама сирти ёки улар орасидаги бирор нарсадан ўтувчи юза сифатида тасаввур қилинади ва "биринчи қайтарувчи юза" дейилади.


Тоғли жой - нотекис рельефли, 25 км (14 д. мили) радиусда нисбий баландлик ўзгариши 500 метр (1650 фут) ва ундан ортиқ бўлган, шунингдек денгиз сатҳидан 1000 метр (3300 фут) ва ундан ортиқ бўлган жой.

Қирлик жой - нотекис рельефли, 25 км (14 д. мили) радиусда нисбий баландлик ўзгариши 200 метрдан 500 метргача (660 футдан 1650 футгача) бўлган жой.

Текислик жой - 25 км (14 д. мили) радиусда нисбий баландлик ўзгариши 200 метргача (660 футгача) бўлган жой.

Маҳаллий ҳаво йўллари (МҲЙ) - маҳаллий ҳаво алоқаларини амалга оширишда барча идораларнинг ҳаво кемалари парвозларни амалга ошириши учун мўлжалланган, баландлиги ва кенглиги бўйича чегараланган, ҳаво ҳудудидаги коридор.


Тўсиқлар устидан учиб ўтишнинг минимал хавфсиз баландлиги - тўсиқ устидан учиб ўтиш мезонларига риоя қилиш учун фойдаланиладиган учиш-қўниш йўлаги остонасидан ёки тегишли ҳолларда аэродромдан минимал нисбий баландлик. Тўсиқ устидан учиб ўтиш баландлиги учиш-қўниш йўлаги остонасидан, қўнишга ноаниқ кирилган ҳолларда аэродром сатҳидан ёки учиш-қўниш йўлаги остонасидан ҳисобланади, агар ундаги фарқланиш камида 2 метрдан (7 футдан) кам бўлса. Қўнишга визуал кирилган ҳолда тўсиқ устидан учиб ўтиш баландлиги аэродром баландлигидан ҳисобланади.

Минимал пастлашиш баландлиги (МПБ) - қўнишга ноаниқ кириш ёки қўнишга визуал кириш схемасида кўрсатилган, мўлжаллари билан визуал контактсиз янада пастлашиш мумкин бўлмаган баландлик. МПБ аэродромнинг баландлашиш нуқтасидан ёки учиш-қўниш йўлаги остонаси баландлашишидан ҳисобланади, агар ундаги фарқланиш камида 2 метрдан (7 футдан) кам бўлса. Қўнишга визуал кирилган ҳолда МПБ аэродром баландлигидан ҳисобланади.

Аэpодpом минимуми - аэродром учиш-қўниш йўлаги ва қарор қабул қилиш баландлиги (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) мазкур русумли ҳаво кемаларига кўтарилиш ва қўнишни бажаришга рухсат этиладиган минимал кўриш масофаси.

Аэpодpомнинг машқ минимуми - аэродром учиш-қўниш йўлаги ва қарор қабул қилиш баландлиги (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) мазкур русумли ҳаво кемаларига машқ парвозларини бажаришга рухсат этиладиган минимал кўриш масофаси.

Ҳаво кемаси минимуми - учиш-қўниш ва қарор қабул қилиш баландлиги (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) мазкур русумли ҳаво кемаларига кўтарилиш ва қўниш имконини берувчи минимал кўриш масофаси.

Авиация ишларида кўриш минимуми - маълум бир авиация ишларини бажаришга рухсат этиладиган кўриш имконияти ва булутлар пастки чегарасининг йўл қўйиладиган минимал ўлчами.


Авиация ишлари ҳудуди минимуми - маълум физик-географик шароитларда, маълум турдаги авиация ишларини бажаришга рухсат этиладиган кўриш имконияти ва булутлар пастки чегарасининг йўл қўйиладиган минимал ўлчами. Жойнинг кенглиги, денгиз (тоғ) сатҳидан баландлиги, жойни қоплаб турган юзанинг хусусиятига (қор билан қопланган, мўлжалсиз) ва унинг ёритилганлик даражасига (кундузги вақт, ғира-ширалик) қараб белгиланади.


Ҳаво кемаси командирининг минимумлари - учиш-қўниш йўлаги ва қарор қабул қилиш баландлигида (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) командирга маълум турдаги ҳаво кемасида ВПҚга асосан учиш, қўниш ёки парвоз қилишга рухсат этиладиган, йўл қўйиладиган минимал кўриш имкониятлари.

Учиш-қўниш йўлагида кутиш жойи - аэродром диспетчерлик пунктидан бошқача кўрсатма бўлмаганида, ҳаво кемалари ва транспорт воситалари тўхтаб кутиб турадиган маълум бир жой.


Унча катта бўлмаган (енгил) самолёт - сертификатланган максимал учиш массаси 5700 кг.дан 750 кг.гача бўлган самолёт.


Қўнишнинг ноаниқ мўлжали ва қўниш:

а) ён тарафни кўрсатувчи ускуналардан фойдаланиб, аммо вертикал кўрсатувчилардан фойдаланмаган ҳолда қўнишга кириш ва қўниш;

б) ён тарафни кўрсатувчи ва вертикал кўрсатувчи, аммо қўнишга аниқ киришиш учун белгиланган талабларга жавоб бермайдиган, ускуналардан фойдаланиб, қўнишга киришиш ва қўниш.


Тун - қуёш ботишидан чиқишигача бўлган вақт (сутканинг қисми).


Экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимлари - парвозга топшириқни бажариш вақтида маълум хизмат вазифаларини бажаришга ҳуқуқ берувчи гувоҳномага ва махсус тайёргарликка эга, ҳаво кемасининг учиш эксплуатацияси билан боғлиқ бўлмаган экипаж аъзолари (борткузатувчилар, юк ҳаво кемалари бортоператорлари ва парвоз топшириғига киритилган авиация персоналининг бошқа шахслари).


Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатиш (СҲХК) - умумий атама, тегишли ҳолатларда парвоз-ахборот хизматини, авариядан огоҳлантиришни, самовий ҳаракатга маслаҳат хизмати кўрсатишни, самовий ҳаракатга диспетчерлик хизматини (ҳудудий диспетчерлик хизмати, кириб келишга диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати) англатади.


Умумий ҳисобланган ўтиш вақти - ускуналарга асосан учишнинг белгиланган вақти самога кўтарилишдан то ҳисобга олинган белгиланган нуқтадан ўтиш билан ускуналарга асосан қўнишни мўлжаллаш ёки агар бошқариш қурилмалари самолёт билан уланмаган ҳолда - белгиланган аэропорт устидан учиб ўтишни талаб қилувчи вақт, ташқи манзарага асосан назарий учишнинг - белгиланган вақти самога кўтарилишдан то белгиланган аэропорт устидан учиб ўтишни талаб этувчи вақт.


Шамол тезлиги бўйича чеклов - маълум турдаги ҳаво кемасига хавфсиз тарзда учиши ва қўнишига имкон берувчи ён томонлама ва тўғридан эсаётган шамол тезлигининг, шунингдек мазкур турдаги авиация ишларини бажаришга рухсат этиладиган шамол тезлигининг чекланган бирлиги.


Музлаш - тайёра қисмларида муз қатламининг пайдо бўлиши (0,5 мм/мин жуда секин, 0,5 дан 1 мм/мин ўртача, 1 мм/мин ортиғи қаттиқ музлашга ўтади).


Хавфли ҳудуд - ҳудудида маълум вақт давомида ҳаво кемалари парвози учун хавф туғдирувчи фаолият олиб борилиши мумкин бўлган белгиланган ўлчамлардаги ҳаво кенглиги.


Хавфли яқинлашиш - ҳаво кемаларининг ўзаро ва бошқа моддий объектлар билан транспорт авиацияси ва авиация ишлари учун ҳужжатларда белгиланган оралиқ масофанинг ярмигача бўлган масофагача парвоз топшириғида назарда тутилмаган яқинлашуви натижасида тўқнашиб кетиш хавфи юзага келиши мумкинлиги.


Алоҳида ҳолат - парвозлар вақтида юзага келадиган, ноқулай факторлар таъсири ёки уларнинг биргаликдаги таъсири оқибатида парвоз хавфсизлигининг сусайишига олиб келадиган ҳолат.


Хавфли юклар - ҳавода ташиш вақтида мулклар, экипаж ва йўловчилар соғлиғи, хавфсизлигига сезиларли даражада хавф туғдириши мумкин бўлган буюмлар ва моддалар.


Самовий ҳаракатларга диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган; самовий ҳаракатни бошқариш органи - тегишли ҳолатларда ҳудуд диспетчерлик маркази, яқинлашиш диспетчерлик пункти ёки аэродром диспетчерлик пунктини англатувчи умумий атама.


Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатувчи орган - тегишли ҳолатларда самовий ҳаракатларга диспетчерлик хизмати, парвоз маълумотлари маркази ёки самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишга тааллуқли маълумотларни тўплаш пункти каби маъноларни англатувчи умумий атама.


Четга чиқиш - ҳаво кемасининг ҲҲФБ (СҲХК) органи томонидан санкцияланмаган ҳолда ҳаво трассаси, маҳаллий ҳаво йўналиши, белгиланган йўналиш, ҳаво коридори ёки авиация ишлари ҳудудидан ташқарига чиқиши.


Нисбий баландлик - маълум бир нуқтадан бошқа бир нуқта сифатида олинган объект ёки нуқтагача бўлган вертикал масофа.


Йўловчи - ҳавода ташиш шартномасига мувофиқ ҳаво кемасида олиб кетилаётган шахс (экипаж аъзолари бундан мустасно).


Перрон - йўловчиларни ўтқазиш ёки тушириш, почта ёки юкларни ортиш ёки тушириш, ёқилғи қуйиш, ҳаво кемалари туриши ёки техник хизмат кўрсатиш мақсадида ҳаво кемаларини жойлаштириш учун ажратилган қуруқликдаги аэродромнинг маълум майдони.


Парвозлар хавфсизлигига боғлиқ бўлган ходимлар - ўз вазифалари ва функцияларини лозим даражада бажармасликлари натижасида авиация парвозларини хавф остида қолдириши мумкин бўлган шахслар, жумладан экипаж аъзолари, ҳаво кемаларига техник хизмат кўрсатувчи персонал ва СҲБ диспетчерлари, бошқа санаб ўтилмаган шахслар.


Парвоз режаси - самовий ҳаракатларни бошқариш органи томонидан тақдим этилган, ҳаво кемасининг кўзда тутилган парвози ёки парвознинг бир қисми ҳақидаги маълум бир маълумотлар.


Юк ортиш - маълум бир йўналиш билан ташиш учун юкларни, почтани, багажни ва борт захирани ҳаво кемаси бортига жойлаштириш жараёни, мазкур тўғридан-тўғри йўналишнинг бундан олдинги босқичида ортилган юклар, почта, багаж ва борт захира бундан мустасно.


Қўниш майдони - ҳаво кемалари қўниши ва учиши учун мўлжалланган ишчи майдоннинг бир қисми.


Такрорланувчи парвоз режаси (RPL) - эксплуатант томонидан СҲХК органлари такроран фойдаланишлари ва сақлашлари учун тақдим этиладиган, бир хилдаги асосий хусусиятларга эга бўлган, доимий амалга ошириладиган алоҳида парвозларнинг қатор, кўпинча такрорланиши билан боғлиқ парвоз режаси.


ВПҚ бўйича парвоз - визуал парвоз қоидалари асосида амалга оширилувчи парвоз.


Ускуналар бўйича парвоз қоидалари (УПҚ) бўйича парвоз - ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидаларига асосан амалга ошириладиган парвоз.


Умумий мақсадлардаги авиация ҳаво кемасининг парвози - ҳаво кемасининг махсус авиация ишлари билан боғлиқ тижорат ҳаво ташуви ёки парвозидан ташқари парвозлари.


Учиш-ахборот хизмати кўрсатилиши - мақсади парвозларни хавфсиз ва самарали амалга оширишни таъминлаш билан боғлиқ маслаҳат ва ахборотларни тақдим этиш хизмати.


Ҳаракатланиш майдони - аэродромнинг ҳаво кемаларини буриш, қўниши ва учиши учун мўлжалланган қисми, перрон бундан мустасно.


Қўниш майдончаси - ер, сув ва муз майдонлари ўз ўлчами ва шароити билан ҲК бехавотир қўнишига жавоб берадиган, учувчилар томонидан танланадиган майдон, ҳаводан (самодан) қўниш майдончаси белгилаш ҲКнинг УЭКсига асосан бажарилади.


Аэродромнинг кўтарилиши - учиш-қўниш йўлаги энг баланд нуқтасининг денгиз сатҳига нисбатан баландлиги. Бир қанча учиш-қўниш йўлаги мавжуд бўлганда кўпроқ аҳамиятга молик бўлгани танланади.


Учиш-қўниш йўлагининг баландлиги - денгиз сатҳига нисбатан УҚЙ юзаси устининг кўтарилиши.


Ускуналардаги метеорологик шароит (УМШ) - кўриш узоқлиги ўлчамларида, булутларгача бўлган масофа ва булутлар пастки чегараси баландлигида акс этган метеорологик шароит. Ушбу ўлчамлар визуал метеорологик шароитлар учун белгиланган минимумлардан паст.


Ускуналар бўйича парвоз - ҳаво кемасининг ҳудудий ҳолати ва унинг жойлашган ўрни экипаж томонидан тўлиқ ёки қисман учувчи ва навигация ускуналари асосида аниқланиладиган ҳолда амалга ошириладиган парвоз.


Экипажнинг парвоз вақти - двигател (двигателлар)нинг учиш мақсадида ўт олдирилишидан то парвоз тамом бўлгач уларни ўчиришгача бўлган умумий вақт.


Парвоздаги иш вақти - экипаж аъзоларининг парвоз олди тайёргарлигидан бошлаб парвоздан сўнгги ишларгача бўлган, парвоз топшириғини бажариш билан бевосита боғлиқ иш вақти.


EDTO (extended diversion time operation) критик муҳим тизими - ҲК тизими бўлиб, унинг ишлаши ёмонлашса EDTO парвозлари хавфсизлигига жиддий таъсир ўтказиши мумкин ёки унинг тўхтовсиз ишлаши EDTO парвозларини амалга оширишда учиш ва қўнишда жуда муҳим ўрин тутади.

Қўниш майдони - ишчи майдоннинг ҳаво кемалари учиши ва қўниши учун мўлжалланган қисми.


Қўнишга киришишнинг тахминий вақти - диспетчерлик хизмати органининг ҳисоб-китоблари бўйича келаётган ҳаво кемаси қўнишга киришишни амалга ошириш учун кутиш ҳудудини тарк этиш вақти. Кутиш ҳудудидан чиқиб кетишнинг ҳақиқий вақти қўнишга киришни амалга ошириши учун бериладиган диспетчерлик рухсатига боғлиқ.


Захирадаги аэродромгача узайтирилган вақт билан боғлиқ бўлган парвозни амалга ошириш (EDTO) - икки ёки ундан ортиқ газ турбинали двигателли ҲКларнинг йўналишдаги захира аэродромигача бўлган вақт остона вақтидан ошган вақтдаги ҳар қандай парвози.

Тақдим этилган парвоз режаси - парвоз режасининг учувчи томонидан ёки ваколатли вакил томонидан СҲХК органига тақдим этилган кўринишидаги, ҳеч қандай кейинги ўзгартиришларсиз кўриниши.


Хабарларни узатиш пункти - маълум бир географик мўлжал, унга нисбатан ҳаво кемасининг жойлашган ўрни маълум қилиниши мумкин.


Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатишга алоқадор бўлган хабарларни тўплаш пункти - парвоз олдидан тақдим этиладиган парвоз режалари ва самовий ҳаракатга хизмат кўрсатишга алоқадор бўлган хабарларни тўплаш мақсадида ташкил этиладиган орган.

Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатишга алоқадор бўлган хабарларни тўплаш пункти алоҳида орган сифатида ташкил этилиши ёки самовий ҳаракатга хизмат кўрсатувчи ёки аэронавигация ахборотлари билан хизмат кўрсатувчи каби органлар билан бирлашиши мумкин.


УҚЙ остонаси - ҳаво кемаларининг қўниши учун фойдаланилиши мумкин бўлган УҚЙ участкасининг боши.


Чегараланган вақт - Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси (бундан буён матнда Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат деб юритилади) томонидан тасдиқланган эксплуатант томонидан ўрнатилган йўналишдаги захира аэродромигача бўлган вақт билан ифодаланган масофа.

Қўниш оралиқ масофаси - ҲК 15 метр (50 фут) (тезлиги 200 км/с (110 уз) дан кам ҲК учун 9 метр (30 фут) баландликдан батамом тўхтагунга қадар босиб ўтган масофа.

Мўлжални йўқотиш - ҲК экипажи парвоз топшириғини бажариш мақсадида парвоз йўналишини аниқлаш учун ўзининг жойлашган ўрнини лозим бўлган аниқликда билмаслик ва белгилай олмаслик ҳолати.


Визуал парвозлар қоидалари (ВПҚ) - экипажнинг самовий ҳолат ва парвоз тартибининг қисқа муддатли ўзгаришларини визуал кузатуви орқали ҳавода ҳамда ер (сув) юзасида ҳаво кемаси билан бошқа моддий объектлар ўртасида белгиланган оралиқ масофани тутиб туришни назарда тутувчи қоидалар.


Ускуналар бўйича парвозлар қоидалари (УПҚ) - парвозларни Ҳаво кемалари ҳаракатини ташкил қилиш органлари томонидан мажбурий назорат остида ва улар томонидан ҳаво кемалари ўртасида эшелонлашишнинг белгиланган оралиқ масофалари таъминланган ҳолда учувчи-навигация ускуналари бўйича парвозлар амалга оширилишини назарда тутувчи қоидалар.


Текширув - экспертиза йўли билан ҳамда объектив далиллар тақдим этиш орқали белгиланган талаблар бажарилганлигини тасдиқлаш.

Исбот қилиниши мумкин бўлган, ҳаққоний, фактларга асосланган ва кузатиш, ўлчаш, синаб кўриш ёки бошқа воситалар орқали олинган маълумотлар далил бўла олади.


Текширувчи - мазкур турдаги ҳаво кемасида парвозлар учун рухсатга эга бўлган ва экипаж таркибига ўқитиш, экипаж аъзолари (аъзоси) касбий тайёргарлигини ва ўзаро ҳаракатини текшириш, шунингдек парвозлар хавфсизлигини таъминловчи белгиланган қоида ва нормаларга амал қилиниши юзасидан инспекторлик текшируви ўтказиш мақсадида экипаж таркибига киритилган командир-учувчи, йўриқчилар таркибидаги шахс.

Текширувчининг мажбуриятлари, ҳуқуқлари ва жавобгарлиги ҳамда унинг экипаж таркибига киритилиш тартиби учиш ишларини ташкил этиш бўйича қўлланмаларда белгилаб қўйилган.


Иложсиз хабарлар пункти (ИХП) - тепасидан учиб ўтаётганида ҳаво кемаси экипажи диспетчерга (ОДҲК органига) хабар қилиши шарт бўлган ҳаво трассасидаги географик нуқта (мўлжал).


Етиб келишнинг ҳисобланган вақти - ҲК белгиланган вақтда белгиланган нуқтадан қўниш мўлжалини бошлаши (аэродром нуқтаси, узоқликдан бошқариш, радиомаёқ ва бошқалар).


Парвоз маълумотлари ҳудуди - доирасида парвоз-ахборот маълумотлари ва авария хабари хизмати таъминланадиган, маълум ўлчамлардаги ҳаво ҳудуди.


Ҳудудий диспетчерлик маркази - ўзининг юрисдикциясида бўлган диспетчерли ҳудудида назорат қилинувчи парвозларга диспетчерлик хизматини таъминлаш учун мўлжалланган орган.


Ҳудудий диспетчерлик хизмати - диспетчерлик ҳудудларида назоратдаги парвозларга диспетчерлик хизматининг кўрсатилиши.


Авиация ишлари ҳудуди (участкаси) - баландлиги ва (ёки) майдони билан чегараланган ҳаво бўшлиғи участкаси, бу ерда ҲК белгиланган норматив ҳужжатларга асосан баландлик ва йўналиш бўйича ҲК авиация ишларини амалга оширади.


Аэродром ҳудуди - горизонтал ва вертикал текисликларда белгиланган чегаралардаги аэродром ва унга туташган жойлар устидаги ҳаво ҳудуди.


Учишнинг мўлжалланган масофа (УММ) - тезлик олишнинг мўлжалланган масофа ва эркин ҳудуд узунлигининг жами, агар у кўзда тутилган бўлса.


Узилган учиш мўлжалланган масофа (УУММ) - мўлжалланган тезланиш масофа ва охирги тормозланиш масофа йиғиндиси, агар у кўзда тутилган бўлса.


Учиш масофа - масофа ўқи учишни бажараётган ҲКнинг талабини қаноатлантирадиган йўл ўлчами.


Мўлжалланган қўниш масофа - масофа ўқи ҲК келиб қўнгандан кейин босиб ўтадиган йўлни таъминлайди.


Тормозлаш жиҳози олинишининг вақти - ҲК учиш билан боғлиқ ҳаракатни бошлаш вақти.


Захира ёқилғи - парвоз режаси бекор бўлган, ундан воз кечилган ҳолларда ҲК ва учиш шароитлари учун ҳақиқий ва ҳисоблаб чиқилган хусусиятларидаги номувофиқликларни қоплаш учун зарур бўлган ёқилғи.


Тўқнашиб кетишнинг олдини олиш бўйича тавсиялар - учувчига тўқнашиб кетишнинг олдини олишда ёрдам бериш мақсадида манёвр пайтида учувчига самовий ҳаракатларни бошқариш органи томонидан тақдим этиладиган тавсиялар.


Парвозларни бажариш бўйича қўлланма - эксплуатация ходимлари ўз вазифаларини бажаришида фойдаланиши учун қоида, йўриқнома ва тавсияларни ўзида жамлаган қўлланма.


Учиш эксплуатацияси бўйича қўлланма - ўзида учувчи экипаж аъзоларига ҳаво кемасини хавфсиз эксплуатация қилиш учун зарур бўлган маълумотни, йўриқномани ҳамда белгиланган чегаралари доирасида ҳаво кемаси парвозларга яроқли деб топилиши лозим бўлган чекловларни жамлаган ва парвозларга яроқлиликни тасдиқлашга тааллуқли бўлган қўлланма.

Ҳаво кемасининг учиш эксплуатацияси бўйича қўлланма парвозларни амалга ошириш бўйича қўлланманинг бир қисми ҳисобланади.


Йўналиш йўлакчалари (ЙЙ) - аэродромда ҲК ҳаракатланиши учун белгиланган йўл ва аэродромнинг йўлакларини бир-бири билан боғловчи йўллар, шу жумладан:

а) тўхташ бекатига борувчи йўлакча - ҲК ҳаракатланиш йўлининг тўхташ бекатига олиб борувчи бир бўлаги;

б) перрон йўлакчалари - перронда жойлашган ва перрон орқали йўналишни таъминлаш учун мўлжалланган йўлакча тизимининг қисми;

в) тезлик билан чиқувчи йўлакча - УҚЙ билан боғланган бўлиб, келиб қўнган ҲКга тезда УҚЙни тарк этишга имкон беради, шу билан бир қаторда УҚЙда туриш вақтини камайтиради.


Ҳаво йўлакчалари - ҳавода вертолётларни бошқариш учун мўлжаллаб белгилаб қўйилган траектория.


Бошқарув - ҲКнинг ўз юриткичидан фойдаланган ҳолда аэродромдаги ҳаракати.


Ҳавода бошқарув - вертолётнинг ер таъсиридан фойдаланган ҳолда аэродромда ҳаракати 37 км/соатдан кам бўлган тезланишда ерга нисбатан 8 метр баландликда (25 фут) ер таъсири ва ташқи осилган юкни ҳисобга олган ҳолда ҳаракати.


Кетиш (қайтиш) чегараси - ҲК захира аэродромга етиб борганда ёки белгиланган нуқтага етиб борганда аэродром учиш доирасида ҲКнинг камида 30 минут учиши учун ёқилғи захирасининг мавжуд бўлиши.


Эркин ҳудуд (ЭҲ) - ҳаво кемасининг дастлабки баландликни олишидан белгиланган жойгача бўлган баландликни олишигача лозим бўлган участка сифатида танланган ёки тайёрланган, тезлик олишнинг ҳисобга олинган масофа охирига келиб тақалган, аэропорт хизмати назорати остида бўлган, ер ёки сув юзасидаги тўғри бурчакли участка.


Маълумот узатиш линияси орқали "диспетчер-учувчи" алоқаси (CPDLC) - СҲБ мақсадларида линиядан фойдаланган ҳолда маълумотларни узатиш учун учувчи ва диспетчер ўртасидаги алоқа воситаси.


Маълумотларни узатиш линияси орқали алоқа - маълумот узатиш линияси орқали маълумот алмашиш учун мўлжалланган алоқа кўриниши.


Аэронавигация маълумоти тўплами - давлат томонидан чиқарилган ёки санкцияланган, мазкур давлат ҳаво ҳудудидаги аэронавигация учун муҳим аҳамиятга эга бўлган узоқ муддатли аэронавигация маълумотларини ўзида мужассамлаштирган нашр.


Шамол ҳаракати - ҳаводаги шамолнинг кучи ва тезлигининг ўзгариши, тепага ва пастга йўналган ҳаво ҳаракати (30 м (100 фут) баландликда 2 м/сек. (4 уз) секин, 2 - 4 м/сек. (4 - 8 уз) ўртача, 4 - 6 м/сек. (8 - 12 уз) кучли ва 6 м/сек.дан ортиқ (12 уз) жуда кучли).

Эксплуатант сертификати - ҳаво кемасига мулкдорлик асосида, ижара шартларида ёки бошқа қонуний асосда эгалик қилувчи, шу ҳаво кемасидан фойдаланишни амалга ошириш ҳуқуқини берувчи расмий ҳужжат.


Мураккаб метео шароит - кўриш имкониятлари 2000 метр ва ундан кам ва (ёки) булутлар пастки баландлиги чегараси 200 метр (660 фут) ва ундан паст, уларнинг умумий миқдори 3-4-октандан зиёд.

Ҳалокат сигнали (SОS - телегpафники; "Ҳалокатга учраяпман", "МЭЙДЕЙ" - pадиотелефонники) - ҳаво кемаси ва ундаги йўловчилар ҳамда экипажга бевосита хавф таҳдид солиб турганда ва шошилинч ёрдам керак бўлган ҳолларда узатиладиган халқаро сигнал.


Шошилинч сигнал ("BBB" - телегpафда, "ПАН" pадиотелефонда) - ҳаво кемаси ва ундаги йўловчилар ҳамда экипаж учун хавф эҳтимоли мавжуд бўлганда узатиладиган сигнал.


Сигнал майдончаси - ердаги сигналларни жойлаштириш учун қўлланиладиган аэродромдаги майдонча.


Тегишли ваколатли орган:

а) очиқ денгиз устидаги парвозга нисбатан: рўйхатга олиш давлатининг тегишли ваколатли органи.

б) очиқ денгиз устидаги парвозга нисбатан: устидан учиб ўтилаётган ҳудудга нисбатан суверенитетга эга давлатнинг тегишли ваколатли органи.


Тегишли ваколатли орган СҲҲК - тегишли ҳаво кенглиги чегарасида самовий ҳаракатланишга хизмат кўрсатишни таъминлаш мажбурияти юкланган давлат томонидан белгилаб қўйилган ваколатли орган.


Махсус авиация ишлари - ҳаво кемаси парвози вақтида қишлоқ хўжалиги, қурилиш, суратга олиш, топографик схема, кузатиш ва патрул қилиш, қидириш ва қутқариш, самовий реклама ва бошқа соҳалардаги махсус хизматлар турларини бажариш учун фойдаланиладиган парвозлар.


ВПҚ бўйича махсус парвоз - ВПҚ бўйича парвоз, самовий ҳаракатларни бошқариш органи рухсати билан диспетчерлик ҳудудида ВМУда бўлган метеорологик шароитларга нисбатан паст бўлган метео шароитларда парвозни амалга ошириш.


Учиш йўлагининг режалаштирилган қисми (УЙРҚ) - УҚЙ қўшимча қўшилган йўлаклар бўлиб, ҲКни авария ҳолатида лат ейишдан асрайди.


Стандарт атмосфера босими - босимнинг белгиланган ўлчами 760 мм.см.уст. (1013,2 мбар.)


Ускуналар бўйича қўнишга кириш - ҲКни ердаги ва ҳаводаги тўсиқлардан олиб ўтиш учун белгиланган шароитда кутиш майдонида ёки йўналиш йўлида белгиланган вазиятнинг ўзгариши.


Кўрсатилаётган баландлик - баландлик ўлчаш ускунасининг эшелон ўзгариш ёки қўнадиган аэродром босим ўлчамига ўтиш муносабати билан денгиз сатҳига нисбатан кўрсатмаси. Баландлик ҲК учувчилари томонидан баландлик кўрсатма ўлчовининг тўғрилигини солиштириш мақсадида тақсимлаш хизматига берилади.


Парвознинг жорий режаси - кейинги диспетчерлик рухсатларига асосан ўзгариши мумкинлиги ҳисобга олинган парвоз режаси.


Техник хизмат кўрсатиш - ҳаво кемасининг учишга яроқлилигини сақлаш учун, алоҳида ҳамда биргаликда бажарилиши мумкин бўлган, капитал таъмирлаш, таъмирлаш, текшириш, алмаштириш, дефектни модификациялаш ёки бартараф этиш кабилар.


Кўчиш нуқтаси - нуқта, ҲКнинг бошқарув майдонидаги ҳаракатида ҲКнинг орқасидаги назорат нуқтасининг ҲКнинг олдиндаги назорат нуқтасига кўчиши.


Қўнишнинг тўғри бажарилиши ва қўниш - минимум белгиланган ҳолларда ҲК ускуналаридан фойдаланиб ён томонлама ва қиялик кўрсатмаларни аниқ билган ҳолда қўнишни мўлжаллаш ва қўниш.


Иккинчи доирага кетиш нуқтаси - қўнишга кириш схемасидаги нуқта бўлиб, тўсиқ устидан баландликнинг минимал захирасини таъминлаш учун иккинчи доирага кетиш схемаси бўйича учиш бошланиши лозим.


Қўниш йўналишини кўрсатиш белгиси - қўнишга бўлган йўналишнинг назорат белгилаш мосламаси.


Авиакомпания вакили - авиакомпания маъмурияти номидан ҲК, учувчилар, пассажирлар, почта, багаж ва юкларга нисбатан белгиланган шартни бажарувчи жавобгар шахс.


Ҳаво ҳаракатини бошқариш (ҲҲБ) - СХБ белгиланишига қараб.


Умумий ўлчов бирлиги - ҲК парвозидаги қия текисликда нисбат баландлигини, ҳақиқий баландликни ва эшелонни белгиловчи ўлчам тушунчаси.


Кўринишли учишлар - ҳаводаги ҲК иложсиз бажарадиган ҳаракатлари, унинг тезликка ва ҳолатига боғлиқ ўзгаришлар.


Учувчилар экипажи аъзоси - гувоҳномага эга экипаж аъзоси, ҲК парвози пайтида ҲК органларини бошқариш вазифаси юкланган шахс.


Экипаж аъзоси - бу маъмурият томонидан ҲКда белгиланган вазифани бажариш учун тайинланган шахс.


ҲК экипажи - учиш вақтида ҲКни бошқариш ва хизмат кўрсатиш бўйича тегишли тартибда маълум бир вазифаларни бажариш юклатилган шахслар.


Экспериментал авиация - авиация ва бошқа техника соҳасида тажриба-конструкторлик, экспериментал ва илмий-тадқиқот ишлари ҳамда синовлар учун мўлжалланган авиация экспериментал авиация ҳисобланади.


Ўтиш эшелони - ҲК барометрик баландлик ўлчагич (альтиметр) шкаласини 760 мм. с. у. ни (1013.2 мбар (QNE)) асосидаги ўлчам босимидан стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босимига (QNН) ёки сўров асосида аэродромдаги атмосфера босимига (QFE) ўтказиш эшелони. Ўтиш эшелони аэродром ҳудудидаги (аэроузел, ҲХБ райони қисмидаги) энг пастки эшелонини кўрсатади.

Учиш эшелони - 1013,2 мбар босим катталигига киритилган доимий атмосфера босимининг юза қисми бўлиб, бошқа бундай юза қисмлардан белгиланган босим оралиқларига фарқ қилади.


Эксплуатант - ҲКни эксплуатация қилиш билан шуғулланувчи ёки ушбу соҳада ўз хизматларини таклиф этувчи шахс, ташкилот ёки корхона.


Махсус авиация ишлари билан шуғулланувчи эксплуатант - қишлоқ хўжалиги, қурилиш, аэросуратга олиш, кузатув ва қўриқлаш, шунингдек санитария ва қутқарув учишлари каби авария операцияларини бажариш учун тижорат авиацияси эксплуатацияси билан шуғулланувчи шахс, ташкилот ёки корхона.


Аэродромнинг эксплуатацион минимумлари - аэродромдан фойдаланишнинг чегараланган вазиятлари:

а) учишда, УҚЙда узоқликнинг кўриниши масофа билан чегараланган;

б) абсолют ва нисбий баландликда қарор қабул қилишда баландлик ўлчамларида, тегишли эксплуатация тоифаларида ифодаланадиган қўнишга киришиш ва қўниш;

в) УҚЙдан кўриш узоқлиги катталикларида ва қарор қабул қилишнинг абсолют ва нисбий баландликларида ифодаланадиган вертикаль кўриш орқали қўнишга киришиш ва қўниш;

г) ноаниқ қўнишга киришиш ва қўнишда ўқ йўлакчасида горизонтал кўриниш ўлчамини ҳисобга олган ҳолда минимал абсолют ва нисбий баландлик ўлчамини кўзда тутиш керак.


Учувчисиз учиш қурилмаси - учувчисиз парвоз қиладиган, бошқа жойдан масофадан туриб бошқариладиган ёки дастурлаштирилган ва парвозда батамом мустақил бўла оладиган ҳаво кемаси (ҳаво кемаларининг моделлари бундан мустасно).

Фуқаро авиацияси учувчисиз учиш қурилмаси оператори - учувчисиз учиш қурилмасини бевосита бошқарувчи шахс.


2-§. Мазкур Қоидаларда қўлланиладиган қисқартишлар


АДП - Аэpодpом диспетчерлик пункти

ААТ - Аэронавигация ахборотлари тўплами

АМСФ - Авиация метерологик станцияси (фуқаро)

АММ - Авиация метропологик маркази

АЁЗ - Аэронавигация ёқилғи захираси

УМА - Умумий мақсадлардаги авиация

АҚГ - Авария-қутқарув гуруҳи

АҚС - Авария-қутқарув станцияси

АТБ - Авиация-техник базаси

АКИ - Авиация-кимёвий ишлари

ТОБТ - Тўқнашишлардан огоҳлантирувчи борт тизими

ҲҲК - Ҳарбий ҳаво кучлари

БПЧБ - Булутларнинг пастки чегара баландлиги

УҚЙ - Учиш-қўниш йўлаги

ҚҚБ - Қарор қабул қилиш баландлиги

ҲК - Ҳаво кемаси

ҲТ - Ҳаво трассаси

ФА - Фуқаро авиацияси

ЁММ - Ёқилғи-мойлаш материаллари

ҚДП - Қайрилишларнинг диспетчерлик пункти

СҲБ ЯТ - Самовий ҳаракатни бошқаришнинг ягона тизими (МДҲда)

ҲҲФБ ЯТ - Ҳаво ҳудудидан фойдаланиш бошқарувининг ягона тизими (Ўзбекистон Республикасида)

УУБ - Учиш-услубий бўлим

МҲЙ - Маҳаллий ҳаво йўли

МЕТАР

Халқаро метеорология кодлари

РОФОР

СПЕСИ

ТАФ

МАК - "Ўзбекистон ҳаво йўллари" Миллий авиакомпанияси

НОТАМ - аэродром ҳолати, радиотехника воситалари, қўниш тизимлари ва бошқалар ҳақида учувчиларга маълум қилиш

"ПАН" - Зудлик сигнали

ВПҚ - Визуал парвоз қоидалари

ҚДП - Қўниш диспетчери пункти

ВПҚ - Кўринишли парвоз қоидалари

УПҚ - Ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидалари

RVR - УҚЙда узоқлик кўриниши

ҲК ҲК ПФҚ - Ҳаво кемаларининг учиш эксплуатацияси бўйича қўлланма

(МОМ, FСОМ)

РЛС - Қўнишнинг радиолокацион тизими

РНН - Радионавигация нуқтаси

RPL - Такрорланувчи парвоз режаси

РТУ - Радиотехник ускуналар

РТВ - Радиотехник воситалар

МАИ - Махсус авиация ишлари

"SОS" ("МЕЙДЕЙ") - фалокат сигнали

ССҚ - Самолёт сўзлашув қурилмаси

ТА - Транспорт авиацияси

СҲБ - Самовий ҳаракатларни бошқариш

ҲҲФБ - Ҳаво ҳудудидан фойдаланилишини бошқариш

ЎМ - Ўқув маркази

ЎММ - Ўқув-машғулот маркази

МУВЭК - Марказий учиш-шифокорлик эксперт комиссияси

МДИЧХ - Марказий диспетчерлик-ишлаб чиқариш хизмати

МХБ - минимал хавфсизлик баландлиги

АНМ - Авианавигация бошқаруви маркази

РТЖАЭ - Радиотехника жиҳозлари ва алоқаларининг эксплуатацияси

УСБ - Учув-синов бўлинмалари

ФПЛ - флайт-план

РЛС - радиолокацион станция

АУР - алоҳида узатиш радиостанцияси

ҚҚИ - қидирув-қутқарув ишлари

ҲҲБ - ҳаво ҳаракати бошқармаси

ҲК ПФҚ - ҳаво кемаси парвозидан фойдаланиш қўлланмаси

ҚТУ - қўниш тизими ускуналари

РТУАФ - радиотехник ускуналар ва алоқадан фойдаланиш

СҲХКО - самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш органи

АНМ - "Ўзаэронавигация" маркази

АНХ - аэронавигация хизмати

ТСҚ - тиббий санитария қисми

МАХ - муҳандислик авиация хизмати

ПҚАҚТ - парвозларни қидириш ва авариядан қутқариш таъминоти

ҚВК - қўнишга визуал кириш

АҲПАЙ - аэродром ҳудудида парвозни амалга ошириш йўриқномаси

АНМ - аэронавигацион маълумот

ГКН - глиссадаги кириш нуқтаси

ПФҚ - парвоздан фойдаланиш қўлланмаси

ҲМ - ҳаво муҳофазаси

ТОБТ - тўқнашувнинг олдини олиш борт тизими

ССУ - самолёт сўзлашув ускунаси

МТТ - муҳандислик техник таркиби

УУБ - учиш услубий бўлими

ДПМ - денгиз портлаш мосламаси

РУУР - радиомаркерли узоқ узатиш радиостанцияси

денгиз мили - д. мили

узел - уз

DME - узун ўлчамли ускуна

УУҚ - учувчисиз учиш қурилмаси


II. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР


1. Қоидалар Ўзбекистон Республикаси давлат манфаатларини ҳимоя қилиш, парвозлар хавфсизлигини таъминлаш, давлат, тижорат ташкилотлари ва фуқароларнинг эҳтиёжларини қондириш мақсадларида тижорат ҳамда умумий аҳамиятдаги ФА фаолиятини амалга ошириш тартибини белгилайди.


2. Қоидалар Ўзбекистон Республикаси ФА фаолиятини амалга ошириш бўйича асосий норматив ҳужжат ҳисобланиб, тижорат парвозлари ва умумий аҳамиятдаги авиация парвозларини ташкил қилиш, таъминлаш ва бажариш, шунингдек ҳаводаги ҳаракатни бошқариш қоидаларини тартибга солади. Юқорида зикр этилган масалалар бўйича бошқа барча норматив ҳужжатлар ушбу Парвоз қилиш қоидалари талабларига мувофиқ ишлаб чиқилади ва чоп этилади.


3. Қоидалар давлат, тижорат, жамоат ташкилотлари ва жисмоний шахслар тасарруфида бўлган Ўзбекистон Республикаси экспериментал ва ФА, шунингдек Ўзбекистон Республикаси давлат авиацияси ва бошқа давлатлар авиациясининг Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги ҳаво трассалари, маҳаллий ҳаво йўллари, белгиланган йўналишлар ва аэродромлар, экспериментал авиация аэродромлари ва ҳамкорликда фойдаланиш (жойлашиш) аэродромлари ҳудудларидаги парвозларда татбиқ этилади.

4. Қоидалар Ўзбекистон Республикасининг барча фуқаро ва экспериментал ҳаво кемаларига уларнинг ўз давлатларидан ташқарида бўлган вақтларига ҳам, башарти ҳаво кемаси турган давлат қоидаларида бошқа шартлар талаб этилмаса, татбиқ этилади.


5. Қоидалар фуқаро тижорат авиацияси учун ва умумий аҳамиятдаги ФА учун ҳам ягонадир ва барча авиация ходимлари учун унинг бажарилиши мажбурийдир.


6. Авиация ходимлари Қоидаларнинг ўзларига тегишли қисмини билишлари ва бажаришлари шарт.


7. Қоидаларни бузган авиация ходимлари Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигига мувофиқ интизомий, маъмурий, моддий, шунингдек жиноий жавобгарликка тортиладилар.


8. Одамларнинг ҳаётини сақлаб қолиш ёки табиий офатлар билан боғлиқ парвозларни ташкил қилишда учувчилар бўлинмасининг командирлари кечиктириб бўлмайдиган вазиятлар юзага келганда ўзларининг жавобгарликлари остида ушбу Қоидаларда баён этилган тартиб ва парвоз қоидаларидан ва парвоз ҳамда иш вақтидан четга чиқишга ҳақлидирлар.

Кўрилган тадбирлар тўғрисида ушбу лавозимдаги шахслар зудлик билан ўзларининг бевосита раҳбарларига ва Ўзбекистон Республикаси Дававианазоратга хабар қилишлари шарт.


9. Фуқаро ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигини таъминлаш, фуқаро ҳаво кемаларининг, фуқаро аэродромларининг ва улардаги асбоб-ускуналарнинг уларнинг Ўзбекистон Республикасида фойдаланишга яроқлилигини аниқлайдиган нормаларга мувофиқлиги бўйича давлат назоратини Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат амалга оширади.


10. Ўзбекистон Республикаси ФА парвозлари миллий (давлат) таниш белгиси ва рўйхат белгиси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат томонидан тасдиқланган рамзи қўйилган ҳаво кемаларида бажарилиши керак.


11. Миллий (давлат) таниш белгиси (Ўзбекистон Республикаси учун - "UK") миллий рамзлар сериясидан танлаб олинади, у Халқаро электр алоқалари бирлашмаси томонидан рўйхатдан ўтказаётган давлат учун ажратилган танитадиган шартли радиочақириқ белгиларига киритилган бўлиши керак. Давлат белгиси ҳақида Халқаро ФА ташкилоти хабардор қилинади.



III. ФУҚАРО ҲАВО КЕМАЛАРИ

14. Фуқаро ҳаво кемаларини Ўзбекистон Республикаси Фуқаро ҳаво кемаларининг давлат реестрида рўйхатга олиш ҳамда уларнинг рўйхатдан ўтганлиги тўғрисида гувоҳнома бериш Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 1 мартдаги 58-сон қарори билан тасдиқланган Фуқаро ҳаво кемасининг рўйхатдан ўтганлиги тўғрисида гувоҳнома бериш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ амалга оширилади.

15. Фуқаро ҳаво кемасини Ўзбекистон Республикаси Фуқаро ҳаво кемаларининг давлат реестрида рўйхатга олиш пайтида Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 1 мартдаги 58-сон қарори билан тасдиқланган Фуқаро ҳаво кемасининг рўйхатдан ўтганлиги тўғрисида гувоҳнома бериш тартиби тўғрисидаги низомга асосан ҳаво кемасига шу ҳаво кемасида қайд этиладиган рўйхат белгиси ва давлат таниш белгиси берилади.

17. Фуқаро ҳаво кемаси қуйидаги ҳолларда давлат реестридан ўчирилади:

а) ҳаво кемаси фойдаланишдан чегириб ташланса ёки чиқарилса;

б) ҳаво кемаси белгиланган тартибда бошқа давлатга, чет эл юридик ёки жисмоний шахсига сотилса ёки берилса;

в) ҳаво кемаси экспериментал ҳаво кемалари қаторига ўтказилса.


18. Фуқаро ҳаво кемаси ҳаво кемаларининг учишга яроқлилиги борасидаги амалдаги нормаларига жавоб берсагина фойдаланишга қўйилади.

Шу муносабат билан:

а) янги конструкциядаги (янги русумдаги) ҳаво кемаси завод, сертификация синовларидан ўтиши керак, агар ўтказилган синовлар натижасида ҳаво кемаси ҳаво кемаларининг учишга яроқлилиги борасидаги амалдаги нормаларига жавоб бериши аниқланса, унга ҳаво кемаси турининг учишга яроқлилиги тўғрисидаги сертификат берилади;

б) қабул қилинган конструкциядаги ҳар бир ҳаво кемаси белгиланган тартибда зарур синовлардан ва текширувлардан ўтказилади, бу синов ва текширишлар асосида учишга яроқлилик тўғрисидаги сертификат берилади;

в) ҳаво кемаси таъмирланса ёки фойдаланиладиган жойга қисмларга ажратилган ҳолда олиб келинса, шунингдек ушбу ҲК нусхаси Ўзбекистон Республикаси фуқаро ҳаво кемалари давлат реестрида биринчи марта рўйхатдан ўтаётган бўлса, белгиланган тартибда синовдан ўтказилиши керак.


19. Ҳар бир ҳаво кемасининг ундан фойдаланиш жараёнида учишга яроқлилик нормаларига жавоб бера оладиган ҳолатда сақлаш масъулияти ушбу ҳаво кемасининг эгаси, ундан фойдаланадиган корхона, муассаса ва ташкилотга юкланади.


20. Фуқаро ҳаво кемасининг учишга яроқлилик сертификати Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 1 мартдаги 58-сон қарори билан тасдиқланган Фуқаро ҳаво кемасининг учишга яроқлилик сертификатини бериш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ берилади.

21. Давлат рўйхатидан ўтмаган ва учишга яроқлилик тўғрисида амалдаги гувоҳномага эга бўлмаган, шунингдек давлат-рўйхат таниш белгилари қўйилмаган ҳаво кемаларининг парвоз қилишига йўл қўйилмайди (ман этилади), завод, эксплуатация ва сертификация синовлари ўтказиладиган ҳаво кемалари бундан мустасно.


22. Парвозни бажариш учун фуқаро ҳаво кемасида қуйидаги кема ҳужжатлари бўлмоғи лозим:

а) ҳаво кемасининг давлат рўйхатидан ўтганлиги тўғрисида гувоҳнома;

б) ҳаво кемасининг парвозга яроқлилик сертификати;

в) кема дафтари (самолёт, вертолёт кема дафтари);

г) самолётнинг санитар кема дафтари;

д) ҳаво кемасига ўрнатилган радио ускуналарнинг сертификати;

е) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма.

Парвозни бажариш учун Ўзбекистон Республикаси ФА ҳаво кемасида бўлиши лозим бўлган қўшимча ҳужжатлар рўйхати ушбу Қоидаларнинг 8-иловасида белгилаб берилган.


23. ҲКлар парвоз параметрларини қайд этадиган ускуналар билан жиҳозланган бўлиши керак.


24. Максимал сертификатланган учиш массасига қараб ҳаво кемалари 1, 2, 3, 4-классларга бўлиниши мумкин (мазкур Қоидаларнинг 11-иловаси).


25. Халқаро таснифлашга кўра максимал сертификатланган учиш массасига қараб ҳаво кемалари:

а) учиш массаси 5700 кг.дан юқори бўлган катта самолётлар;

б) учиш массаси 5700 дан 750 кг.гача бўлган унча катта бўлмаган самолётлар;

в) учиш массаси 750 дан 450 кг.гача бўлган, битта поршенли двигатели бўлган жуда енгил самолётлар;

г) учиш массаси 450 кг ва ундан кам бўлган, ўта енгил самолётларга бўлинади.


26. Парвоз масофасига қараб самолётлар

а) узоқ масофага парвоз қиладиган - 6000 км ва ундан кўп;

б) ўрта масофага парвоз қиладиган - 2500 дан 6000 км.гача;

в) яқин масофага парвоз қиладиган - 1000 дан 2500 км.гача;

г) маҳаллий ҳаво йўлларида - 1000 км.гача масофага парвоз қиладиган самолётларга бўлинади.


27. Йўлдош турбелентлик таъсирини ҳисобга олиб ҳаво кемалари қуйидаги тоифаларга бўлинади:

а) максимал учиш массаси 136 т. ва ундан юқори бўлган оғир ҳаво кемалари;

б) максимал учиш массаси 136 т.дан паст ва 7 т.дан катта бўлган ўртача ҳаво кемалари;

в) максимал учиш массаси 7 т. ва ундан паст бўлган енгил ҳаво кемалари.


28. Минимумларни ва аэропортлар схемаларини ҳисоблаш ва эълон қилиш учун максимал сертификатланган қўниш массасида пасайиш тезлигидан 1,3 марта ошадиган тезлигига асосланган ҳаво кемаларининг ICAO тоифалари бўйича таснифланишидан фойдаланилади (мазкур Қоидаларнинг 12-иловаси).



IV. ҲАВО КЕМАСИ ЭКИПАЖИ


1-§. Асосий талаблар


29. Фуқаро ҳаво кемаси экипажи кема командири, учувчилар таркибига кирувчи бошқа шахслар ва экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимларидан иборат бўлади.


30. Экипаж таркиби ҳаво кемасининг тури, класси ва вазифа, мақсади ва ундан фойдаланиш шароитлари ҳисобга олиниб белгиланади.


31. Ҳаво кемасининг экипажи тўлиқ бўлмаганда унинг парвоз қилиши тақиқланади.


32. Парвозда ҳаво кемасини бошқаришни битта учувчи таъминласа ва кемада экипажнинг бошқа аъзолари талаб этилмаса, бундай ҳаво кемасининг экипажи ҳаво кемасининг командиридан иборат бўлади.


33. Экипажнинг учувчилар таркибидан иборат минимал таркиби ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмада кўрсатилади.



2-§. Экипажнинг учувчилар таркиби

ва хизмат кўрсатувчи ходимлари


34. Экипажнинг учувчилар таркибига учувчилар таркиби гувоҳномасига эга бўлган, шунингдек ушбу турдаги ҳаво кемасини ва ундаги ускуналарни бошқариш учун зарур бўлган тайёргарлик ва тажрибага эга шахслар: учувчилар, штурманлар, махсус ишларни бажарадиган бортмуҳандислар, бортмеханиклар, бортрадистлар ва бортоператорлар киради.


35. Экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимларига ҳаво кемасидан парвозда фойдаланиш ва уни бошқариш билан боғлиқ бўлган вазифаларни бажармайдиган экипаж аъзолари: борткузатувчилар, юк ҲК бортоператорлари ва парвоз мақсадига қараб парвоз топшириғига киритилган бошқа мутахассислар киради.


36. Экипаж таркибига учувчилар ёки экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимлари таркибига кирмайдиган шахсларни киритиш ман этилади.


37. Экипаж таркибига кирадиган шахслар, эгаллаган лавозимларидан ва иш тажрибаларидан қатъи назар, махсус тайёргарликдан ўтишлари ва парвозга тайёргарликлари текшириб кўрилиши шарт.


38. Учувчилар таркиби ва экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимларининг саломатликлари белгиланган талабларга жавоб бериши керак. Саломатлиги бўйича парвоз ишларига яроқлилик ФА тиббий-учиш эксперт комиссиялари томонидан аниқланади.


39. Учувчи ихтисослигига ва маълум турдаги ҳаво кемасини мустақил бошқариш учун зарур бўлган тайёргарлик ва тажрибага эга бўлган шахсгина ҳаво кемасининг командири бўлиши мумкин.


40. Ҳаво кемасининг командири ўз бўлинмасининг командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.


41. Ҳаво кемасининг командири экипажнинг бутун фаолиятини бошқаради, кемада қатъий интизом ва тартиб сақланишини, парвоз қоидаларига ва кемадан фойдаланиш қоидаларига риоя этилишини таъминлайди, шунингдек кемадаги одамларнинг хавфсизлигини таъминлаш, кеманинг ва мол-мулкнинг асралиши учун зарур чораларни кўради.


42. Ҳаво кемаси командирининг буйруқлари кема ичидаги барча шахслар томонидан сўзсиз бажарилиши керак.


43. Учувчилар таркибига кирувчи шахсларнинг, шунингдек бошқа авиация ходимларининг тайёргарлик даражаси ва иш тажрибасига қараб, уларга класс берилади ва тегишли гувоҳнома (сертификат) топширилади.


44. Экипаж аъзолари хизмат вазифаларини бажариш чоғида белгиланган форма кийимида бўлишлари, ўзлари билан амал қилувчи гувоҳномани олиб юришлари ва уни ваколатли мансабдор шахслар талаб қилганда кўрсатишлари лозим.


45. Экипажнинг ҳар бир аъзоси парвоз топшириғини бажаришдан олдин (бажариш вақтида) маъмурият (ҲК командири) томонидан белгиланган дам олиш тартибига риоя этиш учун шахсан жавобгар.


46. Коррекцияловчи линзалардан фойдаланадиган экипаж аъзолари хизмат вазифаларини бажариш чоғида осон олинадиган жойда сақланадиган захира коррекция линзалари жамламасига эга бўлишлари керак.


47. Экипаж аъзоларининг багажи багаж, юк, почта ташишнинг белгиланган қоидаларига мувофиқ жойлаштирилади.


48. Ҳаво кемасининг командири:

а) метеорологик ва аэронавигация вазиятларини ҳисобга олган ҳолда ҳаво кемасининг парвоз қилиши учун ёқилғи қуйиш сарфини узил-кесил аниқлашга;

б) ҳаво кемасининг фазога кўтарилиши, парвози ва қўниши ҳақида, шунингдек парвозни тугаллаш ва парвоз бошланган пунктга қайтиш ёки иложсиз қўниш ҳақида узил-кесил қарор қабул қилишга.

Парвоз хавфсизлигига яққол хавф туғилганда, шунингдек кема ичидаги йўловчилар ҳаётини сақлаб қолиш ниятида парвоз режасидан, ҳаво транспорти қатновини таъминловчи идора кўрсатмаларидан ва парвоз топшириғидан четга чиққан ҳолда, аммо белгиланган парвоз қоидаларига иложи борича риоя этган ҳолда бундай қарор қабул қилиниши мумкин. Кема командири кўрилган тадбирлар тўғрисида кеманинг бевосита раҳбари бўлмиш ҳаво кемалари қатновини таъминловчи органга зудлик билан хабар қилиши шарт;

в) ҳаво кемаси ичидаги ҳар қандай шахсга ўз ваколатлари доирасида сўзсиз бажарилиши лозим бўлган буйруқ беришга;

г) хатти-ҳаракатлари билан парвоз хавфсизлигига бевосита таҳдид солаётган шахсларга нисбатан барча зарур чораларни кўришга ҳақли. Ҳаво кемаси энг яқин аэродромга қўнган заҳоти кема командири бундай шахсларни кемадан чиқариб юбориши, агар жиноят белгилари мавжуд қилмиш содир этган бўлсалар, уларни тегишли органларга топшириши мумкин;

д) парвоз хавфсизлигини ҳамда ҳаво кемасини қўндиришни таъминлаш учун зарур бўлса, парвоз пайтида ёнилғини тўкиб ташлаш, қўл юки, юк ва почтани ташлаб юборишга ҳақли. Иложсиз қўниш ҳолларида ҳаво кемаси командири ўз ваколатларини тегишли органларга топширгунига қадар кема ичида бўлган барча шахсларнинг хатти-ҳаракатларига раҳбарлик қилади;

е) об-ҳаво белгиланган минимумдан паст бўлганда, бошқа аэродромгача парвозларни давом эттиришга имкон бермайдиган (ёнилғи етишмовчилигида, авиация техникасининг ҳолати туфайли ва б.) ҳаво кемасини қўндиришга;

ж) ҳаво кемаси ичидаги барча шахслардан парвоз хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ қоидаларнинг сўзсиз бажарилишини талаб этишга;

з) зарурият бўлганда учиш, оралиқ ва манзил аэропортларида ҲК юкланмасининг назорат ўлчовини амалга оширишга;

и) парвоз вақтида зарурат бўлганда йўловчиларнинг қўл юки ва багажини текширишга, мустасно тариқасида эса Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида белгиланган тартибда йўловчиларни шахсан текширишга;

к) экипаж аъзоларига тавсифнома беришга ҳақли.

Ҳаво кемаси командирига шундай қарор қабул қилишга олиб келган шароитлар ва (ёки) вазиятдан келиб чиққан ҳолда қўниш учун иккинчи марта айланиб учиш бўйича дахлсиз ҳуқуқ берилган. Иккинчи марта айланиб қўниш бўйича манёвр қоидасига кўра, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмада аниқланган минимал йўл қўйиладиган баландликдан, хавфсизликка таҳдид туғилганда - минимал баландликдан қатъи назар, бошланиши керак.


49. Ҳаво кемаси командири:

а) парвознинг хавфсиз бажарилишини таъминлаш даражасида учиши ва самолётни бошқариш техникасини билишга;

б) экипаж аъзоларининг касбий тайёргарлик даражасини билиши, уларнинг малакасини ошириш учун чоралар кўришга;

в) белгиланган талабларга мувофиқ парвоздан олдинги дам олиш тартибига ва парвоз топшириғини бажариш вақтида иш тартибига риоя этишга;

г) ерда ва парвоз вақтида экипаж аъзоларининг ишини ташкил этишга;

д) учиш учун ва парвоз вақтида қарор қабул қилиш учун метеорологик ва аэронавигацион вазиятни тўғри баҳолай олишга;

е) парвоз топшириғини ўзи ва экипаж аъзолари бажара олмайди, деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

ж) самолёт парвоз учун яроқлилигига, у тегишли тарзда рўйхатдан ўтказилганлигига ва ҳаво кемасида буни тасдиқловчи фуқаро ҲК давлат рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги амалдаги гувоҳнома ва учишга яроқлилик сертификати мавжудлигига ишонч ҳосил қилишга;

з) парвозларни бажариш вақтида ҲК бортида ушбу Парвоз қилиш қоидаларига (Ўзбекистон Республикаси АҚ-91) эга бўлишга;

и) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасининг ҳолати ва парвозга шайлигини, унинг тўғри юкланганлигини, юкнинг тўғри тақсимланганлигини ва ишончли маҳкамланганлигини назорат қилишга;

к) эҳтиёткорлик қоидаларини, радиоалоқа фразеологияси ва радиоалоқа олиб бориш қоидаларини билиш ва риоя этишга;

л) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга;

м) экипажда парвозни (парвозларни) таҳлил қилишга мажбур.


50. Агар парвоздаги ҳаво кемасига хавф таҳдид солса ёки кема ҳалокатга учраётган ёхуд учраган бўлса, кема командири одамларнинг ҳаётини ва соғлиғини сақлаб қолиш учун барча чораларни кўриши шарт. Экипажнинг барча аъзолари одамларни қутқаришда иштирок этишлари шарт.


51. Ҳалокатга учраган ҳаво кемасини сақлаб қолишни таъминлаш мақсадида кема командири ҳаво кемасининг эксплуатант номидан кема, багаж, юк, почтани транспортировка қилиш тўғрисида битим тузиши ва вазиятдан келиб чиққан ҳолда бошқа чораларни кўриши мумкин.


52. Бошқа ҳаво кемаси ёки денгиз кемасидан фалокат сигнали олган, ёки ҳалокатга учраётган ёхуд учраган ҳаво кемасини, ёхуд хавф остида қолган одамларни учратган ҳаво кемаси командири ўзига ишониб топширилган ҳаво кемаси, йўловчилари ва экипажига зарар етказмайдиган даражада уларга ёрдам кўрсатиши, картада фалокат жойини белгилаши ва ҳаво транспорти қатновини бошқариш органига фалокат тўғрисида хабар бермоғи шарт.


53. Ҳаво кемаси командири:

а) Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 18 апрелдаги 114-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тўғрисидаги низом, ушбу Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши учун;

б) ҳаво кемаси бортидаги йўловчилар сонининг ташиш ҳужжатларида кўрсатилган сонга мослиги учун (борткузатувчининг докладига кўра);

в) ҳар бир парвознинг хавфсиз тугаши ва ҳаво кемасини ўзи шахсан бошқариши ёки иккинчи учувчига бошқарувни берганлигидан қатъи назар, парвоз топшириғининг бажарилиши учун;

г) белгиланган парвоз тартиби ва самолётни бошқариш аниқлигига риоя этилиши учун;

д) қабул қиладиган қарорларининг асослилиги учун;

е) парвоз пайтида ва ерда ҳаво кемасида аниқланган носозликлар, ҳаво кемасининг ёки унинг тизимлари ишидаги четга чиқишлар тўғрисидаги изоҳларни борт дафтарига ўз вақтида киритилиши, борт дафтарида кўрсатилган ёнилғи қолдиғи миқдорининг ҳаво кемасини топшириш вақтида ундаги амалда мавжуд бўлган ёнилғи миқдорига мослиги учун;

ж) экипаж аъзоларига берилган тавсифномаларнинг холисоналиги учун жавобгардир.


54. Иккинчи учувчи ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.


55. Иккинчи учувчи:

а) ҳаво кемаси командири соғлиғи ҳолати ёки бошқа сабабларга кўра парвоз вақтида ўз мажбуриятларини бажара олмаган ҳолатларда парвознинг хавфсиз бажарилишини таъминлаш даражасида учиши ва самолётни бошқариш техникасини билишга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) парвозга тайёргарлик кўриш ва парвоз вақтида қарор қабул қилиш учун метеорологик ва аэронавигацион вазиятни тўғри баҳолай олишга;

г) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

д) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасининг ҳолати ва парвозга шайлигини, унинг тўғри юкланганлигини, юкнинг тўғри тақсимланганлигини ва ишончли маҳкамланганлигини назорат қилишга;

е) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ иккинчи учувчига юклатилган бўлса, фазога кўтарилишдан олдин авария ва юк люкларини, ёнилғи қуйиш бакларини бекитиши, ҳаво кемаси фюзеляжининг эшикларини ёпишга;

ж) эҳтиёткорлик қоидаларини, радиоалоқа фразеологияси ва радиоалоқа олиб бориш қоидаларини билиш ва риоя этишга;

з) парвоз вақтида ҳаво кемаси командирига ҳаво кемаси авиация техникаси ва асбоб-ускуналаридаги барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдиришга ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини беришга;

и) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ қарор қабул қилиш баландлигидан қўниш учун иккинчи марта айланиб учиб келишни бажаришга, башарти бунга қадар ҳаво кемаси командири томонидан қўниш ҳақида ёки иккинчи марта айланиб келиб қўниш ҳақида қарор қабул қилинмаган, экипажга хабар қилинмаган бўлса;

к) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдиришга мажбур.


56. Ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ экипажида штурман назарда тутилмаган ҲК да парвоз карталари, маълумот материаллари, штурман ҳужжатлари ва аэронавигация ахборотлари ҳужжатлари мавжуд бўлиши учун жавобгарлик иккинчи учувчига юклатилади (FIRST OFFICER).


57. Иккинчи учувчи:

а) тегишли тайёргарликдан ўтгандан сўнг ҲК командирининг рухсати билан парвознинг барча босқичларида ҳаво кемасини бошқаришга;

б) ҳаво кемаси командири соғлиғи ҳолати ёки бошқа сабабларга кўра парвоз вақтида ўз мажбуриятларини бажара олмаганда ва бу мажбуриятларни бажаришни иккинчи учувчи ўз зиммасига олган ҳолатларда, ҳаво кемаси командири ҳуқуқларини парвозда қўллашга ҳақли.


58. Иккинчи учувчи:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) юкни ҳаво кемасининг белгиланган марказига ва парвоз массасига риоя этган ҳолда жойлаштириш ва маҳкамлаш (ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва экипаж иш технологиясига мувофиқ аниқланадиган мажбуриятларига мувофиқ);

в) рулни бошқариш ва парвоз вақтида эҳтиёткор бўлиши;

г) ҳаво кемаси командири томонидан қўниш ҳақида ёки иккинчи марта айланиб келиб қўниш ҳақида қарор қабул қилинмаган, экипажга хабар қилинмаган бўлса қарор қабул қилиш баландлигида ўз вақтида ва тўғри ҳаракат қилиши;

д) ҳаво кемаси командири томонидан берилган парвоз параметрларини тутиб туриш;

е) командирнинг рухсати билан, ёки ҳаво кемасининг командири соғлиғи туфайли ёки бошқа сабабларга кўра парвоз вақтида ўз вазифаларини бажара олмаган тақдирда ҳаво кемасини бошқарганда парвознинг хавфсиз тугаши;

ж) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажариши учун жавобгардир.


59. Штурман ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.


60. ҲК штурмани:

а) ҳаво кемаси ускуналари ва навигация асбоб-ускуналарини, навигация воситаларидан фойдаланиш усулларини билишга ва белгиланган йўналишлар ва парвоз схемалари бўйича самолёт бошқарилишини таъминлашга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) парвозга тайёргарлик кўриш ва парвоз вақтида қарор қабул қилиш учун метеорологик ва аэронавигацион вазиятни тўғри баҳолай олишга;

г) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

д) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасининг ускуналари ва навигация асбоб-ускуналарининг ҳолати ва парвозга шайлигини назорат қилишга;

е) парвоз вақтида ҳаво кемаси командирига барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдиришга ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини беришга;

ж) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдиришга мажбурдир.


61. Штурман:

а) мутахассислардан ҳаво кемаси ускуналарида ва навигация асбоб-ускуналарида аниқланган носозликларни бартараф этишни талаб қилишга;

б) самолётни бошқариш мақсадлари учун ердаги радионавигация воситалари ишига буюртма беришга ҳақли.


62. Штурман:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) навигация асбоб-ускуналарини соз ҳолда қабул қилиш ва ҳаво кемаси бортида штурманлик жиҳозлари мавжудлиги;

в) белгиланган парвоз тартиби ва самолётнинг аниқ бошқарилиши;

г) ҳаво кемаси бортида парвозни бажариш учун зарур бўлган парвоз карталари, маълумот материаллари, штурман ҳужжатлари ва аэронавигация ахборотлари ҳужжатлари мавжуд бўлиши;

д) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларининг ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажарилиши учун жавобгардир.


63. Бортмуҳандис (бортмеханик) ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.


64. Бортмуҳандис (бортмеханик)нинг мажбуриятлари:

а) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва ҲКни парвозда ва техник эксплуатация қилиш бўйича бошқа йўриқномаларга мувофиқ ҳаво кемасидан фойдаланиш қоидаларини билиши ва бажариши;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этиши;

в) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортиши;

г) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасини парвозга тайёрлашни амалга ошириши;

д) ҳаво кемаси командирига ҲК двигателлари ва тизимларидаги барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдириши ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини бериши;

е) парвоз вақтида юзага келган ва бартараф этиш мумкин бўлган носозликларни тузата олиши;

ж) ҳаво кемаси командирининг двигателларни ва ҳаво кемаси тизимларини бошқариш бўйича буйруқларини ўз вақтида бажариши;

з) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказиши ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдириши;

и) техник ҳужжатларни расмийлаштириши, парвоздан кейин борт дафтарига авиация техникаси иши бўйича ва кўрик натижаларига кўра изоҳларни ўз вақтида киритиши, ҳаво кемасини белгиланган тартибда топшириши.


65. Бортмуҳандис (бортмеханик) мутахассислардан ҳаво кемасида аниқланган носозликларни бартараф этишни ва ҳаво кемасини штат асбоб-ускуналари, зарур ашёлар ва кема ҳужжатлари билан таъминлашни талаб қилиш ҳуқуқига эга.


66. Бортмуҳандис (бортмеханик) қуйидагилар учун:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) ҳаво кемасини соз ва парвоз учун шай ҳолда қабул қилиш;

в) ҳаво кемасидан ерда ва парвозда фойдаланиш қоидаларига риоя қилиш;

г) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ, авария ва юк люкларини, ёнилғи қуйиш бакларини бекитиш, ҳаво кемаси фюзеляжи эшикларини;

д) ҳаво кемаси бортида белгиланган кема ҳужжатлари, авариядан қутқарув воситалари, парвоз учун етарли миқдорда ёнилғи, мой, суюқликлар ва газлар бўлиши;

е) ҳаво кемаси командирига авиация техникасидаги носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдириш;

ж) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажариши учун жавобгардир.


67. Бортрадист ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.


68. Бортрадист:

а) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасидаги электр-, радио-, ва ёруғлик-техник асбоб-ускуналаридан фойдаланишни билиш ва улардан фойдаланишга, борт радиовоситалари ва икки томонлама радиоалоқа ишини таъминлашга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

г) тўлиқ ҳажмда парвозга тайёргарлик кўришга;

д) ҳаво кемасидаги электр-, радио-, ва ёруғлик-техник асбоб-ускуналарининг ҳолатини ва парвозга шайлигини назорат қилишга;

е) ҳаво кемаси командирига ҲҲБ органлари кўрсатмаларини ва метеорологик ахборотни ўз вақтида етказишга;

ж) ҳаво кемаси командирига ҲК электр-, радио-, ва ёруғлик-техник асбоб-ускуналаридаги барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдиришга ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини беришга;

з) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдиришга мажбур.


69. Бортрадист авиация муҳандислари таркиби мутахассислардан ҳаво кемасида аниқланган ҲК электр-, радио-, ва ёруғлик техник асбоб-ускуналаридаги носозликларни бартараф этишни талаб қилиш ҳуқуқига эга.


70. Бортрадист қуйидагилар учун:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) борт радиовоситаларининг парвоз чоғида ишончли ишлаши ва икки томонлама барқарор радиоалоқанинг тутиб турилиши;

в) қабул қилинган диспетчерлик кўрсатмалари, метеорологик ва бошқа маълумотларнинг ҳаво кемаси командирига ўз вақтида ва аниқ билдирилиши;

г) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларининг, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларининг ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажарилиши учун жавобгардир.


71. Борткузатувчи бевосита ва юқори турувчи бошлиқларга, парвоз топшириғини бажариш вақтида эса ҳаво кемаси командирига бўйсунади.


72. Борткузатувчи:

а) ҳаво кемасидаги авариядан қутқариш ва маиший асбоб-ускуналардан фойдаланишни билишга ва уларнинг ҳолатини назорат қилиши, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ улардан фойдаланишга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) ерда хизмат кўрсатиш бўйича агентдан ташув ҳужжатларини авиакомпания қоидаларига мувофиқ қабул қилиб олиш ва юк ҳамда "NOTOS" шакли бўйича махсус тоифадаги багаж мавжудлиги тўғрисидаги маълумотларни сўрашга, ҲК командирига бортда махсус юк мавжудлиги тўғрисида ахборот беришга мажбур. Тижорат юкламасини ҲК бортига жойлаштириш ва ундан туширишда борткузатувчининг мажбуриятлари доираси авиакомпания қоидалари орқали аниқланади;

г) юклама схемасига, марказлаштириш графигига ва йиғма-юклама ведомостига ёки ҲК командирининг кўрсатмасига мувофиқ йўловчиларнинг жойлашишини назорат қилишга;

д) йўловчи салонида қўл юки (багаж)нинг авиакомпания қоидаларига мувофиқ жойлаштирилишини назорат қилишга, бунда аварияда чиқиш йўллари ва унга ўтиш йўлакларининг бекилиб қолмаслигига эътибор қаратишга;

е) ҳаво кемасининг санитария ҳолатини назорат қилишга, йўловчи салони ва иш жойида тозалик ва тартибни сақлашга;

ж) ҳаво кемаси командирига маиший буюмларнинг носозлиги тўғрисида ўз вақтида хабар беришга;

з) йўловчилар томонидан ҳаво кемаси бортида ўзини тутиш қоидаларига риоя этилишини таъминлашга, бу қоидаларнинг бузилганлиги тўғрисидаги барча ахборотларни ҳаво кемаси командирига ўз вақтида билдиришга;

и) йўловчилар тўғрисида ғамхўрлик қилиш, ҳаво кемаси командирининг кўрсатмасига (рухсатига) кўра уларнинг хавфсизлигини таъминлаш бўйича чоралар кўришга;

к) парвоз тугагандан сўнг ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдириш, ўз ишини баҳолаш ва йўналишнинг ҳужжатларини расмийлаштиришга;

л) ҲК борт дафтарига маиший асбоб-ускуналарнинг парвоз давомидаги иши тўғрисида ёзиб қўйиш, маиший асбоб-ускуналарни ва бортдаги жиҳозларни белгиланган тартибда топширишга мажбур.


73. Борткузатувчи:

а) ерда жойлашган хизмат ходимларидан ҳаво кемасини парвозга тайёрлаш вақтида аниқланган камчиликларни бартараф этишни талаб этишга;

б) ҳаво кемаси бортидаги йўловчилардан ҳаво кемасида ўзини тутиш қоидаларини аниқ бажаришни талаб этишга ҳақли.


74. Борткузатувчи:

а) мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) йўловчиларнинг юклама схемасига, марказлаштириш графигига ва йиғма-юклама ведомостига ёки ҲК командирининг кўрсатмасига мувофиқ жойлашиши;

в) йўловчи салонида қўл юки (багаж)нинг авиакомпания қоидаларига мувофиқ жойлаштирилиши, бунда аварияда чиқиш йўллари ва унга ўтиш йўлакларининг бекилиб қолмаслигига;

г) йўловчиларнинг ҳаво кемаси бортида ўзини тутиш қоидаларига риоя этишлари бўйича чоралар кўриш;

д) йўловчилар томонидан ҳаво кемаси бортида ўзини тутиш қоидаларининг бузилганлиги тўғрисида ҳаво кемаси командирига ўз вақтида билдириш;

е) йўналиш ҳисобот ҳужжатларининг ўз вақтида ва тўғри расмийлаштирилиши;

ж) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажариши учун жавобгар.


75. Юк ҲК бортоператори бевосита ва юқори турувчи бошлиқларга, парвоз топшириғини бажариш вақтида эса ҳаво кемаси командирига бўйсунади.


76. Бортоператор:

а) ҳаво кемасининг юк кабинаси (юк бўлмаси)даги асбоб-ускуналарни билиш ва улардан ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ фойдаланиш, юкларни ортиш, жойлаштириш ва маҳкамлаш қоидаларини, керакли ҳужжатларни расмийлаштириш тартибини билишга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) ташув ҳужжатларига ва марказлаштириш графигига мувофиқ юкларнинг борлиги, жойлаштирилиши ва маҳкамланганлигини ва упаковкасининг созлигини назорат қилишга;

г) ҳаво кемаси командирига асбоб-ускуналарнинг носозлиги тўғрисида ўз вақтида хабар беришга;

д) ҳаво кемаси ва унинг бортида жойлашган юкнинг бутлигини таъминлаш бўйича чоралар кўришга;

е) парвоз тугагандан сўнг ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдириш, ўз ишини баҳолашга;

ж) ҳаво кемасидан юкни тушириб бўлгандан сўнг йўналишнинг ҳужжатларини расмийлаштиришга;

з) ҲК борт дафтарига ҳаво кемасининг юк кабинасидаги асбоб-ускуналарнинг иши тўғрисида ёзиб қўйиш, борт асбоб-ускуналарини ва бортдаги жиҳозларни белгиланган тартибда топширишга мажбур.


77. Бортоператор:

а) муҳандислик-авиация хизмати ходимларидан ҳаво кемасининг юк кабинаси (юк бўлмаси)даги асбоб-ускуналардаги носозликларни бартараф этишни талаб этишга;

б) ташувларни ташкил қилиш хизмати ходимларидан юкларнинг марказлаштириш графигига мувофиқ жойлаштирилиши ва маҳкамланишини, юкларнинг упаковкаси бузилган бўлса уларни тузатишни талаб этишга ҳақли.


78. Бортоператор:

а) мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) юкларнинг ташув ҳужжатларига ва марказлаштириш графигига мувофиқ жойлаштирилиши ва маҳкамланганлиги;

в) ҳисобот ҳужжатларининг ўз вақтида ва тўғри расмийлаштирилиши;

г) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларининг, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларининг ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажарилиши учун жавобгар.


79. Махсус ишларни бажарадиган учувчи-кузатувчилар, бортоператорлар, шунингдек экипаж таркибига киритилган бошқа мутахассислар парвоз вақтида ҳаво кемаси командирига бўйсунадилар ва лавозим йўриқномасига биноан ўз вазифаларини бажарадилар.


80. Экипаж таркибига учувчилар таркибидан биттадан ортиқ бўлмаган стажёр қўшилиши мумкин.


81. Стажёр ҳаво кемаси командирига, юқори турувчи тўғридан-тўғри командирларга (бошлиқларга) ва бевосита унинг стажировкаси билан шуғулланувчи экипаж аъзосига бўйсунади, улар стажёрнинг ўз функционал вазифаларини тўлиқ ва тўғри бажариши учун жавобгар бўладилар.


82. Парвозга тайёргарлик кўриш вақтида ва парвозда стажёр қайси лавозимда стажировка ўтаётганлиги ва кимнинг иш ўрнини эгаллаганига қараб, ўша экипаж аъзосининг функционал вазифаларини бажаради.


83. Стажёр ҳаво кемаси командири билан келишган ҳолда қайси лавозимда стажировка ўтаётганлигига қараб, бевосита унинг стажировкаси билан шуғулланаётган шахс томонидан берилган доирада ўша экипаж аъзосининг ҳуқуқларидан фойдаланади.


84. Стажёрнинг ўз функционал вазифаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажариши, стажёр томонидан қабул қилинадиган қарорлар учун жавобгарлик бевосита унинг стажировкаси билан шуғулланувчи экипаж аъзоси зиммасида бўлади.


85. Ҳаво кемасининг ҳар бир экипаж аъзоси:

а) парвоз вақтида юзага келган ҳаво кемаси тизимларини эксплуатация қилишнинг белгиланган нормаларидан, учиш техникасидан четга чиқишлар ёки уларнинг бузилиши ва уларга риоя этилмаётганлиги тўғрисида ўз вақтида ва эшиттириб экипажни огоҳлантиришга;

б) парвоз ниҳоясига етказилганидан сўнг ўзининг буйруқ берувчи раҳбарияти (буйруқ берувчи учувчилар) таркибига парвозни бажариш вақтида экипаж томонидан йўл қўйилган четга чиқишлар ёки бузилишлар тўғрисида хабар билдиришга мажбур.


86. Ҳаво кемаси экипажига етказилган зарарни қоплаш Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодексида белгилаб қўйилган тартибда амалга оширилади.


87. Экипажнинг барча аъзолари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда суғурталанган бўлиши зарур.



V. АЭРОДРОМЛАР ВА АЭРОПОРТЛАР


88. Йўловчилар, багаж, юк ва почтани ташиш мақсадида парвозни амалга оширадиган ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш учун, шунингдек бошқа мақсадларда аэродромлар ва аэропортлар ташкил этилади.

91. Вақтинчалик аэродромлар, авиация ишларини таъминлаш учун аэродромлар ва қўниш майдончаларини ҳисобга олиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат томонидан белгиланади.

93. Ҳар қандай фуқаро аэродроми аэродромларнинг фойдаланишга яроқлилиги борасидаги нормаларга жавоб берсагина фойдаланишга қўйилади.


94. Фуқаро аэродромларидан фойдаланишга рухсат бериш Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат томонидан белгиланган тартибга мувофиқ амалга оширилади.


95. Фуқаро ва экспериментал авиация ҳаво кемаларининг ҳамкорликда жойлашиши ва ҳамкорликда фойдаланиши, фуқаролик аэродромларида парвозларни ташкил қилиш ва бажариш тартиби, аэродром ҳудудида парвозларни бажариш мазкур Қоидаларнинг 1-иловасида келтирилган йўриқномага, аэродромлар аэроузелларга бирлаштирилганда эса - мазкур Қоидаларнинг 2-иловасига кўра белгиланади.


96. Аэродром атрофида парвозларни бажариш бўйича йўриқнома парвозлар хавфсизлигини таъминлаш бўйича талабларга мувофиқ даврий текширувдан ўтказилиб турилиши керак. Текшириш амалдаги рўйхатдан ўтказилганлик тўғрисидаги гувоҳнома ва аэродромларнинг фойдаланишга яроқлилиги тўғрисидаги гувоҳномани узайтириш жараёнида ўтказилади.


97. Ҳаво кемаларининг аэродром атрофида парвозларни бажариши учун зарур маълумотлар аэронавигация ахборотлари (АНА) ҳужжатларида эълон қилинади.


98. Аэродромларни қуриш ва қайта қуриш тегишли вазирликлар, идоралар ва давлат қўмиталари билан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда келишилиши керак.


99. Аэродром ҳудудида бинолар, иншоотлар, алоқа линиялари, юқори кучланишли электр узатиш, радиотехника линиялари ва ҲКлар парвозига хавф туғдириши ёки аэродромларнинг радиотехник алоқаларининг нормал ишлаши учун ҳалақит бериши мумкин бўлган бошқа объектларни жойлаштириш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 11 августдаги 226-сон қарори билан тасдиқланган Парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиши мумкин бўлган фаолиятни амалга ошириш учун рухсатнома бериш тартиби тўғрисида низомга мувофиқ амалга оширилади.

100. Ҳаво кемалари ҳаракатининг интенсивлиги, авиаташувлар ҳажмига қараб аэропортлар бешта классга бўлинади: 1, 2, 3, 4 ва 5. 5-классдан паст бўлган барча аэропортлар таснифланмаган аэропортларга киради.


101. Аэропортларнинг жойлашиши, режалаштирилиш ва таснифланиши ФА аэропортларини технологик лойиҳалаш нормалари орқали аниқланади (ICAO 9184-ҳужжати. 2002 й. N 3).


102. ФА аэродромлари:

а) учиш-қўниш йўлаклари турига кўра - сунъий қопламали, грунтли, гидроаэродромлар, қор ва музли;

б) фойдаланиш хусусиятига кўра - доимий ва вақтинчалик, кундузги ва туну-кун ишлайдиган;

в) мақсадига кўра - трасса учун, завод, ўқув ва авиация ишларини бажариш учун;

г) жойлашиши ва экипажлар томонидан парвозда трасса бўйлаб фойдаланишига кўра - базавий, оралиқ, учиш, қўниш ва захира;

д) денгиз сатҳига кўра жойлашиш баландлиги ва рельефи хусусиятига кўра - тоғли ва текисликда жойлашган;

е) фойдаланишга қўйилиши бўйича қўниш учун минимум бўйича - тоифаланган ва тоифаланмаган аэродромларга бўлинади.


103. Стандарт шароитларда сунъий қоплама узунлигига қараб аэродромлар А, Б, В, Г, Д, Е классларига бўлинади.



VI. ПАРВОЗЛАР ТАСНИФИ


104. Фуқаро ҳаво кемаларининг парвозлар учиш шароитлари ва самолётни бошқариш, ҳудуди, баландлиги, физик-географик шароитлар ва сутка вақтига қараб таснифланади.


105. Парвозлар мақсадга қараб қуйидагиларга бўлинади:

а) транспорт парвозлари - йўловчи, юк, почта ва багажни ташиш учун;

б) авиация ишларини бажариш бўйича - ФАдан халқ хўжалиги тармоқларида фойдаланишда, шунингдек аҳолига тиббий ёрдам кўрсатиш ва санитария тадбирларини ўтказиш учун;

в) ўқув парвозлари - курсантлар ва ўқув юртлари тингловчиларини ўқитиш учун;

г) машқ ва текширув парвозлари - учувчилар таркибини машқ қилдириш ва малакасини текшириш учун;

д) методик парвозлар - ҳаво кемалари ҳаракатининг рационал траекторияларини излаш ва ҳаво кемасини бошқариш методларини аниқлаш, учувчилар таркибини ўқитиш дастурлари ва методикаларини ишлаб чиқиш ва татбиқ этиш, йўриқчилик ишига қўйилган учувчилар таркибининг методик тайёргарлигини текшириш;

е) тадқиқот (илмий) - илмий тадқиқотлар ўтказиш учун;

ж) синов (назорат-синов) - ҳаво кемасини ёки унга ўрнатилган двигателлар ва асбоб-ускуналарни синаш учун;

з) ердаги тизимлар ва РТВни учириб кўриб синовдан ўтказиш - радиотехник воситалар, ердаги навигация қўниш тизимларини текшириш, созлаш учун;

и) ҳаво кемаларини учириб синаб кўриш (ҲК назорат парвозлари) - ҳаво кемаси тизимлари ва агрегатларининг ерда текшириш мумкин бўлмаган ишини парвозда синаб кўриш учун;

к) бошқа жойга ўтказиш - ҳаво кемаларини таъмирлашга (таъмирлашдан) олиб бориш, янги жойлашиш жойига ёки иш жойига етказиш;

л) намойиш парвозлари - авиация техникасини кўрсатиш, авиация ютуқларини ташвиқот қилиш учун (авиасалонлар-кўргазмалар);

м) қидирув-қутқарув ва авариядан қутқариш - ҳалокатга учраган экипаж, йўловчилар, учувчи аппаратлар, дарё ва денгиз кемаларини излаш ва ёрдам кўрсатиш учун, шунингдек табиий офатларда.


106. Учиш ва самолётни бошқариш шароитларига кўра парвозлар:

а) визуал парвозлар;

б) ускуналар бўйича парвозларга бўлинади.


107. Қўнишни бошлаш:

а) ВПҚ бўйича қўнишни бошлаш;

б) визуал қўнишни бошлаш;

в) ускуналар бўйича қўнишни бошлаш схемаларидан фойдаланган ҳолда қўнишга бўлинади.

Визуал қўнишни бошлаш, одатда ускуналар бўйича қўнишни бошлашнинг давоми бўлиб, белгиланган қоидаларга кўра амалга оширилади ва қўнишдан олдинги тўғри чизиққа кириш учун кўз билан кузатган ҳолда манёвр бажаришни назарда тутади.


108. Ускуналар бўйича қўнишни бошлаш схемаларидан фойдаланган ҳолда қўнишга киришиш қуйидагиларга бўлинади:

а) қўниш учун ноаниқ кириш;

б) қўниш учун аниқ кириш;


109. Бажарилиш ҳудудига қараб парвозлар қуйидагиларга бўлинади:

а) аэpодpом (аэpоузеллар) - аэpодpом pайонида (аэpоузелда);

б) тpасса бўйлаб - ҳаво трассалари ва маҳаллий ҳаво йўллари бўйлаб;

в) майдон бўйлаб - авиация ишларини бажариш ҳудудларида;

г) йўналиш-трасса бўйлаб - битта парвозда белгиланган йўналиш ва ҳаво трассаси (МҲЙ) бўйлаб бажарилади.


110. Парвозлар баландлигига кўра:

а) чекланган паст баландликларда - 200 метргача маҳаллий рельефлар ва сув ҳавзалари устидан ўтадиган парвозлар;

б) кичик бўлмаган - 200 метрдан баланд ва 1000 метргача маҳаллий рельефлар ва сув ҳавзалари устидан ўтадиган парвозлар;

в) ўртача баландликларда - денгиз сатҳидан 1000 метрдан ва 4000 метргача баландликда;

г) юқори баландликларда -денгиз сатҳидан 4000 метрдан ва 12000 метргача баландликда;

д) стpатосфеpада - денгиз сатҳидан 12000 метрдан ортиқ баландликда амалга ошириладиган парвозларга бўлинади.


111. Физик-географик шароитларга кўра:

а) текислик ва паст-баланд жойлар устидан ўтадиган;

б) тоғли жойлар устидан;

в) чўл жойлардан ўтувчи;

г) сув ҳавзалари устидан;

д) уч ва ундан ортиқ соат пояси кесишган жойлардан ўтувчи парвозларга бўлинади.


112. Парвоз сутканинг қайси вақтида бажарилишига қараб қуйидагиларга бўлинади:

а) кундузги - қуёш чиқиши ва ботиши оралиғида бажариладиган парвозлар;

б) тунги - қуёш ботиши ва тонг отиши оралиғида бажариладиган парвозлар;

в) оралиқ - ҳаво кемаси учишидан қўнишига қадар бўлган вақтда кундузги парвоздан тунги парвозга ёки аксинча ўтилади.



VII. МИНИМУМЛАР


113. Парвозлар хавфсизлиги ва мунтазамлигини таъминлаш учун қуйидаги минимумлар белгиланади:

а) аэpодpом минимумлари;

б) ҳаво кемаси минимумлари;

в) ҳаво кемаси командирининг минимумлари;

г) авиация ишлари минимумлари.


114. Фазога кўтарилиш учун аэродром минимуми - учиш-қўниш йўлагида кўринишнинг минимал йўл қўйиладиган даражаси, зарурат бўлганда - булутлар пастки чегарасининг ушбу турдаги ҳаво кемасида парвозни бажаришга рухсат этиладиган баландлиги.


115. Қўниш учун аэродром минимуми - учиш-қўниш йўлагида кўришнинг ва ушбу турдаги ҳаво кемасининг қўнишига рухсат этиладиган, қарор қабул қилишнинг минимал йўл қўйиладиган даражаси, пасайишнинг минимал баландлиги (булутлар пастки чегарасининг баландлиги, зарурат бўлганда).

116. Аэродромнинг визуал қўнишни бошлаш минимуми - ушбу аэродромда мазкур турдаги ҳаво кемасида визуал кузатиб қўнишга рухсат этиладиган минимал пасайишнинг, кўришнинг ва булутлар пастки чегараси баландлигининг минимал йўл қўйиладиган даражаси.


117. Фазога кўтарилиш учун аэродром машқ минимуми - учиш-қўниш йўлагида кўришнинг минимал йўл қўйиладиган даражаси, зарурат бўлганда - булутлар пастки чегарасининг ушбу турдаги ҳаво кемасида машқ парвозларини бажаришда учишга рухсат этиладиган баландлиги.


118. Қўниш учун аэродром машқ минимуми - учиш-қўниш йўлагида кўришнинг ва ушбу турдаги ҳаво кемасининг машқ парвозларида қўнишга рухсат этиладиган, қарор қабул қилишнинг минимал йўл қўйиладиган даражаси, пасайишнинг минимал баландлиги (булутлар пастки чегарасининг баландлиги, зарурат бўлганда).

119. Фазога кўтарилиш учун ҳаво кемаси минимуми - ушбу турдаги ҳаво кемасида фазога кўтарилишни хавфсиз амалга оширишга имкон берадиган баландлиги белгиланган бўлса, учиш-қўниш йўлагида кўришнинг, булутлар пастки чегарасининг минимал йўл қўйиладиган даражаси.


120. Қўниш учун ҳаво кемаси минимуми - учиш-қўниш йўлагида кўришнинг ва ушбу турдаги ҳаво кемасининг хавфсиз қўнишига имкон берадиган, қарор қабул қилишнинг минимал йўл қўйиладиган даражаси, пасайишнинг минимал баландлиги (булутлар пастки чегарасининг баландлиги, зарурат бўлганда).

121. Ҳаво кемасининг визуал кузатиб қўнишни бошлаш минимуми - мазкур турдаги ҳаво кемасида визуал кузатиб хавфсиз қўнишига имкон берадиган минимал пасайишнинг, кўришнинг минимал йўл қўйиладиган даражаси.


122. Фазога кўтарилиш учун ҳаво кемаси командирининг минимуми - ушбу турдаги ҳаво кемасининг командирига фазога кўтарилишга рухсат этиладиган баландлиги белгиланган бўлса, учиш-қўниш йўлагида кўришнинг, булутлар пастки чегарасининг минимал йўл қўйиладиган даражаси.


123. Қўниш учун ҳаво кемаси командирининг минимуми - учиш-қўниш йўлагида кўришнинг ва ушбу турдаги ҳаво кемаси командирига қўнишга рухсат этиладиган қарор қабул қилишнинг минимал йўл қўйиладиган даражаси, пасайишнинг минимал баландлиги (булутлар пастки чегарасининг баландлиги, зарурат бўлганда).

124. Қўниш учун ВПҚга кўра ҳаво кемаси командирининг минимуми - ушбу турдаги ҳаво кемаси командирига визуал бажариладиган парвозлар бажаришга рухсат этиладиган кўринишнинг, булутлар пастки чегарасининг минимал йўл қўйиладиган даражаси.


125. Авиация ишлари минимуми - ушбу иш тури учун белгиланган парвозларни бажариш қоидаларини (ВПҚ, УПҚ) қўллаган ҳолда авиация ишларини бажаришга рухсат этиладиган кўришнинг, булутлар пастки чегарасининг минимал йўл қўйиладиган даражаси.


126. Мураккаб метеорологик шароитларда парвозларнинг хавфсизлигини ва самарадорлигини таъминлаш учун қўниш ва қўнишлар учун аниқ киришнинг ICAO бўйича тоифалари ўрнатилади:

а) ICAO I тоифаси - қўниш учун аниқ кириш ва ускуналар бўйича қўниш учун қарор қабул қилиш баландлиги камида 60 метр (200 фут) ва (ёки) кўриш узоқлиги камида 800 метр ёхуд учиш-қўниш йўлакчасидаги кўриш узоқлиги камида 550 метр бўлганда;

б) ICAO II тоифаси - қўниш учун аниқ кириш ва ускуналар бўйича қўниш қарор қабул қилиш баландлиги 60 метрдан (200 футдан) кам, лекин 30 метрдан (100 футдан) кўп ва учиш-қўниш йўлакчасидаги кўриш узоқлиги камида 300 метр бўлганда;

в) ICAO IIIа тоифаси - қўниш учун аниқ кириш ва ускуналар бўйича қўниш қарор қабул қилиш баландлиги 30 метрдан (100 футдан) кам ёки қарор қабул қилиш баландлиги чекланмаган ва учиш-қўниш йўлакчасидаги кўриш узоқлиги камида 175 метр бўлганда;

г) ICAO IIIв тоифаси - қўниш учун аниқ кириш ва ускуналар бўйича қўниш қарор қабул қилиш баландлиги 15 метрдан (50 футдан) кам ёки қарор қабул қилиш баландлиги чекланмаган ва учиш-қўниш йўлакчасидаги кўриш узоқлиги 175 метрдан кам, лекин 50 метрдан кўп бўлганда;

д) ICAO IIIс тоифа - қўниш учун аниқ кириш ва ускуналар бўйича қўниш қарор қабул қилиш баландлиги ва учиш-қўниш йўлакчасидаги кўриш узоқлиги чекланмаганда.

127. Агар қарор қабул қилиш баландлиги (ҚҚБ) ва УҚЙда кўриш узоқлиги турли тоифаларда бўлса, унда ушбу парвозни қайси тоифага киритиш ҚҚБ бўйича ёки УҚЙда кўриш узоқлиги бўйича аниқланиши мумкин. Парвоз паст минимумли тоифа бўйича бажарилади.


128. Аэродромлар, ҳаво кемалари, ҳаво кемалари командирлари, авиация ишлари турлари учун шамол тезлиги бўйича чекловлар белгиланиши мумкин.


129. Ҳар бир муайян ҳолатда фазога кўтарилиш учун (қўниш, йўналиш бўйлаб парвоз қилиш, авиация ишлари ҳудуди бўйича) қарор қабул қилишда аэродромлар, ҳаво кемалари, ҳаво кемалари командирлари, авиация ишлари турлари минимумларидан келиб чиққан ҳолда, уларнинг энг юқориси бўйича минимум аниқланади.


130. Яқиндаги радиомаркерли узатмали радиостанцияда (ЯРУР) метеокузатишлар бўлмаганда булутларнинг пастки чегараси баландлигида қўниш учун минимум ошади:

а) РҚТ бўйича - булутларнинг пастки чегараси баландлиги бўйича 30 метр (100 фут) ва УҚЙда кўриш узоқлиги бўйича 500 метргача;

б) ҚТУ бўйича - булутларнинг пастки чегараси баландлиги 200 метргача (600 футгача) (камида) ва УҚЙда кўриш узоқлиги минимум бўйича, лекин камида 2500 метр бўлганда.

131. Қўниш тизимлари билан жиҳозланган аэродромларда метеорологик кузатишлар учиш бошланиш жойи яқинида ва булутларнинг пастки чегараси баландлиги 200 метр (660 фут) ва ундан кам бўлган яқинликдаги радиомаркерли узатмали радиостанцияда (ЯРУР) ўтказилади.

132. Қўниш тизимлари билан жиҳозланмаган аэродромларда кузатиш бошқарув-диспетчерлик пунктида олиб борилади. Пастки минимум булутлар баландлиги бўйича 200 метрдан (660 футдан) ошадиган аэродромларда яқинликдаги радиомаркерли узатмали радиостанцияда (ЯРУР) кузатиш ўтказилмайди.

133. Ҳаво кемаларининг учиши ва қўниши халқаро метеоминимуми ICAOнинг II ва III тоифалари бўйича таъминланадиган аэродромларда булутларнинг пастки чегарасини кузатиш яқинликдаги радиомаркерли узатмали радиостанцияда (ЯРУР) ўтказилади.


134. Ўзбекистон Республикаси ҳаво кемалари билан халқаро қатновларни бажаришда фойдаланиладиган хорижий аэродромлар учун учиш ва қўниш минимумлари белгиланади, улар ҳудудида аэродром жойлашган давлат томонидан белгиланган минимумлардан паст бўлмаслиги керак, янада пастроқ минимум ўрнатиш учун давлатнинг розилиги бўлган ҳоллар бундан мустасно.



VIII. ҲАВО ТРАССАЛАРИ,

МАҲАЛЛИЙ ҲАВО ЙЎЛЛАРИ ВА

БЕЛГИЛАНГАН ЙЎНАЛИШЛАР


135. Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидаги парвозлар ҳаво трассалари, маҳаллий ҳаво йўллари ва белгиланган йўналишлар бўйича амалга оширилади.


136. Ҳаво трассалари, маҳаллий ҳаво йўллари ва белгиланган йўналишларнинг йўналишлари, кенглиги, шунингдек парвозлар эшелонлари (баландлиги) парвозлар хавфсизлиги талабларига риоя этган ҳолда ва тегишли вазирликлар, идоралар ва ташкилотларнинг манфаатларини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.


137. Ҳаво трассалари ва маҳаллий ҳаво йўллари ҳаво кемалари парвозларининг хавфсизлик талабларига жавоб бериши аниқлангандан кейингина фойдаланишга қўйилади.


138. Ҳаво трассасининг кенглиги қоидага кўра 10 км (5 д. мили) қилиб белгиланади.

139. Ҳаво трассаларининг баъзи бир участкаларида ҳаво кемалари парвозлари учун ҳаво трассалари ва МҲЙнинг бошқа парвозлар билан банд бўлмаган даври учун тўғриланган йўналишлари белгиланиши мумкин.


140. Маҳаллий ҳаво йўллари қоидага кўра пастки самовий ҳудудларда белгиланади ва икки тоифага бўлинади:

а) биринчи тоифа - кенглиги 10 км (5 д. мили) бўлган ажратилган эшелонларда парвозлар учун;

б) иккинчи тоифа - пастки эшелондан қуйидаги баландликларда визуал бажариладиган парвозлар қоидалари бўйича парвозлар учун. Иккинчи тоифа МҲЙ кенглиги жойнинг рельефи ва ундаги сунъий тўсиқларни ҳисобга олган ҳолда 4 км.гача (2 д. милигача) белгиланади.

141. Трассадан ташқари (МҲЙ ташқари) парвозларни визуал бажариладиган парвозлар қоидалари бўйича бажаришда йўналиш кенглиги қуйидагича белгиланади:

а) эшелонларда - йўналиш ўқидан иккала томонга қараб 5 км.дан (3 д. милидан);

б) пастки эшелондан қуйида - йўналиш ўқидан иккала томонга қараб 2 км.дан (1 д. милидан).

142. Ҳаво трассаларидан ва МҲЙдан ташқаридаги парвозлар йўналишлари аэродромларда баландликка чиқиш ва тушиш траекториялари билан, шунингдек полигонлар ҳудудидаги отишма чизиқлари ва мўлжалга кириш йўналишлари билан кесишмаслиги керак.


143. Йўналишни танлашда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 18 апрелдаги 114-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тўғрисидаги низомда назарда тутилган чеклов нормаларини ҳисобга олиш керак.

144. Ўзбекистон Республикасининг ҳаво трассалари ва маҳаллий ҳаво йўллари ҲМҚ ва ҲҲК қўмондонлиги томонидан тасдиқланадиган Махсус рўйхатга киритилади ва ҳар бир ҳаво трассасига ҳамда маҳаллий ҳаво йўли участкасига қуйидагилар белгиланади:

а) бурилиш пунктлари координатлари;

б) номи;

в) магнит-йўл бурчаги (МЙБ);

г) масофа;

д) кенглик;

е) парвознинг пастки хавфсиз эшелонлари (баландлиги);

ж) рухсат этилган парвоз эшелонлари (баландлиги).



IX. ПАРВОЗ ИШЛАРИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ


145. Парвоз ишларини ташкил этиш - турли тармоқлар, ташкилотлар, корхоналар ва фуқароларнинг эҳтиёжларини қондириш бўйича парвозлар хавфсизлиги, мунтазамлиги ва иқтисодий самарадорлигини таъминлаган ҳолда ҳаво ташувларини ва авиация ишларини бажариш учун парвоз ишларини режалаштириш ва учувчилар бўлинмалари ҳамда ҳаво кемалари экипажларини бошқариш бўйича тадбирлар тизими.


146. Парвоз ишларини ташкил этиш ўз ичига қуйидагиларни олади:

а) парвоз ишларини режалаштириш;

б) учувчилар таркибини касбий тайёрлаш;

в) ҳаво кемалари экипажларини шакллантириш;

г) учувчилар таркибини парвозга қўйиш;

д) экипажларнинг дастлабки ва парвоздан олдинги тайёргарлиги;

е) учувчилар таркибининг ишини текшириш;

ж) экипаж таркибини текширувчилар билан бирга парвоз;

з) парвозлар таҳлили;

и) парвоз ишларини назорат ва таҳлил қилиш;

к) учувчилар билан методик ишлар.


147. Парвоз ишларини ташкил этиш ушбу Қоидалар, Ўзбекистон Республикаси Дававианазоратнинг йўриқномалари, буйруқлари, кўрсатмалари, экипаж аъзоларини тайёрлаш дастурлари ва бошқа норматив ҳужжатлари билан тартибга солинади.


148. Буйруқ берувчи-учувчилар таркиби авиакорхоналар (авиакомпаниялар) ва уларнинг таркибий бўлинмаларида парвоз ишларини ташкил этиш ҳолати ва парвозлар хавфсизлиги даражаси учун шахсий жавобгардир.


149. Ҳар бир экипажнинг парвозларини назорат қилиш парвоз ахборотларини таҳлил қилиш материалларидан фойдаланган ҳолда ҳар ойда камида бир марта учувчилар бўлинмасининг буйруғига мувофиқ командир-учувчилар таркиби томонидан амалга оширилади.


150. Назорат мажбурий тартибда қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

а) машқ ва назорат парвозларини экипаж таркибида текширувчи (учувчи) билан бирга бажариш вақтида;

б) литер йўналишларини бажаришда;

в) ҳаво кемаси командири томонидан биринчи мустақил парвозни бажаришда;

г) бўлинмаларнинг ва АТБ буйруқ берувчи - учувчилар таркиби буюртмасига кўра;

д) экипаж ишида ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма, парвоз қилиш қоидалари ва ҲҲБ талаблари бузилганлиги аниқланган ҳолларда;

е) ҳаво кемалари командирларининг талабига кўра.


151. Тақдим этиладиган парвоз ахборотларининг ўз муддатида берилиши ва сифати учун жавобгарлик парвоз маълумотларини дастлабки ишлашни амалга оширадиган хизматлар раҳбарлари зиммасида бўлади. Олинган маълумотлар бўйича пировард хулосани командир-учувчилар таркиби беради.



X. ҲАВО КЕМАЛАРИ

ПАРВОЗЛАРИНИ ТАЪМИНЛАШ


1-§. Парвозларни таъминлаш турлари


152. Ҳаво кемалари парвозларини таъминлаш қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш;

б) метеорологик таъминот;

в) парвозларни аэронавигация маълумотлари билан таъминлаш;

г) аэронавигацион (штурманлик) таъминоти;

д) муҳандислик-авиация таъминоти;

е) аэродром таъминоти;

ж) электр-ёритиш техник таъминоти;

з) радиотехник таъминот;

и) ҳаво транспорти орқали ташишни ташкил этишни амалга оширувчи хизматлар билан таъминлаш;

к) орнитологик таъминот;

л) тиббий таъминот;

м) авиация хавфсизлигини таъминлаш;

н) қидириш ва авариядан қутқариш таъминоти;

о) ишлаб чиқариш-диспетчерлик хизмати билан таъминлаш.


153. Парвозларни таъминлаш авиакорхоналар (авиакомпаниялар) хизматлари томонидан Ўзбекистон Республикаси ФАда парвозларни таъминлаш турлари бўйича норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ ташкил этилади.


154. Ҳаво кемалари парвозларини таъминловчи хизматларнинг мансабдор шахсларининг мажбуриятлари, ҳуқуқлари ва жавобгарликлари хизматлар тўғрисидаги низомлар, лавозим йўриқномалари ва уларнинг иш технологияларига мувофиқ белгиланади.



2-§. Ҳаво транспорти қатновига

хизмат кўрсатиш (ҲҲХК)


155. Ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 18 апрелдаги 114-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тўғрисидаги низом, Ўзбекистон Республикасининг Фуқаро авиациясида ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш Авиация қоидалари (Ўз Р АҚ-71) (рўйхат рақами 2194, 2011 йил 10 февраль), (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами 2011 й., 6-сон, 55-модда) ва ушбу Қоидалар талабларига мувофиқ ташкил этилади.

156. Ҳаво транспорти ҳаракатига хизмат кўрсатиш СҲБ ЯТ ҲҲХК органлари томонидан амалга оширилади ва қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) ҳаво транспорти қатновини режалаштириш ва мувофиқлаштириш;

б) ҳаво транспорти қатновини бошқариш;

в) ҳаво кемалари экипажлари томонидан Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тартибига риоя этилиши устидан назорат.


157. Қуйидагилар ҲХХК нинг вазифалари бўлиб ҳисобланади:

а) назорат қилинадиган самовий ҳудуддаги ҲКларнинг ўзаро тўқнашувини олдини олиш;

б) манёврлаш майдонида ҲКлар билан ушбу майдонда мавжуд бўлган тўсиқлар ўртасидаги тўқнашувларни олдини олиш;

в) ҳаво транспорти қатнови оқимини тезлаштириш ва бир маромда тартибга солиш;

г) парвозларнинг амалга оширилиши хавфсизлигини ва самарадорлигини таъминлаш учун зарур бўлган консультация ва маълумотларни тақдим этиш;

д) қидирув-қутқарув хизматлари ёрдамига муҳтож бўлган ҲКлар тўғрисида тегишли ташкилотларга хабар бериш, бундай ташкилотларга зарур ёрдам кўрсатиш.

158. Назорат қилинадиган самовий ҳудудда УПҚ бўйича барча парвозлар ва назорат қилинадиган самовий ҳудуднинг махсус ҳудудларида ВПҚ бўйича бажариладиган барча парвозлар ва назорат қилинадиган аэродромлардаги аэродром ҳаракатларида ҳаво транспорти қатнови учун хизмат кўрсатилади.


159. ҲҲХК органлари мансабдор шахсларининг мажбуриятлари, ҳуқуқлари ва жавобгарликлари уларнинг лавозим йўриқномаларида кўрсатилган.



3-§. Парвозларнинг метеорологик таъминоти


160. Ўзбекистон Республикаси ФАси парвозларининг метеорологик таъминоти Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ҳузуридаги Гидрометеорология хизмат маркази томонидан Халқаро ФАси тўғрисидаги Конвенциянинг 3-иловасига (1944 й.), ЖМТ (Жаҳон метеорологик ташкилоти)нинг техник регламентига, Ўзбекистон Республикасининг "Фуқаро ва экспериментал авиацияси парвозларининг метеорологик таъминоти" авиация қоидаларига (ЎзР АҚ-180), Ўзбекистон Республикасининг "Фуқаро ва экспериментал авиацияси аэродромларининг фойдаланишга яроқлилик нормалари" авиация қоидаларига, ҳар бир муайян аэропорт учун ишлаб чиқилган парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича йўриқномага мувофиқ ташкил этилади.

161. Парвозларнинг метеорологик таъминотининг тўлиқлиги, сифати ва ўз вақтида кўрсатилиши учун жавобгарлик Ўзбекистон Республикаси Гидрометеорология маркази зиммасида бўлади.


162. ФАни метеорологик таъминлашдан (хизмат кўрсатишдан) мақсад ҳаво кемалари экипажларига, ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш органларига ва парвозларни режалаштириш ва таъминлаш билан боғлиқ авиакорхоналар (аэропортлар)нинг мансабдор шахсларига парвозларнинг хавфсизлиги, мунтазамлиги ва самарадорлигини таъминлаш учун зарур бўлган метеорологик ахборотни етказишдан иборат.


163. Авиация эҳтиёжлари учун мўлжалланган метеорологик ахборот иложи борича қисқа ва осон талқин этиладиган бўлиши керак.


164. Мунтазам метеокузатишлар парвозлар даврида ҳар 30 дақиқада, парвозлар йўқлигида - ҳар бир соатда ўтказилади.


165. Махсус метеокузатишлар аэропортнинг метеорологик органи томонидан ишлаб чиқилиб, ҲҲХК тегишли органлари ва бошқа манфаатдор хизматлар билан келишиладиган об-ҳаво шароитларининг ёмонлашуви ёки яхшиланиши тўғрисидаги мезонлар рўйхатига мувофиқ ўтказилади.


166. Аэродром метеорологик органларидан олинган кузатиш маълумотлари, бундай орган бўлмаганда эса ФА мутахассислари кузатувлари натижасида олинган маълумотлар ҳаво кемаларининг фазога кўтарилиши, қўниши, қабул қилиш, чиқариш ва парвози тўғрисида қарор қабул қилишга асос бўладиган аэродромлардаги ҳақиқий об-ҳаво ҳақидаги расмий маълумотлар ҳисобланади.


167. Ҳаво кемасининг фазога кўтарилиши ва қўниши учун энг охирги метеорологик ахборот лозим бўлганда ҲҲБ диспетчерининг сўровномасига кўра аэропортнинг метеорологик органи томонидан берилади.


168. Ҳаво кемалари экипажларини учишдан олдин таъминлаш учун мўлжалланган метеорологик ахборот қуйидагилардан иборат бўлмоғи лозим:

а) учиш, қўниш ва захира аэродромлари бўйича мунтазам ва танлаб қилинадиган махсус йиғма об-ҳаво маълумотлари;

б) учиш аэродроми, парвоз йўналиши ва регионлари бўйича огоҳлантиришлар ва SIGMET ахборотлари;

в) ҳаво кемалари бортидан хабар;

г) шамол, баландликдаги ҳаво ҳарорати, тропапауза баландлиги, тез ҳаракат қиладиган оқимлар тўғрисидаги жорий ва прогноз карталари;

д) МРЛ ахбороти;

е) ернинг метеорологик йўлдошларидан олинган фотосуратлар.


169. Оғзаки метеорологик маслаҳат экипаж талабига кўра ўтказилади.


170. Аэропортда "Диспатч" метеорологик хизмати мавжуд бўлганда, ҳаво кемаси экипажининг парвоздан олдинги тайёргарлиги даврида метеорологик таъминлаш шу хизмат диспетчери орқали амалга оширилади. Диспетчер аэропортнинг метеорологик хизматидан ушбу Қоидаларнинг 168-бандида назарда тутилган, парвозни бажариш учун зарур бўлган метеоахборотни олади, бу ҳақда махсус журналга қайд қилиб, ўз имзосини қўяди.


171. Зарурият бўлганда ҳаво кемаси экипажи бевосита аэропортнинг метеорологик хизмати вакилидан оғзаки метеорологик маслаҳат ва/ёки буюртма бўйича йўриқнома олиши мумкин.


172. Ҳаво кемаси экипажи парвоздан олдинги тайёргарлик жараёнида об-ҳаво шароитларининг ривожланиш тенденцияларини ва парвоз учун хавфли метеоҳодисалар ҳудудини айланиб ўтиш имкониятларини ҳисобга олган ҳолда фазога кўтарилиш тўғрисида асосланган қарор қабул қилиш мақсадида учиш, қўниш, захира аэродромларида ва ҳаво трассасида (йўналиш, парвоз ҳудуди бўйича) метеошароитларни таҳлил этиши шарт.


173. Ҳаво кемалари экипажлари амал қилиш муддати қўшимча 30 дақиқани ҳисобга олган ҳолда ҳисоб-китоб вақтидан кам бўлган асосий ва захира аэродромлари прогнозлари бўйича учиб кета олмайди.


174. Парвоздаги ҳаво кемаларининг экипажлари ҲҲХК органлари ва радиоэшиттиришлар (ATIS, VOLMET, СВЧ ва ОВЧ радиоканаллари) орқали метеорологик ахборот билан таъминланади.


175. ҲК қўнгандан сўнг унинг командири (иккинчи учувчи ёки штурман) манзил аэропортининг метеорологик хизматига парвоз давомида кузатилган об-ҳаво тўғрисида хабар қилиши ва учиш аэропортидан метеоҳужжатлар олган бўлса, уларни топшириши шарт.


176. Авиация ишлари ҳудудлари бўйича парвозларнинг метеорологик таъминотини парвозларнинг метеотаъминоти бўйича, чегаралари авиакорхоналар (аэропортлар) ва АМСФ раҳбарлари томонидан аниқланадиган парвоз ҳудудлари (денгиз, кўл ҳудуди) бўйича йўриқномада назарда тутилган ҳажмда Авиацион метеорологик станция томонидан амалга оширилади.


177. Эксплуатант метеорологик хизматни қуйидаги ҳолларда парвозларни метеорологик таъминлаш характерини ўзгартириш зарурати тўғрисида ўз вақтида (8 суткада) хабардор қилади:

а) агар янги халқаро ёки ички авиайўллар очилиши ёки янги турдаги иш тури бажарилиши режалаштирилаётган бўлса;

б) агар мунтазам қатновлар жадвалига узоқ вақт давом этадиган характердаги ўзгариш киритилаётган бўлса;

в) парвозларни метеорологик таъминлаш характерига таъсир этадиган бошқа ўзгаришлар режалаштирилаётган бўлса.



4-§. Парвозларнинг аэронавигацион

(штурманлик) таъминоти


178. Парвозларнинг аэронавигацион (штурманлик) таъминоти қуйидагиларни назарда тутади:

а) аэронавигация соҳасида парвозларга тайёргарлик кўриш ва уни бажаришни тартибга солувчи норматив ва методик ҳужжатларни ишлаб чиқиш;

б) учувчилар таркиби ва мансабдор шахсларнинг аэронавигацион (штурманлик) тайёргарлиги;

в) парвозларни бажариш учун зарур бўлган аэронавигация маълумотларини экипажлар диққатига ўз вақтида етказишни ташкиллаштириш;

г) ҳаво кемаларининг учиши ва қўниши учун аэродромларнинг метеорологик минимумларини ишлаб чиқиш;

д) ҳаво кемаларининг аэродром (аэроузел) ҳудудида манёврлаш схемасини ишлаб чиқиш.


179. Парвозларнинг аэронавигацион (штурманлик) таъминоти Ўзбекистон Республикасининг Авиация қоидалари "Фуқаро авиациясидаги аэронавигация"га (Адлия вазирлигининг 2011 йил 8 ноябрдаги 24/14-11046/6-сон хулосаси билан техник ҳужжат деб топилган) мувофиқ ташкил қилинади ва ўтказилади.


5-§. Парвозларни аэронавигация

маълумотлари билан таъминлаш


180. Парвозларни бажарадиган ҲК экипажларини ва парвозларни таъминлаш билан боғлиқ авиация ходимларини аэронавигацион ахборотлар билан таъминлаш Ўзбекистон Республикасининг Авиация қоидалари "ФАда аэронавигация ахбороти хизматлари"га (Ўзбекистон Республикаси АҚ-174) (АҚ САИ ФА-2003) мувофиқ ташкил қилинади ва ўтказилади.


181. Эксплуатантнинг ҲК экипажини учиш, қўниш, оралиқ қўниш, захира аэродромлари, парвозларни бажариш йўналиши ёки ҳудуди бўйича аэронавигация ахборотлари (тўпламлар, парвоз-радионавигация карталари, аэронавигация вазиятидаги ўзгаришлар тўғрисидаги хабарномалар ва НOTAM, дастлабки навигация ҳисоб-китоблари) билан таъминлашни бевосита эксплуатантнинг аэронавигация ахбороти хизмати (парвозларни аэронавигацион таъминлаш хизмати, аэронавигацион ахборот бюроси, штурманлик хизмати) ёки шартнома асосида бошқа эксплуатантнинг шунга ўхшаш хизмати (бажарувчи) амалга оширади.


182. Аэронавигацион таъминлаш хизмати АНА истеъмолчиларини авиакорхоналар ва аэропортлардан тушадиган маълумотлар - аэронавигация вазиятидаги ўзгаришлар тўғрисида тузатишлар ва хабарномалар (НОТАМ) чоп этиш ва тарқатиш йўли билан ўз вақтида хабардор қилиши керак.



6-§. Парвозларнинг муҳандислик-авиация таъминоти


183. Парвозларнинг муҳандислик-авиация таъминоти қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) ҳаво кемаларини белгиланган нормативларга мувофиқ соз ҳолда тутиш;

б) авиация техникасининг ишламай қолиши ва носозликларининг сабабларини таҳлил қилиш ва уларнинг олдини олиш бўйича тадбирларни татбиқ этиш;

в) ҳаво кемаларига ўз вақтида ва сифатли техник хизмат кўрсатишни таъминлаш;

г) авиацион-техник тайёргарлик ўтказиш, авиация ходимларининг авиация техникасидан фойдаланиш масалалари бўйича техник билимлари ва амалий кўникмаларини такомиллаштириш;

д) авиация техникасининг ерда бутлигини сақлаш бўйича тадбирларни амалга ошириш;


184. Парвозларнинг муҳандислик-авиация таъминоти ФА авиация техникасидан техник фойдаланиш ва таъмирлаш бўйича йўриқнома талабларига мувофиқ ташкил қилинади ва ўтказилади.


185. Ҳаво кемаларининг аэродромларда ва қўниш майдончаларида парвозларни бажаришида муҳандис-техник таркиб бўлмаганда, ҳаво кемасига оператив техник хизмат кўрсатишнинг минимал шакли ўрнига ҲК ПФҚ томонидан ўрнатилган ҳажмдаги экипажи билан кўрикдан ўтказилиши мумкин. ҲК техник хизмат кўрсатиш бўйича алоҳида операциялар ва иш турлари экипажнинг махсус тайёргарликдан ўтган аъзоси томонидан бажарилиши мумкин. Кўрик натижалари ва носозликларни бартараф этиш вақтида бажарилган ишлар ҳаво кемасининг борт дафтарига ёки унга тенг бўлган борт ҳужжатига ёзиб қўйилади.


186. Аэродромда ушбу турдаги ҳаво кемасига техник хизмат кўрсатиш бўйича рухсатномаси бўлмаган муҳандис-техник таркиб бўлганда, ҲКни учишга тайёрлаш экипаж раҳбарлиги ва назорати остида ана шу МТТ мутахассислари томонидан ташкил этилади.


187. Ҳаво кемаси ишдан чиққан ёки носоз қисмлари билан, агар улар парвоз хавфсизлигига таъсир кўрсатмаса ва махсус рўйхатда назарда тутилган бўлса (ҲК ПФҚ ёки MEL), парвозга қўйилиши, шу жумладан, базавий аэропортгача парвозга қўйилиши мумкин. Битта двигатели ишдан чиққан кўп двигателли ҳаво кемасини двигателни алмаштириш учун олиб бориш мумкинлиги (агар бу ҲК ПФҚда кўзда тутилган бўлса) тўғрисидаги қарорни Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат бошлиғи қабул қилади. Парвозни бажариш тўғрисидаги узил-кесил қарорни ҳаво кемаси командири қабул қилади.


188. Ҳаво кемасини, борт мол-мулкини, ҳужжатларни ва ЁММ қолдиғини Авиацион-техник базадан парвозни бажариш учун экипажга топшириш ва техник хизмат кўрсатиш учун экипаждан АТБга топшириш, шунингдек бир экипаждан бошқасига топшириш ҳаво кемаси борт дафтарига ёки унга тенглаштирилган бошқа борт ҳужжатига қайд этиш йўли билан расмийлаштирилади. Ҳаво кемасининг сақланиши учун жавобгарлик борт дафтарида ҳаво кемасини қабул қилиш бўйича охирги марта имзо чеккан шахс зиммасида бўлади.


189. Жавобгарлик қуйидагича юклатилади:

а) борт мол-мулки ва ҲК бортида авария вазиятларида фойдаланиладиган, экипаж кабинасига жойлаштирилган ва ҲК борт дафтаридаги махсус рўйхатга киритилган аслаҳаларни қабул қилиш-топшириш учун жавобгарлик - бортмуҳандис (бортмеханик, учувчи) зиммасига;

б) йўловчи салонидаги маиший ва авариядан қутқариш асбоб-ускуналарини қабул қилиш-топшириш учун жавобгарлик - катта борткузатувчи (бригадир) зиммасига;

в) юк ҲКдаги маиший, авариядан қутқариш, махсус, юклаш-тушириш ва швартовка асбоб-ускуналарини қабул қилиш-топшириш учун жавобгарлик - катта бортоператор зиммасига;

г) авариядан қутқариш асбоб-ускуналарининг ҲКга жойлаштирилиш, бутлиги ва техник ҳолати учун жавобгарлик - парвозларни авариядан қутқариш таъминоти хизмати ёки муҳандислик-авиация хизмати мансабдор шахси зиммасига юклатилади.



7-§. Парвозларнинг аэродром таъминоти


190. Парвозларнинг аэродром таъминоти ўз ичига аэродромларнинг учиш майдонини ва қўниш радиомаёқ тизими ҳудудини доимий эксплуатацияга тайёр ҳолатда тутиб туриш бўйича тадбирлар мажмуасини ўз ичига олади.


191. Парвозларнинг аэродром таъминоти Ўзбекистон Республикасининг Авиация қоидалари "Фуқаро ва экспериментал авиацияси аэродромларининг фойдаланишга яроқлилик нормалари" (Ўзбекистон Республикаси АҚ-153) талабларига мувофиқ ташкил қилинади ва ўтказилади.


192. Аэродромларнинг учиш майдонининг техник ҳолати, доимий эксплуатацияга тайёр ҳолатда тутиб туриш, учиш майдонида ҲК ҳаракатини хавфсиз ташкил этиш, аэродром ҳудудида қурилишни келишиш ва қурилиш талабларини бажариш бўйича жавобгарлик аэропорт директори зиммасида бўлади. Учиш майдонини парвозга тайёрлаш учун жавобгарлик аэродром хизмати зиммасида, аэродромнинг УҚЙ ҳолати бўйича парвозларга яроқлилиги тўғрисида қарор қабул қилиш учун, ҲК қабул қилишни ва чиқаришни тўхтатиш, тиклаш ва чеклаш учун жавобгарлик аэродромнинг парвозлар бўйича раҳбари ёки унинг ўринбосари зиммасига юклатилади.


193. Учиш майдонидаги ишлар фақатгина парвоз бўйича раҳбарнинг рухсати билан, аэродром хизмати билан бундай ишларни ўтказишни келишгандан сўнг, бундай ишларни бажарадиган хизматнинг жавобгар шахси раҳбарлиги остида бажарилиши мумкин.


194. Парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида назорат қилинадиган ҳудудда ва бурилиш йўлакчасида ишлайдиган барча махсус транспорт ва ўзиюрар механизмлар қуйидагилар билан жиҳозланиши шарт:

а) сутканинг қайси вақти бўлишидан қатъи назар, ёқиб қўйиладиган, шуъла тарқатадиган чироқлар;

б) сутканинг қоронғи вақтида ва кўриш ёмонлашган шароитларда (2000 метрдан кам) ёқиб қўйиладиган габарит чироқлар;

в) буксировка тросслари.


195. Шуъла тарқатадиган чироқлар ва габарит чироқлар билан жиҳозланмаган (ёки носоз), шунингдек ишни амалга оширадиган хизматнинг жавобгар шахси машинаси кузатувисиз махсус транспорт ва ўзиюрар механизмларнинг иш вақтида (аэропорт иш тартиби бўйича) назорат қилинадиган ҳудудда ва бурилиш йўлакчасида туриши тақиқланади.


196. Хизматларнинг жавобгар шахси ва парвоз бўйича раҳбар (диспетчер)нинг радиотелефон алоқаси автоматик назорат товуш ёзиш аппаратурасига ёзиб олиниши лозим.


197. Парвоз бўйича раҳбар (диспетчер)нинг рухсатисиз назорат қилинадиган ҳудудда ва бурилиш йўлакчасида туриш тақиқланади.


198. Назорат қилинадиган ҳудудда ва бурилиш йўлакчасида иш олиб бориладиган вақтда радиоалоқа воситалари, шуъла тарқатадиган чироқлар, сутканинг қоронғи вақтида ва кўриш ёмонлашган шароитларда (2000 метрдан кам) габарит чироқларни ўчириб қўйиш тақиқланади.


199. Машиналар парвоз бўйича раҳбар (диспетчер) билан икки томонлама радиоалоқани таъминлайдиган радиоалоқа воситалари билан, иш олиб бораётган хизматнинг жавобгар шахслари машиналари эса қўшимча равишда қўндириш диспетчерининг иш частотасидаги радиоалоқасини эшитиш учун радиостанция билан жиҳозланиши лозим.


200. Ҳаво кемалари, махсус транспорт, механизация воситалари ва одамларни жойлаштириш ва уларнинг ҳаракати ҳар бир аэропортда аэропорт директори томонидан тасдиқланадиган парвозларни бажариш бўйича йўриқнома ва тегишли схема бўйича аниқланади.



8-§. Парвозларни электр-ёритиш техник таъминоти


201. Парвозларни электр-ёритиш техник таъминоти қуйидагиларни назарда тутади:

а) электр-ёритиш техник воситаларни соз ҳолатда тутиш;

б) электр-ёритиш техник воситалардан фойдаланишни режалаштириш, шунингдек уларга техник хизмат кўрсатиш;

в) электр-ёритиш техник воситаларнинг ишдан чиқиши ва бузилишини ҳисобга олиш ва таҳлил қилиш, уларнинг ишончлилигини ошириш бўйича тадбирлар ўтказиш.


202. Парвозларни электр-ёритиш техник таъминоти Ўзбекистон Республикасининг Авиация қоидалари "Фуқаро ва экспериментал авиацияси аэродромларининг фойдаланишга яроқлилик нормалари" (ЎзР АҚ-153) (Адлия вазирлигининг 2010 йил 21 июлдаги 6-24/23-6084/6-сон хулосаси билан техник ҳужжат деб топилган) талабларига мувофиқ ташкил қилинади ва ўтказилади.


9-§. Парвозларнинг радиотехник таъминоти


203. Парвозларнинг радиотехник таъминоти қуйидагиларни назарда тутади:

а) ҲҲБ органларини зарур радиотехник воситалар, алоқа воситалари ва ҳаво кемалари ҳаракатини назорат қилиш воситалари билан таъминлаш;

б) ердаги радиотехник воситалардан (РТВ) техник фойдаланишни ташкил қилиш ва уларни соз ҳолатда тутиб туриш;

в) РТВ ва алоқа воситаларидан фойдаланишни режалаштириш, шунингдек уларга техник хизмат кўрсатиш;

г) РТВ ва алоқа воситаларнинг ишдан чиқиши ва бузилишини ҳисобга олиш ва таҳлил қилиш, уларнинг ишончлилигини ошириш бўйича тадбирлар ўтказиш;

д) РТЖАЭ базаси муҳандис-техник таркибини РТВдан техник фойдаланишга тайёрлаш ва фойдаланишга рухсат бериш.


204. Парвозларнинг радиотехник таъминоти Ўзбекистон Республикасининг Авиация қоидалари "Парвозларни радиотехник таъминлаш ва авиация электр алоқаси" талабларига мувофиқ ташкил қилинади ва ўтказилади.


205. Парвозларни радиотехник таъминлаш учун ҲҲБ автоматлаштирилган тизимлари, трасса ва аэродром локаторлари, ридиотехник тизимлар ва навигация воситалари, радиомаёқ қўниш тизимлари, қўниш тизими ускуналари (ҚТУ), радиопеленгаторлар, ҳаводаги ва ердаги электр алоқа воситаларидан фойдаланилади.

207. Парвозларнинг РТВ таъминоти парвоз раҳбари (диспетчери) кўрсатмасига кўра ёқилади:

а) ҳаво трассалари бўйлаб парвозларни назорат қилиш учун РТВ (ОРЛ-Т, VOR/DME, АРП ва бошқалар) ҲК назорат қилинадиган ҳудудда турган барча режалаштирилаётган ёки амалдаги давр учун, агар аэронавигация ахборотлари ҳужжатларида уларнинг бошқача иш тартиби аниқланмаган бўлса;

б) аэродром ҳудуди воситалари (ОРЛ-А, VOR/DME, ОПРС, ДПРМ) - ҳаво кемаси қўниши, учиши, учиб ўтишининг ҳисобланган вақтидан 30 дақиқа олдин;

в) қўниш тизими (РМС, ОСП) - ҳаво кемаси қўнишининг ҳисобланган вақтидан 30 дақиқа олдин;

г) парвозларни РТВ таъминлаш - авария вазиятларида - метеошароитдан қатъи назар, барча ҳолларда ва экипаж талабига кўра қўнишни бошлашни таъминлаш учун.

Иш старти ўзгарган ҳолларда радиотехник ускуналар ва алоқадан фойдаланиш (РТУАФ) базаси смена муҳандиси парвоз раҳбарига РТВнинг янги стартлар бўйича ишга тайёрлиги тўғрисида билдириши шарт.


208. Парвозларни РТВ таъминоти парвоз раҳбари (диспетчери) кўрсатмасига кўра аэродромга етиб келган ҳаво кемаси юриб бориб тўхтагандан сўнг, шунингдек диспетчер билан алоқа тугагандан сўнг учиб келган ҳаво кемаси экипажи яқинлашиб келганда бошқа ҳаво кемалари учиб келмаганда ва учиб кетмаганда ўчирилади.


209. Авиация ҳаво алоқаси воситалари ўзининг аэронавигация ахбороти ҳужжатларида эълон қилинган амал қилиш даврида узлуксиз ишлаши лозим.


210. Қўниш пункти диспетчерининг иш жойи (доира, СДП, КДП, МВЛ) қўниш тизими объектларининг (РМС, ОСП) ишдан чиқишидан хабар берувчи автомат овоз ва ёруғлик сигнализациялари билан таъминланган бўлиши керак.


211. РТУАФ базаси катта смена инженери РТВ носозлиги ва ишдан чиққанлиги ҳақида ҲК экипажига етказиш учун зудлик билан парвозлар раҳбарига (диспетчерга) хабар бериши лозим.


212. Диспетчерлар (парвозлар раҳбарлари) ва ҳаво кемалари экипажи ўртасидаги радиоалоқа алмашуви, ҲҲБ диспетчер пунктларининг ўзаро алоқада бўлувчи мансабдор шахсларнинг сўзлашувлари, экипаж ва диспетчерларнинг метеомаслаҳатлари, парвоздан олдин штурманлик назоратидан ўтиш, шунингдек метеоузатишлар радиоканаллари бўйича узатиладиган ахборот автомат магнит овоз ёзиш рўйхатидан ўтиши шарт. Овоз ёзиш материаллари:

а) 1 ва 2-класс аэропортларида камида 5 сутка давомида;

б) бошқа аэропортларда 3 сутка давомида сақланиши шарт.


213. МВ диапазонида парвозлар ва ҳаво электроалоқасини таъминлаш РТВ эксплуатация параметрлари даврий равишда амалдаги нормаларга мувофиқлигини аниқловчи парвоз назоратидан ўтиб туриши керак.


214. РТВ ва алоқа воситаларининг парвоздаги текшируви амалдаги қўлланмалар, дастурлар ва парвоз текшируви тўғрисидаги тасдиқланган методикаларда аниқланган даврийликда ва ҳажмда ўтказилади. Парвоз текширувларини ўтказиш муддатларига риоя этилишини назорат қилиш АНМ (ЦУАН)га юклатилади.


215. Парвозларни РТВ таъминлаш иш сифатининг ҳар ойлик текшируви аэропортларда парвозларни бошқариш раҳбарининг кўрсатмасига биноан парвозларни бажарадиган экипаж томонидан амалга оширилади. Текширув натижалари ҳаво кемалари командирларининг аэропортларнинг қўниш ва радионавигация ускуналари иши тўғрисидаги мулоҳазалар дафтарига ёзиб қўйилади, ушбу дафтарга кўрсатилган камчиликлар бўйича кўрилган чоралар тўғрисидаги қайд киритилади.


216. Парвозларни РТВ таъминлашни техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш (реконструкция) мақсадида ўчириш тасдиқланган режа бўйича ўтказилади. РТУАФ базаси мансабдор шахслари аэронавигация ахборотлари АНХ орқали ўтиш муддатларини ҳисобга олган ҳолда кечиктирмасдан парвозларни РТВ таъминлаш ишининг вақтинча тўхтатилиши тўғрисида ахборот беришлари керак.


217. Парвозлар раҳбари (диспетчер) РТУАФ базаси муҳандис-техник ходимларига парвозларни РТВ таъминлашни қисқа вақтда ўчириш (30 дақиқагача) талаб этиладиган тезкор техник хизмат кўрсатишни бажариш учун вақт бериши керак.


218. Тезкор техник хизмат кўрсатиш бўйича ишлар бажарилмаган РТВдан фойдаланиш тақиқланади.



10-§. Парвозларни ҳаво транспорти орқали

ташишни ташкил этишни амалга оширувчи

хизматлар билан таъминлаш


219. Парвозларни ҳаво транспорти орқали ташишни ташкил этишни амалга оширувчи авиакомпания хизматлари ва агентлари (вакиллари) билан таъминлаш тижорат юкланишдан максимал фойдаланиш, ҳаво транспорти орқали ташишларни хавфсиз бажариш ва йўловчиларга хизмат кўрсатиш маданиятини оширишга қаратилган ташкилий ва технологик тадбирларни ўз ичига олади.


220. Парвозларни таъминлаш Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси, ушбу Қоидалар ва ҳаво транспорти орқали ташишларни ташкил қилишни тартибга солувчи бошқа норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ амалга оширилади.


221. Парвозларни ҳаво транспорти орқали ташишни ташкил этишни амалга оширувчи хизматлар қуйидагилар билан таъминлайди:

а) парвозларнинг хавфсизлиги ва мунтазамлиги, йўловчиларга ва юк жўнатувчи мижозларга юқори сифатли хизмат кўрсатиш;

б) ҳаво кемалари тижорат юкламасини ҳисоблаш ва комплектовка қилиш;

в) ҳаво кемаларининг центровкаси ва юкламасини ҳисоб-китоб қилиш;

г) йўловчилар, багаж, юк ва почта ташишларни расмийлаштиришнинг белгиланган тартиби;

д) центровка графигига мувофиқ ҳаво кемасига юкни ортиш ва тушириш;

е) механизация воситаларининг ҳаво кемалари олдига хавфсиз бориши ва ортга қайтиши (бевосита ҳаво транспорти ташувларини ташкил қилувчи хизматлар томонидан парвозларни таъминлашда);

ж) ташиш ва илова қилинадиган ҳужжатларни расмийлаштириш ва уларни ҳаво кемасига етказиш;

з) хавфли юкларнинг ташилиши устидан назорат (бутун йўналиш бўйича тоннажнинг брон қилиниши, ташиш ҳужжатларининг расмийлаштирилиши, упаковка ва маркировканинг бир-бирига мувофиқлиги, хавфли юкларни қабул қилиш (топшириш), сақлаш, юклаш (тушириш) устидан).


222. Ҳаво кемалари центровкасини ҳисоб-китоб қилишни центровка бўйича диспетчер (у бўлмаганда - иккинчи учувчи) ҳаво кемасидан парвозда фойдаланиш бўйича қўлланмага мувофиқ амалга оширади.


223. Ҳаво кемаларида юклаш-тушириш ишларига раҳбарликни юклама бўйича диспетчер (у бўлмаганда - экипаж аъзолари ўзаро ҳаракат бўйича йўриқнома ва иш технологиясига мувофиқ) амалга оширади.


224. Ҳаво кемасига рўйхатдан ўтган ва авиация хавфсизлиги назоратидан ўтган йўловчилар, халқаро қатновларда эса бунга қўшимча равишда божхона ва чегара назоратидан ўтган йўловчилар қўйилади.


225. Учиш учун келмаган йўловчиларнинг багажи ҳаво кемасидан олиниши керак. Ҳаво кемасининг учиш учун келмаган йўловчининг багажи билан бирга учиб кетиши тақиқланади.


226. Центровканинг йўл қўйилиши мумкин бўлган чегарасини таъминлаш мақсадида ташувчи (ҳаво кемаси командири) йўловчига ҳаво кемаси салонида берилган жойни ўзгартириш ҳуқуқига эга.


227. Йўловчиларни ҳаво кемасига чиқариш ва ундан тушириш парвозларни ҳаво транспорти орқали ташишни ташкил этишни амалга оширувчи хизматлар ва борткузатувчилар (экипаж аъзоси), шунингдек уларга боғлиқ бошқа идораларнинг ходимлари раҳбарлигида ва назорати остида амалга оширилади.


228. Ҳаво кемаси бортидаги йўловчиларнинг сони (5 ёшгача бўлган болалардан ташқари, халқаро йўналишларда 2 ёшгача бўлган болалардан ташқари) боғлов камарлари билан жиҳозланган ўриндиқлар сонига мувофиқ бўлиши, лекин ушбу русумдаги ҳаво кемалари учун белгиланган нормадан ортиқ бўлмаслиги керак.


229. Ҳаво кемаларини учишга тайёрлашда парвозлар хавфсизлигини таъминлаш ва ташишларни ташкил этиш масалалари аэропортларнинг тегишли хизматлари томонидан, парвоз вақтида эса ҳаво кемаси командири томонидан ҳал қилинади.


230. Парвозларни ҳаво транспорти орқали ташишни ташкил этишни амалга оширувчи хизматлар ва аэропортнинг уларга боғлиқ бошқа хизматлари ходимлари парвозларни таъминлашда белгиланган ташкилий ва технологик тадбирларга риоя этилиши учун жавобгардирлар.


231. Ташишларни ташкил қилиш хизмати бўлмаган бошқа идораларнинг аэродромларида ва вақтинчалик аэродромларда уларнинг функциялари ҳаво кемаси командири зиммасига юклатилади. Бошқа давлатлар аэропортларида ташишларни ташкил қилиш масалаларини ҳал этиш авиакомпания ваколатхоналарига (ёки уларнинг агентларига) юклатилади.


232. Йўловчилар, багаж, юк ва почтани ҳаво транспорти орқали ташиш ҳаво кемалари эксплуатантлари томонидан Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат томонидан белгиланган ҳаво йўллари бўйича амалга оширилади.


233. Ҳаво транспорти орқали ташиш шартномасига кўра эксплуатант (ташувчи) йўловчи ва унинг багажини манзил пунктигача олиб бориб қўйишни ўз зиммасига олади. Йўловчини ҳаво транспортида ташиш шартномаси ва унинг шартлари авиачипта орқали, багаж топширилганлиги - багаж квитанцияси (нормадан ортиқча юк бўлганда эса - пуллик багаж квитанцияси) орқали тасдиқланади.


234. Юкни ёки почтани ҳаво транспорти орқали ташиш шартномасига кўра ташувчи унга жўнатувчи томонидан ишониб топширилган юкни ёки почтани манзил пунктигача етказишни ва ваколатли шахсга (олувчига) топширишни зиммасига олади, жўнатувчи эса юкни ёки почтани ташиш учун белгиланган тариф бўйича ҳақ тўлашни ўз зиммасига олади. Юкни (почтани) ҳаво транспорти орқали ташиш шартномаси, унинг шартлари ва юкларнинг (почтанинг) ташишга қабул қилинганлиги юк хати (почта юк хати) билан тасдиқланади.



11-§. Парвозларнинг орнитологик таъминоти


235. Парвозларнинг орнитологик таъминоти ҳаво кемаларининг қушлар билан тўқнашишининг олдини олишга қаратилган.


236. Парвозларнинг орнитологик таъминоти ФАда парвозларни орнитологик таъминлаш бўйича белгиланган талабларга мувофиқ ташкил этилади.


237. Парвозларнинг орнитологик таъминоти аэродромларда (аэродром ҳудудида), йўналишларда (парвоз ҳудудида) орнитологик хавф юзага келганлиги ва (ёки) вазият мураккаблашганлиги тўғрисида экипажлар диққатига етказишни, аэродромларда қушларнинг тўпланишига имкон туғдирувчи шароитларни бартараф этишга, шунингдек уларни ҳайдашга қаратилган тадбирларни ўтказишни назарда тутади.


238. Парвозларнинг орнитологик таъминоти аэропорт хизматлари ва комплекслари томонидан ҳар бир аэропорт учун алоҳида ишлаб чиқиладиган ва аэропорт директори томонидан тасдиқланадиган йўриқномага биноан амалга оширилади.



12-§. Парвозларнинг тиббий таъминоти


239. Парвозларнинг тиббий таъминоти авиация ходимларининг соғлиқларини сақлаш ва мустаҳкамлаш, иш қобилиятларини ошириш ва ҳаво кемалари экипажлари аъзоларининг ва ҳаводаги ҳаракатни бошқарувчи диспетчерларнинг соғлиғи билан боғлиқ авиациядаги нохуш воқеа ва ҳодисаларнинг олдини олишга қаратилган тадбирлар тизимидан иборат бўлиб, Ўзбекистон Республикаси ФАнинг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисида низом (2002 йил 2 ноябрь, рўйхат рақами 1186) талабларига мувофиқ ўтказилади.


240. Парвозларнинг тиббий таъминоти қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) авиация ходимларини саломатликлари бўйича талабларга жавоб беришларини аниқлаш учун тиббий-учиш эксперт ҳайъатида (ТУЭҲ, МТУЭҲ) касбий тиббий кўрикдан ўтказиш;

б) комиссиялараро даврда динамик (диспансер) кузатиш ва даволаш-профилактика ва реабилитация тадбирларини ўтказиш мақсадида авиация мутахассисларини даврий тиббий кўрикдан ўтказиш;

в) ҳаво кемалари экипажлари аъзоларини парвоздан олдинги тиббий кўрикдан ўтказиш ва ҳаводаги ҳаракатни бошқарувчи диспетчерларни смена бошланишидан олдин назоратдан ўтказиш;

г) йўловчиларга тиббий ёрдам кўрсатишни ташкил қилиш ва кўрсатиш;

д) ФА ҳаво кемаларида экипаж аъзоларига ва йўловчиларга ёрдам кўрсатиш учун тиббий воситалар мажмуаси (борт аптечкалари) билан таъминланганлиги устидан назорат олиб бориш;

е) ҳаво кемалари, объектлар, иш жойлари, махсус аслаҳалар ва қутқарувчи воситаларнинг санитария-гигиена ҳолати устидан назоратни амалга ошириш.


241. Парвозларнинг тиббий таъминотини Ўзбекистон Республикаси ФА тиббий муассасалари амалга оширади.


242. Парвозларнинг тиббий таъминоти бўйича бевосита тадбирлар ўтказиш билан тиббий муассасаларнинг ва авиация корхоналарининг раҳбарлари, шифокорлар, ўрта тиббий ходимлар ўзларига тегишли қисми бўйича шуғулланадилар.


243. Авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш ва парвозларнинг хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ шифокорлар:

а) асосий клиник мутахассислиги бўйича мутахассис сертификатига ва авиация медицинаси соҳасида тайёргарликка, шунингдек ФАда камида икки йиллик иш стажига эга бўлиши;

б) ҳар уч йилда асосий даволаш мутахассислиги бўйича, раис ва тиббий учиш эксперт ҳайъати шифокор-экспертлари эса - шифокорлик-учиш экспертизаси бўйича малакаларини ўз вақтида ошириши;

в) ўз касбий йўналиши, ҳуқуқлари ва мажбуриятлари бўйича зарур ҳужжатларни, шунингдек Ўзбекистон Республикаси ФАда амал қилувчи асосий қонунларни, шу жумладан, Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси, ушбу Қоидалар, ҲК экипажи аъзоларининг иш вақти ва дам олиш вақти бўйича эксплуатант талабларини билиши;

г) тиббий кўрикдан ўтказиладиган шахсларнинг профессионал фаолияти шароитлари ва ўзига хос хусусиятларини ишлаб чиқариш шароитларида, шу жумладан парвоз давомида йилида камида ўн соат, ҳаводаги ҳаракатни бошқариш марказларида ва тренажёрларда (ICAOнинг тавсиялари бўйича) ўрганиш;

д) кузатиладиган контингентнинг меҳнат, дам олиш, овқатланиш ва жисмоний тайёргарлик тартибига риоя этишлари устидан назорат олиб бориш;

е) кузатув остидаги шахсларнинг соғлиқларини сақлаш ва иш қобилиятларини оширишга қаратилган ташкилий, профилактик ва даволаш-диагностика характеридаги зарур тадбирларни ўтказиш;

ж) авиация ва клиник медицина масалаларига бағишланган халқаро ва давлат конгрессларида, конференцияларда ва семинарларда қатнашиш, уларда қатнашганлигини тасдиқловчи сертификатларни тақдим этиш;

з) учувчилар, диспетчерлар ва ерда хизмат кўрсатувчи таркиб билан авиация психофизиологияси ва медицина масалаларига бағишланган машғулотларни мунтазам ўтказиб туриш.


244. Ҳар хил турдаги парвозларни тиббий таъминлаш бўйича умумий тадбирлар қуйидагилардан иборат:

а) ҳаво кемалари экипажлари аъзоларининг ва ҲҲБ диспетчерларининг иш вақти ва дам олиш вақтининг нормалаштирилганлиги устидан тиббий назорат;

б) тўлақонли парвоздан олдинги (сменадан олдинги) дам олиш таъминланиши устидан назорат;

в) учувчилар таркибининг витаминлар қабул қилган ҳолда рационал ва балансли овқатланиши;

г) саломатлиги юзасидан касбий мажбуриятларини бажаришга қўйилиши тўғрисида гувоҳлик берувчи тиббий хулоса олиш мақсадида авиация ходимларининг ТУЭҲ (МТУЭҲ)да тиббий кўрикдан ўтиши;

д) авиация ходимининг авиация корхонаси (авиакомпания) шифокори ҳузурида динамик кузатувда бўлиши ва навбатдаги тиббий кўрикдан сўнг касбий мажбуриятларини бажаришга қўйилиши тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштириш;

е) парвоздан олдинги (сменадан олдинги) кўрикдан ўтказиб, тегишли ҳужжатларда парвозга (ҲҲБ бўйича ишга) қўйилиши тўғрисида хулоса бериш;

ж) парвоздан олдинги (сменадан олдинги) дам олиш етарли бўлмаганда ёки сифатсиз бўлганда, чарчаш (ўта чарчаш) аниқланганда, ўткир ёки сурункали касалликларда, заҳарланишда, шу жумладан, алкоголь билан заҳарланишда, шунингдек авиация шифокори қабулида навбатдаги тиббий кўрикдан ўтмаган ёки ТУЭҲ (МТУЭҲ) тиббий кўригидан ўтмаган шахсларни, ҳаво кемаси экипажи аъзоларини парвоздан (диспетчерларни - ҲҲБ бўйича ишдан) четлатиш;

з) ўз вақтида даволаш, реабилитация ва диспансер кузатувини ўтказиш мақсадида касалликнинг дастлабки белгиларини, хавф омилларини, организмнинг функционал резервлари ва касбий иш қобилиятлари пасайганлигини аниқлаш;

и) турли минтақавий-географик ҳудудларга қатновларни амалга оширадиган экипаж аъзоларининг кийимларини тиббий жиҳатдан назорат қилиш;

к) авиация ходимларини парвозга жисмоний ва психофизиологик тайёрлаш;

л) экипаж аъзолари билан ва ҲҲБ диспетчерлари билан авиация медицинаси бўйича машғулотлар ўтказиш.


245. Парвозда иштирок этувчи экипаж аъзоларини парвоздан олдинги тиббий кўрикдан ўтказиш ҳаво кемаси учишига икки соатдан кўп бўлмаган вақт қолганда аэропорт соғлиқни сақлаш пункти фельдшери томонидан ўтказилади. Парвоз олти соат ва ундан кўп вақтга ушланиб қолган ҳолларда парвоздан олдинги тиббий кўрик такроран ўтказилади. Парвоздан олдинги тиббий кўрик тўғрисида белги парвоз топшириғида қайд этилади. Иш куни давомида бир неча парвозларни амалга оширадиган экипаж аъзоларини парвоздан олдинги тиббий кўрикдан ўтказиш кунига бир марта биринчи парвоздан олдин ўтказилади. Захирадаги экипажлар захирага тушишдан олдин ва учиш вақтига қадар олти соатдан ортиқ вақт ўтса, учишдан олдин яна бир марта тиббий кўрикдан ўтказилади.


246. Парвозлар раҳбарлари ва ҲҲБ диспетчерлари навбатчиликка (сменага) киришишига кўпи билан бир соат қолганда тиббий кўрикдан ўтишлари шарт.


247. Парвоздан олдинги тиббий кўрикдан ўтиш учун келган авиация мутахассиси:

а) ФА мутахассиси гувоҳномасини ва ТУЭҲ (ТСҚ) маълумотномасини кўрсатиши;

б) соғлиқни сақлаш пункти фельдшерига ўзининг ҳолати ва парвоздан олдинги дам олиш тартиби тўғрисидаги маълумотларни билдириши шарт.


248. Қуйидагилар парвоздан олдинги тиббий кўрикдан ўтмайдилар:

а) биринчи ва иккинчи классли ҳаво кемалари экипажлари;

б) ФА штатдаги (ёки хизмат сафарига юборилган) тиббий ходимлари бўлмаган вақтинчалик аэродромларда авиация ишларида банд бўлган ҳаво кемаларининг экипажлари (классидан қатъи назар).

Бундай ҳолларда парвозга қўйиш масаласини ҲК командири экипаж аъзосининг ўзини қандай ҳис этаётганлиги, парвоздан олдинги режимга риоя этганлиги тўғрисидаги оғзаки сўров асосида ҳал қилади ва бу ҳақда парвоз топшириғига қарор қабул қилган вақтни кўрсатган ҳолда қайд этиб қўйилади.


249. Мазкур Қоидаларнинг 248-бандида кўрсатилган ҲК экипажлари аъзолари учун парвоздан олдинги тиббий кўрик қуйидагича ташкил этилиши ва ўтказилиши мумкин:

а) авиакомпания раҳбарининг кўрсатмасига биноан;

б) ҲК командирининг ёки авиакомпаниянинг вакили (хориждаги) кўрсатмасига биноан авиамутахассис соғлиғига кўра парвоз топшириғини бажара олишига шубҳа пайдо бўлганда.


250. ФА тиббиёт ходимига (ҲК командирига) ўзининг аҳволи ва парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этганлиги тўғрисида ёлғон маълумотлар бериш авиамутахассис томонидан ушбу Қоидаларни бузиш сифатида малакаланади.


251. Экипаж аъзолари, парвозлар раҳбарлари, ҲҲБ диспетчерлари меҳнат қобилиятларининг бузилишига олиб келадиган ҳолатда ва бемор бўлсалар, шунингдек парвоздан олдинги тиббий кўрикдан ўтишдан бош тортсалар парвозни бажаришга (ҲҲБ) қўйилмайдилар.


252. Парвоздан (сменадан) олдинги тиббий кўрик ҳажми тегишли мутахассисларни жалб қилган ҳолда ва қўшимча текширувлар ўтказиш натижасида кенгайтирилиши мумкин.


253. Шифокор (фельдшер) томонидан парвоздан (сменадан) олдинги ёки ҳаво кемаси командири томонидан парвоздан олдинги тайёргарлик вақтида аниқланган алкоголь (наркотик моддалар) таъсиридаги мастлик ҳолати, шунингдек алкоголь (наркотик моддалар) таъсиридаги мастликнинг қолдиғи мавжуд бўлган ҳолат ушбу авиамутахассис томонидан парвоз бажарилишига (ҲҲБ) мутлақо қарши кўрсаткичлар ҳисобланади. Ҳар бир аниқланган ҳолат бўйича хизмат суриштируви ўтказилиб, айбдорлар Ўзбекистон Республикасида амалда бўлган норматив ҳужжатларга мувофиқ жавобгарликка тортилади.


254. Ўзбекистон Республикаси ФА ҲК экипажлари аъзоларининг иш вақти ва дам олиш вақти давомийлиги ҲК эксплуатант (эгаси) талаблари билан тартибга солинади. Жойлашиш жойидан ташқарида экипаж аъзоларининг меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этишлари учун жавобгарлик ҳаво кемаси командирининг зиммасида бўлади.


255. Касаллик, жароҳат олиш ёки бир ойдан ортиқ вақт давом этган парвоз ишларидан (ҲҲБ) танаффусдан сўнг (хизмат сафари, ўқиш, таътил, вақтинча учиш билан боғлиқ бўлмаган ишга ўтказиш), шунингдек авиация ҳодисасидан (нохуш ҳодисадан) сўнг авиамутахассис шифокор (учувчилар отрядининг ёки ТУЭҲ шифокори) кўригидан ўтиши шарт, шифокор уни парвозга қўйиш тўғрисида қарор қабул қилади.


256. Ҳаво кемалари борт ва авария аптечкалари билан, халқаро парвозларни ва чегара ҳудудларида парвозларни бажарадиган ҲК эса экипаж учун қўшимча аптечкалар билан жиҳозланган бўлиши керак. Экипаж аъзолари ўз-ўзига ва бир-бирларига биринчи тиббий ёрдам кўрсатишни билишлари лозим.


257. Жойлашиш жойидан ташқарида экипаж аъзоларини тиббий ҳимоя қилиш бўйича профилактик тадбирлар мажмуасининг бажарилишини ташкиллаштириш ҳаво кемаси экипажини хизмат сафарига юбораётган учувчилар бўлинмасининг бевосита раҳбарига юклатилади.



13-§. Авиация хавфсизлигини таъминлаш


258. Авиация хавфсизлигининг асосий вазифаси йўловчилар, экипаж аъзоларини, ерда хизмат кўрсатувчи ходимларни, шунингдек ҳаво кемалари ва ФА объектларини ерда ёки парвозда амалга ошириладиган ғайриқонуний аралашув актларидан ҳимоя қилиш ва қўриқлашдан иборат. Бунга тадбирлар мажмуасини бажариш ҳисобига, давлат даражасида, шунингдек авиакомпания (аэропорт) даражасида одамлар ва моддий ресурсларни жалб этиш ҳисобидан эришилади.


259. Авиация хавфсизлиги соҳасидаги тадбирлар, қоидалар ва тартиботларни, шунингдек уларни бажариш тартибини аниқлаб берадиган асосий ҳужжатлар бўлиб, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 5 июлдаги 256-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси ФАни ғайриқонуний аралишиш актларидан авиацион хавфсизликни таъминлашнинг миллий дастури, шунингдек авиакомпаниялар ва аэропортларнинг авиацион хавфсизликни таъминлаш дастурлари ҳисобланади.


260. Ҳаво кемалари экипажлари аъзолари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 5 июлдаги 256-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси ФАни ғайриқонуний аралашиш актларидан авиацион хавфсизликни таъминлашнинг миллий дастури, шунингдек авиакомпаниянинг авиацион хавфсизликни таъминлаш дастурининг ўзларига тегишли қисмлари билан танишган бўлишлари керак. Барча авиация ходимлари махсус тайёргарликдан ўтишлари керак.


261. Авиацион хавфсизликни таъминлаш учун жавобгарлик:

а) давлат даражасида - Ўзбекистон Республикаси Дававианазорати;

б) авиакомпания даражасида - авиакомпания раҳбари;

в) аэропорт даражасида - аэропорт раҳбари;

г) парвозни бажариш вақтида ҳаво кемасида - ҳаво кемаси командирига юкланади.


262. ФАда авиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий йўналишлари қуйидагилардан иборат:

а) ФА объектларида жорий қилинадиган режим-қўриқлаш тадбирлари;

б) йўловчилар, ҳаво кемалари экипажлари аъзолари, аэропорт ходимлари ва бошқа мансабдор шахслар, шунингдек қўл юки, багаж, юк, почта, борт аслаҳалари ва ҳаво кемаларини авиация хавфсизлиги текширувидан ўтказиш;

в) ҳаво кемаларини ҳимоя қилиш чоралари;

г) ходимларни авиация хавфсизлиги масалалари бўйича тайёрлаш.


263. Аэропортларда, аэродромларда ва авиакорхоналарда норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ кириш ва объектнинг ички тартиби белгилаб қўйилади.

А, Б, В, Г ва Д класслардаги аэродромлар ва авиакорхоналарнинг муҳим объектлари бегона кишиларнинг, транспорт воситаларининг ва жониворларнинг хизмат ҳудудига назоратсиз кириб олиш имкониятларига йўл қўймайдиган тўсиқларга эга бўлиши керак.


264. Авиация хавфсизлиги назорати авиация хавфсизлиги хизмати ходимлари томонидан махсус йўриқнома ва технология талабларига мувофиқ амалга оширилади.


265. Йўловчи ва юк ташувларини амалга оширадиган ҳаво кемаларини текширувдан ўтказиш улар турган жойларда, йўловчиларни кемага чиқариб бошлашдан ва багажни (юкни) ортиб бошлашдан олдин экипаж аъзоларидан бирининг ёки муҳандислик-авиация хизмати ходими иштирокида ўтказилади.


266. Парвоздаги ҳаво кемасида шароит тақозоси билан ҳаво кемаси командирининг қарорига мувофиқ йўловчиларнинг розилигидан қатъи назар, йўловчилар, қўл юки ва багаж авиация хавфсизлиги текширувидан ўтказилиши мумкин.


267. Ҳаво кемалари доимий, ишончли қўриқланиши лозим.


268. Ҳаво кемаларини қўриқлаш қуйидагича амалга оширилади:

а) АТБда техник хизмат кўрсатилаётганда - авиакорхона АТБ (МАХ) вакили томонидан;

б) аэродромларнинг тўхтаб туриш жойларида - тўхтаб туриш жойидаги навбатчи ёки ҳарбийлаштирилган (қоровул) қўриқчи томонидан;

в) давомийлиги икки соатгача бўлган қисқа муддатли туриш жойларида ва экипаж таркибида бортмуҳандис (бортмеханик) бўлганда, шунингдек аэропортдан ташқарида иложсиз қўнишларда - ҳаво кемасининг командири кўрсатмаси бўйича экипаж аъзолари томонидан, экипаж таркибида бортмуҳандис (бортмеханик) бўлмаганда, сақлаш учун АТБ (МАХ) жавобгар ходимига топширилади, чет эллардаги аэропортларда эса - навбатдаги учиш учун тўхтаб туриш жойидаги муддатдан қатъи назар, авиакомпания вакили томонидан;

г) вақтинчалик аэродромларда ва қўниш майдончаларида - буюртмачининг қўриқлаши остида, техник хизмат кўрсатилаётганда эса - махсус йўриқнома талабларига мувофиқ авиатехник томонидан.


269. Ҳаво кемаларининг аэродромнинг тўхтаб туриш жойида сақланиши учун жавобгарлик борт дафтарида ва ҳаво кемаларини қўриқлашга ёки хизмат кўрсатиш учун қабул қилиш-топшириш дафтарида охирги имзони қўйган мансабдор шахс (тўхтаб туриш жойи бўйича навбатчи, экипаж аъзоси, ҳарбийлашган қўриқлаш қоровули, авиакомпаниянинг хорижий аэропортдаги вакили) зиммасида бўлади.


270. Ҳаво кемасини экипажга топшириш фақатгина қабул қилишни амалга ошираётган экипаж аъзосида ФА мутахассисининг амалдаги гувоҳномаси ва ушбу ҳаво кемасини олишга рухсат берадиган ҳужжат (парвоз топшириғи) бўлгандагина амалга оширилади.


271. Доимий қўриқланадиган ҳаво кемаларига парвозларни бажариш рухсат этилади. Ҳаво кемаси қўриқланмаган ҳолларда, авиацион-муҳандислик хизматининг вакиллари уни махсус "Мазкур ҲК турларини кўрикдан ўтказиш жойларининг рўйхати"да белгиланган ҳажмда кўрикдан ўтказишлари ва борт дафтари ва карта-нарядда кўрик натижалари ҳақида тегишли ёзувларни қолдиришлари шарт.



14-§. Парвозларни қидириш ва

авариядан қутқариш таъминоти


272. Парвозларни қидириш ва авариядан қутқариш таъминоти - ҳалокатга учраган ҳаво кемаси йўловчилари ва экипажини қидириш ва қутқариш, жабрланганларга ёрдам кўрсатиш ва уларни ҳалокат юз берган жойдан эвакуация қилиш бўйича зудлик билан ва самарали қидириш ҳамда авариядан қутқариш ишларини ташкил этиш ва бажаришга қаратилган тадбирлар мажмуасидир.


273. Парвозларни қидириш ва авариядан қутқариш таъминоти қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) қидириш-қутқариш кучлари, воситалари ва ҳаво транспорти ҳаракатига хизмат кўрсатиш органлари навбатчилигини ташкил қилиш;

б) фалокатга учраганлик ҳақидаги сигналларни қабул қилиш ва қидирув-қутқарув хизматини ва у билан бирга ҳаракат қиладиган ташкилотларни хабардор қилишни ташкил этиш;

в) ҳаво кемалари экипажларини авария вазиятларида ҳаракатланишга ва авариядан кейин ерга (сувга) қўнгандан сўнг экстремал шароитларда яшашга тайёрлашни ташкил этиш;

г) ҳаво кемаларини борт авариядан қутқариш воситалари билан бутлаш, йўловчилар ва экипажни индивидуал ҳамда гуруҳ бўлиб фойдаланиладиган авариядан қутқариш жиҳозлари билан таъминлаш;

д) йўловчилар билан асосий авариядан қутқариш жиҳозларининг турган жойи ва улардан фойдаланиш қоидалари, авария вазиятларида қандай хатти-ҳаракат қилиш тўғрисида йўриқнома ўтказиш;

е) қидирувчи ҳаво кемаларини, қидириш-қутқариш хизмати мутахассисларини ва авиакорхоналарнинг авариядан қутқариш командаларини махсус тайёргарликдан ўтказиш;

ж) ҳалокатга учраган ҳаво кемаси йўловчилари ва экипажини қутқариш бўйича қидириш ва авариядан қутқариш операцияларини ташкил қилиш ва ўтказиш;

з) табиий офатлар, авариялар ва ҳалокатларда аҳолига ёрдам кўрсатишни ташкил қилиш.


274. Парвозларни қидириш ва авариядан қутқариш таъминотини (ПҚАҚТ) ташкил этиш учун ҳаво транспорти ҳаракатига хизмат кўрсатиш органларининг жойлашишини, парвозлар интенсивлигини, аэропортларнинг техник-иқтисодий имкониятларини ҳисобга олган ҳолда белгиланадиган авиакорхоналарнинг (аэропортларнинг) ҚАТ учун жавобгар ҳудудлари ташкил этилади.


275. Ҳар бир аэропорт аэропортнинг жавобгарлик ҳудудида қидириш ва авариядан қутқариш ишларини ташкил этиш ва ўтказиш бўйича йўриқнома ва қутқариш операциялари ўтказилганда бошқа идоралар билан ҳамкорлик қилиш режаси ишлаб чиқилади.


276. Парвозларни қидириш-қутқариш кучлари ва воситаларининг доим тайёр ҳолда туриши, жавобгар ҳудуд доирасида қидириш ва қутқариш ишларининг ўз вақтида олиб борилиши учун жавобгарлик аэропортларнинг раҳбарларига юклатилади.

278. Барча давлатлар ҳаво кемаларини қидирув ва қутқарув ишлари, қидирув-қутқарув кучлари ва воситаларини жойлаштириш, қидирув-қутқарув ишларини бажаришда текин таъминот ва хизмат кўрсатилади.



15-§. Парвозларни ишлаб чиқариш-диспетчерлик

хизмати билан таъминлаш


279. Парвозларни ишлаб чиқариш-диспетчерлик хизмати билан таъминлаш ушбу Қоидалар ва Марказий ишлаб чиқариш диспетчерлик хизмати (МИЧДХ) тўғрисидаги низомга мувофиқ амалга оширилади.


280. Ишлаб чиқаришни (ҳаво транспортида ташиш ва авиация ишлари) тезкор бошқариш жараёни қуйидагиларни назарда тутади:

а) ишлаб чиқариш жараёни тўғрисида ахборот тўплаш;

б) парвозларнинг суткалик режаси ва сменаларнинг суткалик топшириғи бажарилаётганлиги устидан назорат;

в) парвозлар режаларидан четга чиқишлар сабабларини таҳлил қилиш;

г) операцияларга бўлиб бажариладиган ишларда операциялар, ҳаво кемаларини жўнатишга ва етиб келишига тайёрлашнинг технологик графиклари бажарилишини назорат қилиш, уларнинг бузилиш сабабларини таҳлил этиш;

д) парвозларнинг суткалик режалари бажарилишидан четга чиқишларнинг олдини олиш ва бартараф этиш мақсадида тезкор тартибга солиш ва режалаштириш;

е) ҳаво транспортида ташиш, авиация ишлари режасини бажариш ва халқаро йўналишлардаги, МДҲ давлатлари ва маҳаллий ҳаво йўлларидаги парвозларнинг мунтазам бажарилишини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон авиакорхоналари (комплекслари) ва аэропортларининг ишлаб чиқариш-диспетчерлик хизматлари фаолиятига раҳбарлик қилиш ва мувофиқлаштириш.


281. Қуйидагилар ишлаб чиқаришни тезкор бошқаришни амалга оширади ва парвозларнинг мунтазамлиги ва тежамкорлиги шароитида авиация ишлари ва ташишлар режаси бажарилишини тезкор таъминлаш учун жавобгар бўлади:

а) миллий авиакомпанияда - марказий ишлаб чиқариш диспетчерлик хизмати (МАК МИЧДХ);

б) бошқа авиакомпанияларда, шунингдек авиакорхоналарда (1-3-классли аэропортларда) - корхонанинг ишлаб чиқариш диспетчерлик хизмати (КИЧДХ);

в) авиакорхоналарда (4-классли аэропортларда) ва бирор идора ҳисобида турадиган аэропортларда оператив бошқариш функцияси авиакорхона (аэропорт) раҳбарининг буйруғи билан тайинланган мутахассисга юклатилади.

МАК комплекслари ва хизматлари учун МАК МИЧДХнинг кўрсатмаларини бажариш мажбурийдир.


282. Парвозларнинг суткалик режаси келгуси суткадаги ишлаб чиқариш вазифаларининг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, авиакомпания ҲК ҳаракатининг тасдиқланган жадвалига, учувчилар бўлинмасининг режа-нарядига, парвозларнинг дастлабки режаларига ва авиация ишларини бажариш бўйича буюртмаларга, самовий ҳудуддан фойдаланувчиларнинг ҳаракат жадвалига, шунингдек Ўзбекистон Республикаси ФА аэродромларида учиш ва қўниш амалга оширилишига асосланиб тузилади.


283. Парвоз куни арафасида аэропортларнинг суткалик парвозлар режаси таъминланиши (келишилиши) учун МАК МИЧДХ, ҲББ ЯТ БМ (ҳаво транспорти ҳаракатини бошқаришнинг ягона тизими бош маркази) хабар бериш табелига мувофиқ бошқа манзилларга юборилади.


284. Парвоз куни арафасида МАК МИЧДХ аэропортларнинг суткалик режалари жадвали, учувчилар бўлинмасининг режа-наряди, Ўзбекистон Республикаси ФА аэропортларининг суткалик режаларига асосланиб парвозларнинг йиғма суткалик режасини тузади ва МАКда тасдиқланади.


285. МАК МИЧДХ ҲК ҳаракати жадвалига, аэропортларнинг суткалик режаларига асосланиб халқаро, литер, назорат остидаги ва жадвалдан ташқари йўналишларнинг йиғма суткалик режаларини тузади.


286. Парвозларнинг суткалик режасини сифатли ва ўз вақтида тузилиши учун жавобгарлик АДП (авиакорхона (аэропорт) раҳбарининг буйруғи билан тайинланган мутахассисга), КИЧДХ, МАК МИЧДХга юклатилади.


287. Ишлаб чиқариш-диспетчерлик органларининг бир-бири билан ва ўзаро ҳамкорлик қилувчи хизматлар (органлар) билан алоқани ташкил этиш алоқа ташкилотининг тасдиқланган схемасига мувофиқ амалга оширилади.



XI. ҲАВО КЕМАЛАРИНИНГ ПАРВОЗИ


1-§. Асосий талаблар


288. Ҳаво кемаларининг ҳаво трассалари, ХҲЙ, белгиланган йўналишлар, ҲҲБ диспетчери томонидан берилган траекториялар бўйича, авиация ишлари олиб бориладиган ҳудудларда, шунингдек аэродром (аэроузел) ҳудудларидаги парвозлари:

а) ускуналар бўйича парвозлар қоидалари (УПҚ);

б) визуал бошқариладиган парвозлар қоидалари (ВПҚ);

в) визуал (кўз билан чамалаб) қўнишни бошлаш қоидалари бўйича бажарилади.



2-§. Ускуналар бўйича парвозлар қоидалари


289. Ускуналар бўйича парвозлар қоидалари:

а) парвозларни учиш-навигация ускуналари бўйича ҲҲБ органлари томонидан доимий иложсиз назорат остида бажарилишини;

б) ҲҲБ органлари диспетчерлари томонидан ҳаво кемалари орасидаги эшелонлашнинг белгиланган интерваллари таъминланишини назарда тутади.


290. Ускуналар бўйича парвозлар қоидалари:

а) юқори самовий ҳудудларда;

б) пастки самовий ҳудудларда ҳақиқий тезлиги 550 км/соат (297 уз) бўлган парвозларда;

в) пастки самовий ҳудудларда ҳақиқий тезлиги 550 км/соат (297 уз) ва ундан паст бўлган парвозларда, агар ВПҚ қўлланилмаса;

г) штора қўлланиладиган парвозларда қўлланилади.


291. УПҚ бўйича парвозлар берилган эшелонларда (баландликларда) вертикал, бўйлама ва ёнлама эшелонлаш қоидаларига мувофиқ берилган парвоз тартибига, белгиланган йўналишга (ҲТ ХҲЙ) ёки диспетчер томонидан векторлаштириш пайтида бериладиган траекторияга қатъий риоя этган ҳолда бажарилади.


292. УПҚ бўйича парвозлар бажарилганда ҳаво кемаси командири қуйидагилар учун жавобгардир:

а) аэродром ҳудудидан чиқиш схемасига, берилган эшелонга (баландликка), парвоз йўналишига, пасайиш ва қўниш учун кириш схемасига, векторлаштириш пайтида бериладиган траекторияга ва парвоз параметрларига риоя этилиши учун;

б) ҳаво кемасининг ҳақиқатда жойлашган ўрни, парвоз баландлиги ва шароитлари ҳақида аниқ ва ўз вақтида ахборот берилиши учун;

в) ҲҲБ органи диспетчери кўрсатмаларининг аниқ ва ўз вақтида бажарилиши учун.


293. Ҳаво кемаси парвозининг бажарилишини бошқараётган ҲҲБ органи диспетчери қуйидагилар учун жавобгардир:

а) парвознинг хавфсиз эшелонининг тўғри тайинланиши учун;

б) вертикал, бўйлама ва ёнлама эшелонлашнинг белгиланган интерваллари таъминланиши учун;

в) мавжуд воситалар ва экипажнинг докладлари бўйича экипаж томонидан берилган эшелон (баландлик) ва парвоз йўналиши, аэродром ҳудудидан чиқиш схемаси, пасайиш ва қўниш учун кириш схемаси, векторлаштириш пайтида бериладиган траекторияга риоя этилаётганлигини назорат қилиш учун;

г) экипажга ҳаво, метеорологик ва орнитологик вазият тўғрисида, радиолокацион назорат мавжуд бўлганда эса берилган эшелон (баландлик) ва парвоз йўналиши, аэродром ҳудудидан чиқиш схемаси, пасайиш ва қўниш учун кириш схемаси, векторлаштириш пайтида бериладиган траекториядан четга чиқишлар ҳақида ўз вақтида ахборот бериш;

д) ҳаво кемасининг қўшни ҲҲХ ҳудудига кириш шароитларини келишиш учун;

е) ҳаво кемалари экипажларига бериладиган кўрсатмалар ва тавсияларнинг асосланганлиги учун.



3-§. Визуал бошқариладиган парвозлар


294. Визуал бошқариладиган парвозлар қуйидагиларни назарда тутади:

а) экипаж томонидан бошқа ҳаво кемаларининг парвозларини кўриб кузатиш йўли билан белгиланган интервални тутиб туриш;

б) ҳаво кемасида соатига 300 км (162 уз) тезликда парвоз қилиб, олдиндаги жойлар ва тўсиқларни кўриб кузатган ҳолда ҳақиқий хавфсиз баландликни тутиб туриш ва текисликдаги ҳамда паст-баландликдаги сунъий тўсиқларни айланиб ўтиш.

295. ВПҚ қуйидаги ҳолларда қўлланилади:

а) 6100 метрдан паст (эшелон рақами 200) самовий ҳудудда ва ҳақиқий тезлиги соатига 550 км.дан (297 уз. дан) ортиқ бўлмаган парвозларда пастки хавфсиз эшелонгача ва пастки хавфсиз эшелондан қуйида соатига 450 км.дан (245 уз. дан) ортиқ бўлмаган тезликда;

б) кундузи.


296. Булутлар сони парвоз баландлигидан қуйида 1-2 октантдан (FEW) ошмайдиган ҳолларда булутлар устидан ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади. Бундай ҳолларда булутларнинг юқори чегараси билан ҳаво кемасигача бўлган масофа 300 метрдан (1000 футдан) кам бўлмаслиги керак.

297. ВПҚ бўйича парвозлар мазкур Қоидаларнинг 13-иловасида берилган талабларга мувофиқ шароитларда бажарилади.


298. Соатига 300 км. (162 уз) ва ундан паст тезликда ВПҚ бўйича текислик ҳамда паст-баландликдаги йўналиш бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига олдинда ҳаво кемаси курси бўйича кўриниб турган сунъий тўсиқларни, қоидага кўра, тўсиқдан камида 500 метр (0,3 д. мили) ўнгдан айланиб ўтишга рухсат берилади.

299. Олдинда учиб кетаётган ҳаво кемасини қувиб ўтиш ўнг томондан камида 500 метр (0,3 д. мили) интервал билан бажарилиши керак.

300. Олдинда учиб кетаётган ҳаво кемасига унинг курсидан камида 70 даражага фарқ қиладиган курс билан яқинлашаётган ҳаво кемаси қувиб ўтаётган ҳаво кемаси ҳисобланади.


301. Доира бўйлаб парвозлар бажарилаётганда бир хил турдаги ҳаво кемаларини қувиб ўтиш тақиқланади. Тезлиги юқори бўлган ҳаво кемалари тезлиги паст бўлган ҳаво кемаларини доиранинг ички томонидан учинчи бурилишда ва камида 500 метр (0,3 д. мили) интервал билан қувиб ўтиши мумкин.

302. Ҳаво кемалари кесишадиган курслар бўйлаб битта эшелонда (баландликда) парвоз қилаётганда уларнинг командирлари чап томонда ҳаво кемасини кўрса - парвоз баландлигини баландликлар фарқи ҳаво кемаларининг хавфсиз тарқалиб кетишини таъминлайдиган даражагача пасайтириши, ўнг томондан кўрганда эса - баландликни шу даражагача ошириши керак.


303. Агар парвоз баландлигини ўзгартиришнинг иложи бўлмаса (ҳавонинг булутлиги, энг паст баландликда парвоз этилаётганлиги ёки бошқа чекловлар туфайли), командирлар ҳаво кемаларини хавфсиз тарқалиб кетишини таъминлаб уларни буриб юборишлари керак.


304. Маҳаллий ҳаво линиялари бўйича парвозлар қарама-қарши курслар (йўналишлар) бўйича паст эшелондан ҳам паст баландликда тарқатилган йўналишлар бўйлаб амалга оширилади. Ёндан эшелонлаштиришни таъминлашнинг иложи бўлмаса, баландлик бўйлаб эшелонлаштириш ёки бир томонлама ҳаракатланиш ташкиллаштирилади.


305. Қарама-қарши курсларда назарда тутилмаган ҳолда яқинлашиш содир бўлганда ҳар бир командир кемалар чап бортлари билан тарқалиб кетиш учун ўз ҳаво кемасини ўнг томонга буриши керак.


306. Метеорологик шароитлар ҲПҚга мувофиқ парвоз учун қўйилган талабларга мос келмайдиган даражага қийматларга қадар ёмонлашса, ҳаво кемасининг командири:

а) учиб чиққан аэродромга қайтишга ёки энг яқин захира аэродромда қўнишга;

б) агар парвозни бажариш топшириғининг мақсади командирни тайёрлаш бўлса ва ҳаво кемасининг ҳамда ҳаво трассасининг (МҲЙ) жиҳозланиши бунга тўсқинлик қилмаса, УПҚ бўйича парвоз қилишга ўтишга мажбур.


307. Вертолёт командирлари, бундан ташқари, ҳаводан туриб танланган майдончаларга қўнишлари мумкин. Вертолёт командири ўз ҳаракатлари ҳақида ИИБ органига хабар бериб туриши керак.


308. Парвозни УПҚга кўра амалга оширишга ўтганда ҳаво кемасининг командири ўз ҳаракатларини ва парвоз эшелонини (баландлигини) ҲҲБ органи билан мувофиқлаштириши ва бу органнинг диспетчери ҳаво кемалари орасидаги белгиланган оралиқ масофани таъминлаши шарт.


309. Ҳаво кемаси қўққисдан ВПҚга кўра парвозлар учун белгиланган минимумдан ҳам пастроқ минимум шароитларига тушиб қолгудай бўлса, визуал парвозга ўтиш мақсадида ускуналар белгилаган хавфсиз баландликдан ҳам пастроққача пасайиш рухсат этилмайди (тақиқланади). Бундай ҳолда ҳаво кемасининг командири парвозни бажаришни ускуналарга кўра амалга оширишга ўтиши, 180 даражага бурилиши, учиб чиққан аэродромига қайтиши ёки энг яқин аэродромда қўниши шарт. 180 даражага бурилиб бўлингач, визуал парвозга ўтишнинг иложи бўлмаса, командир пастки хавфсиз эшелон баландлигини эгаллашга ўтиши ва кейинги ҳаракатларини ҲҲБ органининг диспетчери билан мувофиқлаштириши шарт.


310. Кўриш масофа 3000 метрдан кам бўлганда, ВПҚ бўйича парвозни бошқариш дастурлар бўйича тайёргарликдан ўтган ва УПҚ бўйича парвоз этиш ҳуқуқига эга бўлган ҳаво кемаларининг командирларига рухсат этилади. УПҚ бўйича парвоз этиш ҳуқуқига эга бўлмаган ҳаво кемаларининг командирлари ҳаво кемаси табиий уфқ чизиғига қараб парвозни бошқариш эҳтимолини йўққа чиқарган шароитларга қўққисдан тушиб қолгудай бўлса ускуналарга қараб учиш бўйича етарлича тайёргарликдан ўтган бўлишлари керак.


311. ВПҚ бўйича парвозлар бажарилганда ҳаво кемаси командири:

а) ҳақиқий хавфсиз баландликка риоя этилиши;

б) парвоз йўналишига, аэродром ҳудудидан чиқиш схемасига ва қўниш учун кириш схемасига аниқ риоя этилиши;

в) метеошароитлар белгиланган даражадан кўра ёмонлашганда парвоз бошланган аэродромга (захирадаги аэродромга) қайтиш ёки УПҚ бўйича парвозга ўтиш тўғрисида ўз вақтида қарор қабул қилиши ва бу ҳақда ҲҲБ органига билдирилиши;

г) ҳаво кемасининг ҳақиқатда жойлашган ўрни ва парвоз шароитлари ҳақида ишончли ахборот берилиши;

д) ҲҲБ органи диспетчери кўрсатмаларининг аниқ ва ўз вақтида бажарилиши;

е) қоидалар ва ВПҚ бўйича парвознинг берилган шартларини бажарилиши учун жавобгар.


312. Ҳаво кемасининг ВПҚ бўйича парвозининг бажарилишини бевосита бошқараётган ҲҲБ органи диспетчери:

а) парвознинг баландлиги (эшелони) тўғри тайинланиши;

б) ҳаво кемаси фазога кўтарилаётганда вақт интервалларига риоя этилиши;

в) экипажга ҳаво, метеорологик ва орнитологик вазият тўғрисида ўз вақтида ахборот бериш;

г) экипаж УПҚ бўйича парвозга ўтганда хавфсиз эшелон (баландлик) тайинлаш ва ҳаво кемалари орасидаги белгиланган интервалларнинг таъминланиши;

д) ҳаво кемасининг қўшни ҲҲХ ҳудудига кириш шароитларини келишиш;

е) радиолокацион назорат мавжуд бўлганда экипажга ҳаво кемасининг турган ўрни тўғрисида аниқ ва ўз вақтида ахборот берилиши учун жавобгар.



4-§. Қўнишни визуал бошлаш қоидалари


313. Қўнишни визуал бошлаш қоидалари қуйидагиларни назарда тутади:

а) қўнишолди тўғри чизиғига чиқиш учун визуал манёврларни амалга ошириш учун белгиланган ҳудуд ичида аэродром атрофида визуал манёврларни амалга ошириш;

б) қўниш курсига айланиб (етарлича) буриб олгунга қадар белгиланган минимал пасайиш баландлигига риоя қилиш;

в) УҚЙ ва (ёки) унинг мўлжаллари билан доимий визуал контакт ўрнатиш ва сақлаб туриш;

г) УҚЙ ва (ёки) унинг мўлжаллари билан визуал контакт йўқолган тақдирда кўнишга визуал киришишнинг исталган нуқтасидан УПҚ бўйича иккинчи доирага киришнинг белгиланган схемасига ўтиш билан бирга иккинчи доирага кириш.


314. ҚВК 1, 2, 3-класс ҳаво кемаларида қўлланилади.


315. Қўнишни визуал бошлаш қуйидаги вазиятларда бажарилади:

а) қўнишнинг радиотехник воситалари билан жиҳозланмаган, шунингдек бундай воситалари ишламай қолган аэродромларда;

б) аэродромнинг радиотехник воситалар билан жиҳозланишидан қатъи назар, ёқилғини ва парвоз вақтини тежаш, аэродромнинг ўтказувчанлик қобилиятини ошириш мақсадида;

в) парвоз вақтида алоҳида ҳодисалар рўй берганда иложи борича тезроқ қўнишни амалга ошириш учун;

г) учувчилар таркибига қўнишни визуал бошлашни амалга оширишни машқ қилдириш мақсадида.


316. Қўнишни визуал бошлаш хавфсизлигини таъминлаш учун, ичида ҚВКнинг мунимумларини ва пасайишнинг минимал баландликларини ҳисоблаётганда тўсиқларни ҳисобга олган ҳолда манёврларни визуал амалга ошириш ҳудуди белгиланади. Қўнишни визуал бошлаш ҳудуди аэродромнинг мазкур тоифадаги ЎКлари қўниши учун ишлатилиши мумкин бўлган ҳар бир УҚЙ бошланиши марказларидан тортилган ёйлар билан чекланади, бу ёйлар уларга ўтказилган уринмалар билан туташтирилади. Бу ёйларнинг минимал радиусларининг сон қийматлари, ҳаво кемаларининг тоифаларига боғлиқ равишда мазкур Қоидаларнинг 14-иловасида келтирилган. Жадвалда қўнишга визуал киришишдаги рухсат этилган максимал тезликнинг чекловлари алоҳида устун шаклида келтирилган.


317. ҚВК учун схема тузганда тўсиқлар ҳисобга олинади, пасайишнинг минимал баландликлари ва минимумлар ҳисоблаб чиқилади.


318. ҚВК қоидаларига кўра парвоз этиш тасдиқланган дастурлар бўйича тайёргарликдан ўтган учувчиларга рухсат этилади.


319. ҚВК қоидаларига кўра парвоз этаётганда ҲКК қуйидагилар учун жавобгардир:

а) қўнишга визуал киришиш нуқтасига қадар ускуналарга кўра пасайиш ва қўнишни бошлаш схемасига риоя этилиши;

б) манёврларни визуал амалга ошириш ва қўниш ҳудудининг ичида УҚЙ ва (ёки) унинг мўлжаллари билан визуал контакт пайтида визуал манёврларни бажариш;

в) қўниш курсига қайтариб буриш бошлангунга қадар манёврларни визуал амалга оширганда, агар УҚЙ ва (ёки) унинг мўлжаллари билан визуал контакт ўрнатилмаган бўлса, пасайишнинг белгиланган минимал баландлигига риоя этиш;

г) УҚЙ ва (ёки) унинг мўлжаллари билан визуал контакт йўқолганда ёки белгиланган манёврларни визуал амалга ошириш ҳудудидан ташқарига чиқиб кетилганда ўз вақтида иккинчи доирага кетиш.


320. Ўзининг бошқаруви остида ҳаво кемасининг парвози ҚВК қоидаларига кўра амалга оширалаётган ҲҲБ органининг диспетчери:

а) ҳаводаги вазият ва метеошароитнинг таҳлили асосида ҚВК қоидалари бўйича бажариш имкониятларининг аниқланиши;

б) радиолокацион назорат мавжуд бўлганда экипаж томонидан ускуналарга кўра пасайиш ва қўнишни бошлаш схемасига ҚВК нуқтасига қадар риоя этилишини назорат қилиниши;

в) радиолокацион назорат мавжуд бўлганда манёврларни визуал бажаришнинг белгиланган ҳудудига киришнинг назорат этилиши ва ҚВКни бажаришга рухсат берилиши.

ҚВКга рухсат берилиши ҚВКни бажараётганда белгиланган манёврларни визуал амалга ошириш ҳудуди доирасида учишни, УПҚ бўйича қўнишни амалга ошираётган самолётлар ва ҚВКни бажараётган самолёт орасидаги оралиқ масофаларга риоя этилишини англатади;

г) радиолокацион назорат мавжуд бўлганда экипаж томонидан иккинчи доирага кетиш схемасига риоя этилишининг назорат қилиниши;

д) экипаж ўз вақтида ҳаво, метеорологик ва орнитологик шароитдан хабардор этилиши учун жавобгардир.



5-§. Учиб кетиш ва учиб келиш қоидалари


321. Ҳаво кемаси командири:

а) экипажнинг парвозни бажаришга тайёрлиги;

б) ҳаво кемасининг созлиги;

в) метеовазиятни таҳлил қилиш;

г) диспетчернинг учиш, қўниш ва захира аэродромлари ҳолати, ҳаводаги вазият ва парвозни таъминлаш тўғрисидаги ахборотларга асосланган ҳолда фазога кўтарилиш ҳақида қарор қабул қилади.


322. АДП диспетчеpи (брифинг хизмат кўрсатиладиган аэропортлардан ташқари) парвозлар режасига ва ҳаво кемаси командирининг учиш тўғрисида қабул қилган қарорига асосан экипажга қуйидаги ҳолларда фазога кўтарилишга диспетчерлик рухсатини беради:

а) учиш (қўниш) аэродромининг техник ҳолати белгиланган талабларга жавоб берса;

б) захира аэродромининг техник ҳолати белгиланган талабларга жавоб берса;

в) ҳаводаги вазият парвозни бажаришга тўсқинлик қилмай, амалдаги ва прогноз қилинаётган об-ҳаво эса учиш учун белгиланган минимумдан паст бўлмаса;

г) йўналиш бўйича, қўниш ва захира аэродромларидаги об-ҳаво прогнози белгиланган талабларга жавоб берса;

д) экипаж бажариладиган парвозга тайёргарлик кўришнинг тўлиқ ҳажмда бажарилганлиги ҳақида ахборот берса.


323. Агар учиш, қўниш ва (ёки) захира аэродромларида, шунингдек йўналиш бўйича (авиация ишлари олиб бориладиган ҳудуд бўйича) метеошароитлар учиш тўғрисида қарор қабул қилинган вақтдан ҳаво кемаси фазога кўтарилгунга қадар ушбу аэродромлар (йўналишлар) учун ўрнатилган минимумдан пастга тушган бўлса, диспетчер ахборотни олгандан сўнг бу ҳақда экипажга хабар бериши шарт. Ҳаво кемасининг командири эса учиш имкониятларини яна бир бор баҳолаб кўриши керак.


324. Агар учиш тўғрисида қарор қабул қилинган вақтдан ҳаво кемаси фазога кўтарилгунга қадар бўлган вақт ичида диспетчер ушбу ҲК парвозига тааллуқли чекловлар, ман этишлар ёки огоҳлантиришлар тўғрисида ахборот (хабарнома, NOTAM ва ҳ. к.) олса, бу ҳақда экипажга хабар бериши шарт. Ҳаво кемасининг командири эса учиш имкониятларини такроран баҳолаб кўриши керак.


325. Фуқаро аэродромларидан ФА ҳаво кемаларининг фазога кўтарилиши, шунингдек ФА ҳаво кемаларининг белгиланган йўналиш (авиация ишлари бажариладиган ҳудуд) бўйлаб парвозларни бажариши ёки ҳарбий аэродромда қўниши ҳақида диспетчерлик рухсатномаси АДП диспетчери томонидан СҲФБ ЯТ РМ ҳарбий сектори билан келишилган ҳолда берилади.


326. Ҳаво кемаси командири метеорологик вазиятни таҳлил қилиб:

а) парвоз бошланадиган аэродромда амалдаги ва прогноз қилинадиган об-ҳаво учиш учун белгиланган минимумдан паст бўлмаса;

б) парвоз йўналишида айланиб ўтиш мумкин бўлмаган метеоҳодисалар мавжуд бўлмаса;

в) манзил аэродромида амалдаги ва қўниш пайти учун (+ 30 дақиқа) прогноз қилинадиган об-ҳаво 15-иловадаги жадвалда келтирилган вариантлардан бирига тўғри келса ва ушбу Қоидаларнинг 329 - 334-бандлари ва 15-илова жадвали талабларига жавоб берадиган захирадаги аэродром мавжуд бўлса;

г) иккита куч қурилмасига эга ҲК учун битта двигатель ишламай қолганда йўналишнинг исталган нуқтасидан 60 дақиқадан ошмайдиган вақт давомида етиб бориладиган захира аэродроми мавжуд бўлса. Танланган аэродромлар ушбу турдаги ҲКни қабул қилишга яроқли бўлиши ва ҳеч бўлмаганда битта ускуналар бўйича қўнишни бошлаш тизимига эга бўлиши керак. Бу аэродромда қўниш пайти учун (+ 30 дақиқа) прогноз қилинадиган об-ҳаво минимумдан паст бўлмаслиги керак;

д) иккита газ турбинали двигателга эга ҲКда EDTO қоидалари бўйича парвоз қилинганда, захирадаги аэродромларни танлаш эксплуатантнинг EDTO (EDTO MANUAL) бўйича парвоз қилиш ҳақидаги қўлланмасига мувофиқ амалга оширилади;

е) ҳаводаги вазият парвозни бажариш учун тўсқинлик қилмаса УПҚ бўйича учиш тўғрисида қарор қабул қилади.


327. Ушбу Қоидаларнинг 15-иловасидаги жадвалнинг 1-варианти бўйича парвоз қилиш тўғрисида қарор қабул қилинаётганда қўниш аэродромидан олинган амалдаги об-ҳаво тўғрисидаги маълумот кўпи билан бир соат олдин олинган бўлиши керак.

Парвоз давомийлиги 2 соатгача давом этганида:

а) шамолнинг тезлиги ва йўналиши белгиланган чеклашларга мувофиқлиги унинг кучайишини ҳисобга олган ҳолда аниқланади;

б) УҚЙдаги кўриш узоқлигига амал қилишга рухсат этилади.

Бунда, агарда УҚЙдаги кўриш бўйича фазога кўтарилиш тўғрисида қарор кечаси қабул қилинадиган бўлса, манзил (захира) аэродромига қўниш эса кундузи амалга ошириладиган бўлса, УҚЙдаги кўриш даражаси куннинг қоронғи пайтидан ёруғ пайтига ўтиш вақтида пасайишини ҳисобга олиш керак.


328. Манзил ва захира аэродромларида УПҚ бўйича парвозни бошлаш тўғрисида қарор қабул қилинганда қуйидагилар ҳисобга олинмайди:

а) учиб келиш вақтига прогноз қилинадиган метеоҳодисалар;

б) учиб келиш вақтига прогноз қилинадиган шамолнинг кучайиши;

в) булутларнинг пастки чегараси баландлиги, агар уларнинг амалдаги ва (ёки) прогноз қилинадиган сони 3-4 октантдан (SCT) ошмаса;

г) учиб келиш вақтига прогноз қилинадиган кўришнинг вақтинча ёмонлашуви (ТЕМПО) ва (ёки) булутлар пастки чегарасининг пасайиши.

Агар манзил (захира) аэродромига етиб келиш вақти кўришнинг ва (ёки) булутларнинг пастки чегараси баландлиги ўзгаришининг прогноз қилинадиган вақтига (ВЕСМG) тўғри келса, УПҚ бўйича учиш тўғрисида қарор қилинганда уларнинг энг паст кўрсаткичлари ҳисобга олинади.


329. УПҚ бўйича парвозларда манзил учун захира аэродром сифатида шундай аэродром танланиши мумкинки, унда учиб келиш вақтига келиб қуйидагилар прогноз қилинаётган бўлса:

а) булутларнинг пастки чегараси баландлиги минимумдан 50 метр (165 фут) ва кўриш узоқлиги 500 метр баланд бўлса;

б) булутларнинг пастки чегараси баландлиги 90 метрдан (300 футдан) ва кўриш узоқлиги 1000 метрдан кам эмас - агар аэродром тоифалаштирилган минимум бўйича фойдаланишга қўйилган бўлса, командир ва ҲК эса ушбу тоифага мос келадиган тегишли тоифа ёки минимум бўйича парвозларга қўйилган бўлса;

в) булутларнинг пастки чегараси баландлиги минимумдан 100 метр (330 фут) ва кўриш 1000 метрдан баланд - танланган захира аэродроми манзил аэродромидан кўпи билан 50 км (27 д. мили) масофада жойлашган бўлса.

330. Парвоз бошланган аэродромда метеошароитлар унга қўниш учун белгиланган минимумдан паст бўлса ёки бошқа сабабларга кўра унга қайтиб келишнинг иложи бўлмаса, учиб кетиш учун захира аэродроми танланиши керак.


331. Учиб кетиш учун захира аэродроми шундай танланиши керакки, ундаги ҳақиқий об-ҳаво ва учиб келиш вақтидаги об-ҳаво қўниш учун белгиланган минимумдан паст бўлмаслиги, парвоз бошланган аэродромдан унгача учиб бориш масофаси барча ҳолларда қуйидагича бўлиши лозим:

а) иккита двигателга эга ҲК учун: 1 та тўхтаб қолган двигатели билан крейсер тезлигидаги парвоз вақти 1 соат эквивалентидан узоқ бўлмаган масофа, ҲК фойдаланиш бўйича қўлланмага мувофиқ, амалдаги учиш оғирлигидан фойдаланиб штил шароитларига ва стандарт об-ҳаво шароитларига мослашган шароитда;

б) учта ва ундан ортиқ двигателга эга ҲК учун: крейсер тезлигидаги парвоз вақти 2 соат эквивалентидан узоқ бўлмаган масофа, ҲК фойдаланиш бўйича қўлланмага мувофиқ, амалдаги учиш оғирлигидан фойдаланиб штил шароитларига ва стандарт об-ҳаво шароитларига мослашган шароитда;

в) захира аэродромига кетиш мумкин бўлган максимал вақт доирасида жойлашган ҲК учун: мазкур банднинг "а" ва "б" кичик бандларида кўрсатилган масофа бўйича мезонларга жавоб берадиган аэродром мавжуд бўлмаган, биринчи захира аэродроми амалдаги учиш оғирлигини ҳисобга олиб захирадаги аэродромгача кетадиган максимал вақт доирасида жойлашган шароитда.

332. Ушбу Қоидаларнинг 329-бандига мувофиқ, агарда аэродром дастлабки тайёргарлик вақтида ўрганилган бўлса ва тренажёрда ундаги пасайиш ва қўниш учун кириш схемасига мувофиқ машғулот ўтказилган бўлса ҳамда ҳаво кемаси командири 1-классли учувчи бўлса, тоғ аэродроми захира сифатида танланиши мумкин.


333. Қуйидаги ҳолларда ҲК командирига захира аэродроми ёки парвоз бошланган аэродромга кетиш чегарасини ҳисобга олиб учиш тўғрисида қарор қабул қилиш ҳуқуқи берилади:

захирадаги аэродром белгиланганда;

кетиш чегарасидан манзил ёки захира аэродромигача бўлган парвоз давомийлиги ҳисоб-китоб бўйича икки соатдан ошмаса;

ҲК экипажига қўниш даврида метеорологик шароит ва парвозни амалга ошириш хусусияти ҳамда йўналишдаги қўниш аэродроми ҳақидаги маълумот тақдим этилганда.

Эксплуатант томонидан ҲКларнинг парвоз-диспетчерлик кузатуви, парвозни амалга ошириш учун ходимлар ва учувчилар тайёрлаш дастури ҳамда эксплуатация процедураси устидан эксплуатация назорати ўрнатилади.

334. Ҳаво кемаси командири УПҚ бўйича захира аэродромисиз учиш учун қарор қабул қилиш ҳуқуқига эга, агарда:

а) манзил аэродромида шу турдаги ҳаво кемалари қўниши учун яроқли иккита бир-бири билан кесишмайдиган учиш-қўниш йўлаги мавжуд бўлса;

б) манзил аэродромида амалдаги ва учиб бориш вақтига прогноз қилинадиган кўриш даражаси минимумдан (қўниш учун фойдаланиладиган иккала УҚЙ учун ҳам белгиланган система бўйича каттаси) 2000 метр ва булутларнинг пастки чегараси 150 метрдан (500 футдан) баланд бўлса;

в) манзил аэропортига етиб келган вақтда ҳаво кемаси бортидаги ёнилғи миқдори ҳисоб-китоб бўйича доира баландлиги бўйлаб камида бир соат парвоз қилишга етарли даражада бўлса.


335. ВПҚ бўйича парвозни бажариш учун ҳаво кемаси командири қуйидаги шароитларда учиш тўғрисида қарор қабул қилади:

а) парвознинг бошланиши, манзил ва захира аэродромларида амалдаги об-ҳаво ҲК командирининг минимумига мос келса ва ВПҚ бўйича парвозларда кўзда тутилган даражадан паст бўлмаса;

б) йўналиш бўйича (авиация ишлари ўтказиладиган ҳудудда), манзил ва захира аэродромларида прогноз қилинадиган кўриш даражаси ва булутларнинг пастки чегараси ҳаво кемаси командирининг ва ВПҚ бўйича парвозларда кўзда тутилган минимумдан паст бўлмаса; шамол прогнози унинг кучланишини ҳисобга олмаганда - белгиланган чекловлар доирасида;

в) йўналиш бўйича (авиация ишлари ўтказиладиган ҳудудда) айланиб ўтиш мумкин бўлмаган метеоҳодисалар прогноз қилинмаган бўлса.


336. Об-ҳавонинг метеокузатувларини амалга оширадиган Ўзгидромет тезкор органлари ва ФА ходимлари бўлмаган қўниш майдончаларида қўниб ўтиб бажариладиган махсус авиация ишларида ҳаво кемаси командири авиация ишлари ўтказиладиган ҳудуддаги (қўниш пунктидаги) метеошароитлар прогнозига асосланиб учиш тўғрисида қарор қабул қилади.


337. ВПҚ бўйича учиш учун қарор қабул қилинганда қуйидаги парвозлар учун жой рельефи ва ундаги сунъий тўсиқлар (ушбу Қоидаларнинг 294 ва 298-бандлари талабларини ҳисобга олган ҳолда) ҳисобга олинади:

а) биринчи тоифадаги МҲЙ бўйича парвозлар учун ва йўналиш ўқидан иккала томонга қараб 5 км (3 д. мили) кенгликдаги эшелонлардаги трассадан ташқари (МҲЙдан ташқари) парвозларда;

б) иккинчи тоифадаги МҲЙ бўйича парвозлар учун ва йўналиш ўқидан иккала томонга қараб 2 км (1 д. мили) кенгликдаги эшелонлардан пастдаги трассадан ташқари (МҲЙдан ташқари) парвозларда.

338. Захира аэродроми бўлмаганда манзил аэропортга етиб келиш вақтида кўриш узоқлиги белгиланган минимумдан 500 метр ва булутларнинг пастки чегараси баландлиги 50 метр (165 фут) баланд бўлса ВПҚ бўйича учиш учун қарор қабул қилишга рухсат этилади.

339. ВПҚ бўйича учиш учун қарор қабул қилишда манзил ва захира аэропортига етиб келиш вақти учун прогноз қилинадиган кўриш узоқлиги ва (ёки) булутларнинг пастки чегараси баландлигининг ўзгариши ВЕСМG ва ТЕМРО индексларидан фойдаланган ҳолда уларнинг энг паст даражаси ҳисобга олинади.


340. ВПҚ бўйича учиш учун қарор қабул қилишда парвоз йўналиши, парвоз бошланадиган, манзил ва захира аэродромларида агар булутларнинг парвоз баландлигидан пастдаги амалдаги ва прогноз қилинадиган сони 1-2 октантдан ошмаса (FEW), уларнинг пастки чегараси баландлиги ҳисобга олинмайди.


341. Ўзбекистон Республикаси маҳаллий ҳаво линияларида парвозлар бажарилганда қуйидаги ҳолларда ҳаво кемаси командирига ҲК бортидан туриб радио орқали учиш учун қарор қабул қилишга, ҲҲБ органи диспетчерига эса радио орқали ҲК экипажига учиш учун диспетчерлик рухсати беришга рухсат этилади:

а) учиш учун қарор қабул қилиниб бўлингандан сўнг метеошароитлар ва бошқа сабаблар туфайли йўналишнинг жўнаши кечиктирилган бўлса ва уни қайтадан расмийлаштириш талаб этилса;

б) оралиқ ва (ёки) охирги аэропортларда қўнгандан сўнг, тўхтаб туриш вақти 1 соатдан кам бўлса;

в) ёзги бир кун мобайнида битта экипаж билан бошланғич ва охирги аэропортлардан такроран училганда.

Бунда қуйидаги талаблар бажарилиши шарт:

а) экипаж радио орқали ҲҲБ органи диспетчеридан қуйидаги ахборотларни олган бўлиши:

учиш тўғрисида қарор қабул қилиш учун учиш, манзил ва захира аэродромларидаги белгиланган талабларга жавоб берадиган амалдаги ва (ёки) прогноз қилинаётган об-ҳаво ҳақида;

учиш, манзил ва захира аэродромларида, шунингдек об-ҳаво вазиятида парвозни бажариш учун тўсқинлик қиладиган ўзгаришлар йўқлиги тўғрисида.

б) ҲҲБ органи диспетчери радио орқали ҲК командиридан қуйидаги ахборотларни олган бўлиши:

кутилаётган парвозга тайёргарликнинг тўла ҳажмда бажарилганлиги тўғрисида;

ҲК бортидаги ёнилғи миқдори, учиш массаси ва центровка тўғрисида;

учиш учун қарор қабул қилинганлиги тўғрисида;

в) ҲК командири ва ҲҲБ органи диспетчерининг мулоқоти автоматик магнитли товуш ёзиш аппаратурасида ёзиб олиниши керак.

Радио орқали учиш учун қарор қабул қилинганлиги учун жавобгарлик ҳаво кемаси командирининг зиммасида бўлади.

342. Йўналишдаги захира аэродромигача бўлган вақт чегараланган вақтдан ошган икки ёки ундан ортиқ газ турбинали двигателли ҲКнинг ҳар қандай парвози захира аэродромигача узайтирилган вақт билан боғлиқ бўлган парвозни амалга ошириш (EDTO) ҳисобланади.

Бундай парвозларни амалга оширадиган ҲК учун чегараланган вақт ва захира аэродромига кетиш вақти эксплуатант томонидан белгиланади. Бунда двигатель тизимининг ишончлилиги, EDTO парвози учун ҲК турининг учишга яроқлилиги ҳақидаги гувоҳнома, EDTO техник хизмат кўрсатиш дастури ҳисобга олиниши ҳамда вақт чегараси бўлмаслиги керак.

Парвоз вақти чегараланган вақтдан ошган тақдирда, агар захира аэродроми яроқлилиги белгиланган бўлса ва охирги маълумот улардаги шароит кутилган вақтда ўрнатилган талабларга жавоб беришини кўрсатса, парвоз давом эттирилади. Агар ушбу аэродромларга кутилган вақтда хавфсиз кириш учун шароитда қандайдир тўсқинликлар бўлса, захирадаги амалиёт режаси қабул қилинади.


6-§. Барометрик баландлик ўлчагичнинг

шкаласини ўрнатиш қоидалари


343. Қуйидаги ҳолларда ҳаво кемаси парвозининг барометрик баландлиги ҳисоби юритилади:

а) аэродром ҳудудида, аэродромдаги парвозлар доираси чегарасида, ўтиш баландлигида ва пастда - стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босими (QNН) ёки сўров асосида аэродромдаги атмосфера босими (QFE) қиймати бўйича;

б) йўналиш бўйлаб пастки эшелондан қуйидаги баландликда - денгиз сатҳига келтирилган йўналишдаги (йўналиш участкасидаги) минимал атмосфера босими бўйича;

в) ўтиш эшелонида ва ундан баландда - 760 мм.см.уст. (1013,2 мбаp) стандарт атмосфера босими бўйича.


344. Эшелонда парвоз қилиш учун барометрик баландлик ўлчагичининг шкаласини стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босими (QNН) ёки аэродромдаги атмосфера босими (QFE) қийматидан 760 мм. с. уст. га (QNE (1013,2 м барга)) тенг босимга ўтказиш ўтиш баландлиги кесиб ўтилаётган вақтда амалга оширилади.

345. Қўнишни бошлаш олдидан барометрик баландлик ўлчагичининг шкаласини 760 мм. с. уст.дан (QNE (1013,2 мбардан) қўниш аэродромининг стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босими (QNН) ёки сўров асосида аэродромдаги атмосфера босими (QFE) қийматига ҲҲБ органи диспетчерининг янада пасайиш тўғрисидаги рухсатидан сўнг ўтиш эшелонида амалга оширилади.

346. Йўналиш бўйлаб парвозда қуйи эшелондан паст баландликда барометрик баландлик ўлчагичнинг босим шкаласини стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босимидан (QNНдан) ёки аэродромдаги атмосфера босимидан (QFEдан) йўналиш бўйича денгиз сатҳига келтирилган минимал атмосфера босимига ўтказиш фазога кўтарилиш зонасидан ва қўниш зонасидан (парвозларнинг аэродром доирасидан) чиққандан кейин амалга оширилади.

347. Аэродромга яқинлашганда қуйи эшелондан паст баландликда барометрик баландлик ўлчагичнинг босим шкаласини йўналиш бўйича денгиз сатҳига келтирилган минимал атмосфера босимидан стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босимига (QNНга) ёки сўров асосида аэродромдаги атмосфера босимига (QFEга) ўтказиш фазога кўтарилиш зонасига ва қўниш зонасига кирганда (аэродром доирасидаги парвозларда) амалга оширилади.

348. Авиацион метеорологик станцияси (фуқаролик) бўлмаган текислик ёки паст-баланд жойда жойлашган аэродромдан учишдан олдин экипаж стрелкаси аэродромнинг абсолют баландлигига тенг баландлик қийматида ўрнатилиши керак бўлган барометрик баландлик ўлчагичнинг босим шкаласи бўйича келтирилган босимни аниқлайди.


349. Тоғли аэродромларда УҚЙ сатҳидаги атмосфера босимида, ўрнатилиши мумкин бўлган қийматнинг охирги даражасидан кичик қийматларда барометрик баландлик ўлчагичнинг босим шкаласида:

а) фазога кўтарилишдан олдин денгиз сатҳига келтирилган аэродром босимининг қийматини ўрнатиш керак. Бундай ҳолда баландлик ўлчагичнинг кўрсаткичи унга нисбатан берилган баландликни танлаш учун "шартли ноль" сифатида қабул қилинади;

б) қўнишдан олдин диспетчер экипажга аэродромнинг абсолют баландлигини ва аэродромнинг денгиз сатҳига келтирилган атмосфера босимини хабар қилади, экипаж уни баландлик ўлчагичда ўрнатади ва баландлик ўлчагичлар парвознинг абсолют баландлигини, қўниш пайтида эса - аэродромнинг денгиз сатҳидан баландлигини кўрсатишини ҳисобга олиб қўнишни бошлайди.



7-§. Парвознинг хавфсиз баландлигини

аниқлаш ва ушлаб туриш


350. УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларнинг аниқ хавфсиз баландлиги жойларнинг рельефи ва ундаги сунъий тўсиқлар баландлигига, ҳаво кемаси парвозининг тезлиги, қўлланиладиган қоидалар ва парвоз ҳудудига қараб, самолётни бошқариш аниқлиги ва навигациядаги қўйимлар, баландлик ўлчагичларнинг баландликларни ўлчашдаги хатоликлар, атмосфера турбелентлиги шароитида парвоз траекториясидан мумкин бўлган оғишлар ва орнитологик вазиятни ҳисобга олган ҳолда белгиланади. Парвознинг аниқ хавфсиз баландликлари мазкур Қоидаларнинг 16-иловасидаги жадвалда келтирилган. Парвознинг хавфсиз баландлиги ҳисоб-китоби мазкур Қоидаларнинг 3-иловасида келтирилган.


351. Аниқ хавфсиз баландликдан паст бўлмаган баландликда парвозни таъминлаш учун ускунали хавфсиз парвоз баландлиги ҳисоб-китоби амалга оширилади.


352. Аэродром доираси бўйлаб парвоз баландлиги (доира баландлиги) ушбу аэродромда парвозларни амалга ошириш бўйича йўриқномага биноан аниқланади.


353. Ҳар бир аэродром учун ускуналар бўйича минимал хавфсиз парвоз баландлиги белгиланади, у авария вазиятларида қўнишни бошлаш схемаси чегарасидан чиқишда пасайиш учун фойдаланилиши мумкин ва жой рельефи ва ундаги сунъий тўсиқларнинг энг юқори нуқтасидан 300 метр (1000 фут) баландликда, аэродромнинг назорат нуқтасидан 46 км (25 д. мили) радиусда ҳақиқий парвоз баландлигининг минимал захирасини таъминлаши керак. Агар жой рельефидаги баландликлар фарқи ундаги сунъий тўсиқларни ҳисобга олган ҳолда 100 метрдан (330 футдан) ошмаса, бутун аэродром ҳудуди учун ягона минимал хавфсиз баландлик белгиланади. Баландликлар орасидаги фарқ катта бўлса, аэродром ҳудуди секторларга бўлинади ва ҳар бир сектор учун минимал хавфсиз баландлик ўрнатилади.

354. Яқинлашиш ҳудудида хавфсиз парвоз баландлиги ва қиймати ўтиш эшелонига тенг ёки баланд бўлган минимал хавфсиз баландлик денгиз сатҳига келтирилган атмосфера босими бўйича ҳисобланади.


355. Яқинлашиш ҳудудида хавфсиз баландликни, доира баландлигини ва МХБни ҳисоблашда кўп йиллик кузатишлар натижаси бўйича аэродромнинг ўртача йиллик ҳарорати ва атмосфера босимининг минимал қийматидан фойдаланилади. Ушбу баландликлар аэродром ҳудудида парвозларни амалга ошириш бўйича йўриқномада ва аэронавигация ахборотлари тўпламларида кўрсатилади.


356. Пастки хавфсиз эшелон баландлиги 760 мм.см.уст. (1013,2 мбар) бўйича парвознинг хавфсиз баландлигини ҳисоблаб, олинган қийматни яқинликдаги йўлдош эшелон баландлигига қадар ошириш орқали аниқланади.


357. Парвоз бажарилаётганда экипаж баландлик ўлчагичларга тузатишлар киритилишини ҳисобга олиши шарт.


358. Хавфсиз парвоз баландлигини ҳисоблашда жой рельефининг ва сунъий тўсиқларнинг ошишини ҳисобга олиш йўлаги қуйидагича бўлиши лозим:

а) учиш ва қўниш зонасида йўналиш ўқидан икки томонга қараб:

УПҚ бўйича парвозларда 10 км. дан (5 д. милидан);

ВПҚ бўйича парвозларда 5 км. дан (3 д. милидан);

б) аэродром ҳудудлари чегараларида, кириш, чиқиш йўлакларида, шунингдек белгиланган йўналишларда:

УПҚ бўйича парвозларда ва радиолокацион назорат бўлганда йўналиш ўқидан икки томонга қараб 10 км. дан (5 д. милидан), радиолокацион назорат бўлмаганда 25 км. дан (14 д. милидан);

ВПҚ бўйича парвозларда йўлак кенглиги чегарасида;

в) ҳаво трассалари, 1-тоифали МҲЙ ва белгиланган йўналишларда (аэродром ҳудудидан ташқари):

УПҚ бўйича парвозларда йўналиш ўқидан икки томонга қараб 25 км. дан (14 д. милидан);

ВПҚ бўйича парвозларда йўлак кенглиги чегарасида (МҲЙ, белгиланган йўналишларда);

г) ВПҚ бўйича трассадан ташқари (биринчи ва иккинчи тоифадаги МҲЙдан ташқари) парвозлар бажарилганда:

эшелонларда йўналиш ўқидан икки томонга қараб 5 км. дан (3 д. милидан);

қуйи эшелондан пастда йўналиш ўқидан икки томонга қараб 2 км. дан (1 д. милидан).

359. ҲКнинг ВПҚ бўйича пастки эшелондан қўйида соатига 300 км (162 уз) ва ундан паст тезликдаги парвозларида текислик ва паст-баланд жойлардаги сунъий тўсиқлар баландлиги ҳисобга олинмайди.

360. Эксплуатантга ҳудудида парвоз бажариладиган давлат томонидан ёки эксплуатантнинг давлати томонидан минимал абсолют парвоз баландлиги белгиланган йўналишларда минимал абсолют парвоз баландликларини белгилаш рухсат этилади, бунда улар бу давлат томонидан белгиланган қийматлардан кичик бўлмаслиги шарт.


361. ВПҚ бўйича хавфсиз баландликлардаги парвозлар, пастки эшелондан қўйидаги парвозлардан ташқари, фақатгина ҲҲБ органлари ва ҳаво кемаси ўртасида узлуксиз икки томонлама алоқа бўлгандагина ташкил этилади, бунда пастки хавфсиз эшелон албатта бошқа ҳаво кемаларидан бўшатилиши керак.



8-§. Эшелонлаш қоидалари


362. Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудида хавфсиз парвозларни таъминлаш учун ҳаво кемалари вертикал, бўйлама ва ёнлама эшелонлашнинг минимал йўл қўйиладиган интерваллари ўрнатилади.


363. Бошқа давлатларнинг самовий ҳудудида халқаро парвозларни бажарадиган ҳаво кемаларини эшелонлаш ушбу давлатларда амал қилувчи парвозларни бажариш қоидалари талабларига мувофиқ амалга оширилади.


364. Эшелонлаш тизимларида фарқ бўлганда эшелонлар алмашинуви давлат чегараларини (очиқ денгиз устида ҲҲБ ҳудуд чегараларини) кесиб ўтиш 30 км (16,2 д. мили) дан кам бўлмаган ҳолатда амалга оширилади, бунда ҲҲБ диспетчерининг кўрсатмаси бўйича қарама-қарши келаётган ҳаво кемалари ўртасидаги вертикал эшелонлашнинг интерваллари таъминланиши шарт.

365. Вертикал эшелонлаш интерваллари қуйидагича ўрнатилади:

а) 30 эшелондан (900 метр) 410 эшелонгача (12500 метр) - 300 метрдан (1000 футдан) кам бўлмаган;

б) 410 эшелон (12500 метр) ва ундан юқори эшелон - 600 метрдан (2000 футдан) кам бўлмаган;

в) товушдан юқори тезликда парвозларни бажарадиган ҲК билан бошқа ҲК ўртасида - 1200 метр (4000 фут).

366. Қуйи эшелондан пастдаги парвозларда қуйи эшелонлар билан парвоз баландлиги ўртасидаги вертикал масофа 300 метрдан (1000 футдан) кам бўлмаслиги керак.

Қуйи эшелондан пастдаги баландликларда ҲКларнинг ВПҚ бўйича тезлиги соатига 300 км/соатдан (162 уз. дан) ортиқ бўлмаган парвозлари ҳар 150 метрда (500 футда), тезлиги соатига 300 км/соатдан (162 уз. дан) ортиқ парвозларда ва бошқа барча ҳолатларда - ҳар 300 метрда (1000 футда) эшелонланади.

367. Доира бўйлаб парвоз баландлиги билан кутиш ҳудудидаги қуйи эшелон орасидаги вертикал масофа 300 метрдан (1000 футдан) кам бўлмаслиги керак.

368. Ўзбекистон Республикасининг самовий ҳудудида вертикал эшелонлаштириш ярим доира тизимида магнит меридиани бўйича ушбу Қоидаларнинг 21-иловасида кўрсатилган схемага риоя қилган ҳолда амалга оширилади.

Парвоз эшелонлари экипаж аъзолари ва ҳаво транспорти қатновини бошқариш органларига эшелон номерлари билан бирга берилади.

369. Парвознинг умумий йўналиши ўзгариши туфайли йўналишнинг бурилиш пунктида эшелон алмашганда, янги эшелонни эгаллаш диспетчернинг рухсати билан, ушбу Парвоз қилиш қоидаларида белгиланган интервалларга риоя этган ҳолда белгиланган пунктга 20 км (10,8 д. мили) етмасдан бажарилиши керак.

370. Агар трассанинг (йўналишнинг) аксар участкаларида берилган йўл давомидаги магнит бурчаклари битта ярим айлана доирасида, бошқа участкаларда эса бошқа доира чегарасида жойлашса, унда бутун ҳаво трассаси (йўналиши) учун парвозлар хавфсизлиги чораларига риоя этган ҳолда ягона эшелонлар белгиланиши мумкин.

371. Аэродром ҳудудида (аэроузелда) ва кутиш ҳудудларида вертикал эшелонлаш йўл давомидаги берилган парвоз бурчакларидан қатъи назар, белгиланган интервалларга мувофиқ амалга оширилади.


372. ВПҚ бўйича парвозларда бўйлама эшелонлашнинг минимал интерваллари битта эшелонда (баландликда) бир йўналиш бўйлаб кетаётган ҳаво кемалари учун - 2 км (1 д. мили).

373. ВПҚ бўйича парвозларда бўйлама эшелонлашнинг минимал интерваллари бошқа ҲК банд қилиб турган парвоз эшелонини (баландлигини) кесиб ўтиш чоғида, шунингдек битта эшелондаги бошқа ҲКнинг парвоз йўналишини кесиб ўтишда қуйидагича бўлиши керак:

а) парвоз тезлиги соатига 300 км (162 уз) ва ундан паст бўлган ҲКлар учун - 2 км (1 д. мили);

б) парвоз тезлиги соатига 301 - 550 км (163 - 297 уз) бўлган ҲКлар учун - 5 км (2,7 д. мили).

374. УПҚ бўйича ва ВҚК қоидалари бўйича парвозларда, узлуксиз радиолокацион назорат мавжуд бўлганда, битта эшелонда (баландликда) битта йўналиш бўйлаб кетаётган ҲКлар ўртасида бўйлама эшелонлашнинг минимал интерваллари қуйидагича бўлиши керак:

а) ҳаво трассаларида, МҲЙ ва белгиланган йўналишларда - 30 км (16,2 д. мили);

б) яқинлашиш зоналарида - 20 км, (10,8 д. мили) ҲҲБ АТдан фойдаланилганда - 10 км (5,4 д. мили);

в) учиш ва қўниш зонасида - учиш оғирлиги 136 тонна ва ундан катта бўлган ҲКларнинг ортидан кетаётган барча ҲКлар учун 10 км (5,4 д. мили), бошқа барча ҳолларда 5 км (2,7 д. мили).

375. УПҚ бўйича парвозларда радиолокацион назорат қўлланилганда бўйлама эшелонлашнинг минимал интерваллари қуйидагича бўлиши лозим:

а) битта эшелонда (баландликда) битта йўналишда кетаётган ҲКлар ўртасида:

район диспетчерлик хизматида (ҲХХК йўналишларда ва улардан ташқари йўналишларда) - 30 км (16,2 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда - 20 км (10,8 д. мили);

яқинлашиш диспетчерлик хизматида (аэродром ҳудудида (яқинлашиш зонасида)) - 20 км (10,8 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда - 10 км (5,4 д. мили);

аэродром диспетчерлик хизматида (учиш ва қўниш зонасида) 136 тонна ва ундан ортиқ учиш оғирлигига эга бўлган ҲКлардан кейин бошқа ҲКлар учун - 10 км (6 д. мили), бошқа барча ҳолатларда - 5 км (2,7 д. мили);

б) ҲКлар орасида бошқа банд қилиб турган қарама-қарши эшелонни (баландликни) кесиб ўтиш чоғида:

район диспетчерлик хизматида (йўналишларда ва йўналишлардан ташқари) - 10 км. ли (5,4 д. мили) интервалга риоя этган ҳолда 30 км (16,2 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда - 30 км (16,2 д. мили), ҲК ажрашиш вақтида ўрнатилган вертикал эшелонлар интервалларини таъминлаш шарти билан;

яқинлашиш диспетчерлик хизматида (аэродром ҳудудида, яқинлашиш зонасида) - 30 км (16,2 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда - 20 км (10,8 д. мили), ҲК ажрашиш вақтида ўрнатилган вертикал эшелонлар интервалларини таъминлаш шарти билан;

аэродром диспетчерлик хизматида (учиш ва қўниш зонасида) 20 км (10,8 д. мили). ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда 30 км. ли (16,2 д. мили) интервалга риоя этган ҳолда - 15 км (8 д. мили), ҲК ажрашиш вақтида ўрнатилган вертикал эшелонлар интервалларини таъминлаш шарти билан;

в) ҲКлар орасида бошқа ҲК банд қилиб турган йўлдош эшелонни (баландликни) кесиб ўтиш чоғида:

район диспетчерлик хизматида (ҲХХК йўналишларда ва улардан ташқари йўналишларда) ва яқинлашиш диспетчерлик хизматида (аэродром ҳудудида, яқинлашиш зонасида) - 20 км (10,8 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда - 10 км (5,4 д. мили);

аэродром диспетчерлик хизматида (учиш ва қўниш зонасида) - 10 км (5,4 д. мили);

г) битта эшелонда (баландликда) кесишадиган йўналишлар бўйлаб кетаётган ҲКлар ўртасида (кесишиш бурчаклари 45° дан 135° гача ва 225° дан 315° гача бўлганда), шунингдек кесишиш (баландлик) бошқа ҲК билан банд бўлган эшелонни кесиб ўтишда:

район диспетчерлик хизматида (ҲХХК йўналишларда ва улардан ташқари йўналишларда) - 40 км (21,6 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда - 30 км (16,2 д. мили);

яқинлашиш диспетчерлик хизматида (аэродром ҳудудида, яқинлашиш зонасида) - 30 км (16,2 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган иш жойларидан фойдаланилганда - 20 км (10,8 д. мили);

аэродром диспетчерлик хизматида (учиш ва қўниш зонасида) - 10 км (5,4 д. мили).

376. УПҚ бўйича парвозларда радиолокацион назорат усули қўлланилмаганда ҳаво кемалари ўртасида минимал вақт интерваллари қуйидагича бўлиши лозим:

а) битта йўналишда ва битта эшелонда (баландликда) бўлганда:

район диспетчерлик хизматида (ҲХХК йўналишларида ва улардан ташқари йўналишларда), яқинлашиш диспетчерлик хизматида (аэродром, яқинлашиш зонасида) - 10 дақиқа;

аэродром диспетчерлик хизматида (учиш ва қўниш зонасида) қўнишни бошлаш бўйича маневр бажарилаётганда - 3 дақиқа;

б) бошқа ҳаво кемаси билан банд йўлдош ёки қарама-қарши эшелонни (баландликни) кесиб ўтиш чоғида камида 10 дақиқа.

377. УПҚ бўйича парвозларда радиолокацион назорат усули қўлланилмаганда, битта эшелонда (баландликда) кесишадиган йўналишлар бўйлаб кетаётган ҳаво кемалари ўртасида (кесишиш бурчаклари 45°дан 135°гача ва 225°дан 315°гача бўлганда), бошқа ХК йўналишини кесиб ўтиш чоғида минимал вақт интервали камида 10 дақиқа бўлиши лозим.

378. УПҚ бўйича парвозларда, аэродром ҳудудида узлуксиз радиолокацион назорат йўқ бўлганда, битта баландликда биттадан ортиқ ҳаво кемаси бўлмаслиги керак.


379. ВПҚ бўйича битта баландликдаги парвозларда ёнлама эшелонлашнинг минимал интерваллари:

а) олдинда кетаётган ҲКни қувиб ўтишда - 500 метр (0,3 д. мили);

б) қарама-қарши келаётган ҲК парвозида - 2 км (1 д. мили);

в) қуйи эшелондан паст МҲЙ бўйича парвозлардаги ажратилган йўналишларда - 5 км (2,7 д. мили).

380. УПҚ бўйича парвозларда, радиолокацион назорат қўлланилганда ёнлама эшелонлаштиришнинг минимал интерваллари қуйидагича бўлиши лозим:

а) йўлдош ҲК билан банд бўлган эшелонни (баландликни) кесиб ўтиш чоғида:

район диспетчерлик хизматида (ҳаво трассаларида, зонал навигация йўналишларда, МҲЙ ва улардан ташқари йўналишларда) ва яқинлашиш диспетчерлик хизматида (аэродром ҳудудида, яқинлашиш зонасида) - 10 км (5,4 д. мили);

аэродром диспетчерлик хизмати (учиш ва қўниш зонасида) - 10 км (5,4 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган ускуналар комплексидан фойдаланилганда - 5 км (2,7 д. мили);

б) бошқа ҲК банд қилиб турган қарама-қарши эшелонни (баландликни) кесиб ўтиш чоғида:

район диспетчерлик хизматида (ҳаво трассаларида, зонал навигация йўналишларида, МҲЙ ва улардан ташқари йўналишларда) - 30 км. ли (16,2 д. мили) бўйлама интервалга риоя этган ҳолда 10 км (5,4 д. мили), ҲҲБ автоматлаштирилган тизими ёки автоматлаштирилган ускуналар комплексидан фойдаланилганда - 10 км (5,4 д. мили);

яқинлашиш диспетчерлик хизматида (аэродром ҳудудида, яқинлашиш зонасида) ва аэродром диспетчерлик хизматида (учиш ва қўниш зонасида) - 10 км (5,4 д. мили);

в) параллел ҳаво трассаларининг ўқлари ўртасида масофа - 50 км (27 д. мили).

381. Узлуксиз радиолокацион назорат мавжуд бўлмаганда УПҚ бўйича парвозларда ёнлама эшелонлашга йўл қўйилмайди (амалга оширилмайди).



9-§. Парвоз эшелонини (баландлигини) ўзгартириш

ва ҳаво трассаларини кесиб ўтиш қоидалари


382. ҲҲБ органи диспетчерининг рухсати билан хавфсизлик қоидаларига амал қилган ҳолда белгиланган эшелонни (баландликни) ўзгартиришга йўл қўйилади.


383. Биринчи навбат ҳуқуқига эга бўлган ҳаво кемаси ўз курси ва тезлигини сақлаб қолади.


384. Берилган эшелонда (баландликда) парвозни амалга ошираётган ҳаво кемаси командири ушбу эшелонни эгаллашни сўраётган ҳаво кемаси олдида устунликка эга (бошқа барча тенг шароитларда). Битта эшелонда парвоз бажарилаётганда узоқроққа учаётган ҳаво кемаси эшелонни (баландликни) сақлашда устунликка эга (бошқа барча тенг шароитларда).


385. Ҳаво кемаси билан банд эшелон, агар эшелонлашнинг бошқа турини қўллашнинг иложи бўлмаса, биринчи ҳаво кемаси экипажининг баландликни пасайтирганлиги ёки баландликка кўтарилганлиги тўғрисида билдирганидан сўнг бошқа ҳаво кемасига берилиши мумкин.


386. Бошқа ҳаво кемасининг эшелонни ёки ҳаво трассасини (МҲЙ, белгиланган йўналишни) эгаллаши ёки кесиб ўтиши билан боғлиқ рухсат берган ҲҲБ органи диспетчери хавфсиз интервалларни таъминлаши шарт.


387. Берилган эшелонда парвоз хавфсизлигига таҳдид пайдо бўлганда (хавфли метеошароитларга тўқнаш келинганда, авиатехника ишдан чиққанда ва б.) ҳаво кемаси экипажига эшелонни мустақил равишда ўзгартириш ҳуқуқи берилади, бунда ҳаводаги ҳаракатни бевосита бошқараётган ҲҲБ органига зудлик билан хабар берилиши шарт.


388. Янги эшелонни эгаллаган командир ҲҲБ органи билан келишган ҳолда ҳаво кемасини ҳаво трассасига ёки МҲЙга олиб чиқади.


389. Ҳаво трассаларига кириш, улардан чиқиш ва уларни кесиб ўтиш олдиндан келишилган эшелонларда (баландликларда) ва участкаларда горизонтал парвоз тартибида амалга оширилади.


390. Ҳаво трассасини (МҲЙ) кесиб ўтиш ёки унга кириш учун эшелоннинг (баландликнинг) бошқа ҳаво кемаси билан банд бўлган жойи унинг чегарасидан камида 10 км (5 д. мили) узоқликда бўлиши керак.

391. Ҳаво трассасига (МҲЙ) кириш учун ҳаво кемасининг командири унинг чегараларига яқинлашишдан камида 5 дақиқа олдин ҳаводаги ҳаракатни бевосита бошқаришни амалга оширадиган ҲҲБ органи диспетчеридан рухсат ва парвозни давом эттириш учун шартлар олиши керак.


392. Агар учиш аэродроми ҳаво трассаси (МҲЙ) яқинида жойлашган бўлса, уни кесиб ўтиш учун рухсат ва унинг шартлари ҲҲБ тегишли органлари билан келишилади ва ҳаво кемаси командирига бевосита парвоздан олдин берилади. Трассани кесиб ўтиш иккала ҲҲБ органлари назорати остида амалга оширилади ва ҳаво кемаси командири албатта улардан бирининг диспетчери билан радиоалоқада бўлади.


393. Ҳаво кемаси томонидан бир неча ҳаво трассалари ёки МҲЙ навбати билан кесиб ўтилганда, ҳаводаги ҳаракатни бевосита бошқаришни амалга оширадиган ҲҲБ органи кесиб ўтиш ҳудудида ҳаво кемаси командирига бир неча ҳаво трассасини кесиб ўтиш учун бирданига рухсат бериши мумкин.



10-§. Аэродром ҳудудида ва кутиш

ҳудудида парвоз қилиш қоидалари


394. Аэродром ҳудудида парвозлар мазкур аэродром учун белгиланган коридорлар ва схемалар бўйлаб АҲПАЙ (АНМ)га кўра ёки векторлаштиришда ҲҲБ органининг диспетчери белгилаб берган траекториялар бўйлаб амалга оширилади.


395. Аэродром ҳудудида парвозларнинг аэродром доираси белгиланади. Доира бўйлаб парвозларнинг баландлиги маҳаллий шароитлар, парвознинг хавфсиз баландлиги ва ҳаво кемаларининг турларидан келиб чиқиб белгиланади.


396. Ҳаво кемаларининг ҳавога кўтарилиши ва қўниши орасидаги минимал вақт интервали қуйидагича қилиб белгиланади:

а) битта УҚЙдан ёки ўқлари орасидаги масофа 1000 метрдан камроқ бўлган параллел УҚЙларидан бажарилаётган парвозларда - 45 сек.;

б) ўқлари орасидаги масофа 1000 метр ва ундан кўпроқ бўлган параллел УҚЙларидан бажарилаётган парвозларда - 30 сек.


397. Фазога кўтарилиш битта УҚЙдан ёки ўқлари орасидаги масофа 1000 метрдан камроқ бўлган параллел УҚЙларидан бажарилаётганда минимал вақт интервали қуйидагича қилиб белгиланади:

а) ўртача ва оғир ҳаво кемаларининг кетидан фазога кўтарилаётган енгил ҳаво кемалари учун - 3 дақиқа;

б) оғир ҳаво кемаларининг кетидан фазога кўтарилаётган ўртача ва оғир ҳаво кемалари учун - 2 дақиқа;

в) қолган барча ҳолларда - 1 дақиқадан кам эмас.


398. УҚЙ ўрта қисмидан ёки ўқлари орасидаги масофа 1000 метрдан кам бўлган параллел УҚЙ ўрта қисмидан фазога кўтарилганда, УҚЙ бошидан фазога кўтарилаётган ўртача ва оғир ҳаво кемаларининг кетидан учаётган енгил ҳаво кемалари ва оғир ҳаво кемаларининг кетидан учаётган ўртача ҳаво кемалари учун минимал вақт интервали 4 дақиқа этиб белгиланади.


399. Қўниш битта УҚЙга ёки ўқлари орасидаги масофа 1000 метрдан камроқ бўлган параллел УҚЙларига бажарилаётганда минимал вақт интервали қуйидагича қилиб белгиланади:

а) ўртача ва оғир ҳаво кемаларининг кетидан қўнаётган енгил ҳаво кемалари учун - 3 дақиқа;

б) оғир ҳаво кемаларининг кетидан қўнаётган ўртача ва оғир ҳаво кемалари учун - 2 дақиқа;

в) қолган барча ҳолларда - камида 1 дақиқа.


400. УПҚ бўйича энг яқин масофадан қўнишга киришга (қўнишга кириш схемаси бўйича парвоз қисман бажарилмаган ҳолларда) бурчак-масофа ўлчагич ва/ёки йўлдош системасини қўллаб радиолокация назорати амалга оширилган ҳолларда рухсат берилади.

401. Ҳаво кемаларининг қўнишга киришиш учун навбатларини тартибга солиш учун махсус ажратилган РНН ёки ердаги хос мўлжаллар устида кутиш ҳудудлари белгиланади.


402. Кутиш ҳудудида парвозлар эшелонлар қоидаларига мувофиқ эшелонларнинг белгиланган схемалари бўйича амалга оширилади.


403. Аэродром РННсининг устида жойлашган кутиш ҳудудининг пастки эшелони, шунингдек аэродром ҳудудида ёки унинг чегараларида жойлашган кутиш ҳудудларининг пастки эшелонлари аэродром ҳудудидаги ўтиш эшелонидан ва пастки хавфсиз эшелондан паст қилиб белгиланмайди.


404. Кутиш ҳудудидаги парвозлар АНМ ҳужжатларида чоп этилган схемаларга мувофиқ ушбу Қоидаларнинг 4-иловасига кўра бажарилади. Кутиш ҳудудидан навбатдан ташқари чиқиш диспетчернинг кўрсатмаси бўйича амалга оширилади.


405. Параллел ёки қарийб (15 даражагача) параллел УҚЙларидан ускуналар бўйича боғлиқ бўлмаган фазога кўтарилиш ва қўнишлар учун фойдаланилиши мумкин, агарда:

а) ҳар иккала УҚЙдан фақат фазога кўтарилиш учун фойдаланилаётган бўлса (боғлиқ бўлмаган фазога кўтарилиш);

б) битта УҚЙдан фақат фазога кўтарилиш учун, бошқасидан эса ҳам фазога кўтарилиш, ҳам қўниш учун фойдаланилаётган бўлса (ярим аралаш операциялар);

в) ҳар иккала УҚЙдан фақат қўниш учун фойдаланилаётган бўлса (боғлиқ бўлмаган қўниш);

г) ҳар иккала УҚЙдан ҳам фазога кўтарилиш, ҳам қўниш учун фойдаланилса (аралаш операциялар).


406. Бир вақтда амалга оширилаётган боғлиқ бўлмаган параллел фазога кўтарилишлар параллел УҚЙларидан бажарилиши мумкин, агарда:

а) УҚЙларининг ўқ линиялари орасидаги масофа 1000 метр ва ундан кўпроқ бўлса;

б) йўл чизиқлари бевосита фазога кўтарилгандан кейин бир-биридан камида 15 даражага ажралиб кетса;

в) аниқлик даражаси ҳаво кемаларини УҚЙнинг бўсағасидан 2 км масофа ва ундан ҳам узоқроқдан бошлаб алоҳида-алоҳида таниб олиш имкониятини берадиган радиолокатор мавжуд бўлса ва ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш процедураси йўл чизиқлари керак бўлган даражада бир-биридан ажралиб кетишини таъминласа;

г) иккинчи доирага кетиш схемаси низоли вазиятлар келиб чиқишига йўл қўймайди (фазога кўтарилгандан сўнг баландликни оширишнинг белгиланган траекторияси ва иккинчи доирага кетишнинг белгиланган траекториялари орасидаги бурчак камида 15 даражани ташкил этса).


407. Бир вақтда амалга оширилаётган боғлиқ бўлмаган қўнишлар параллел УҚЙларида бажарилиши мумкин, агарда:

а) УҚЙлари ўқларининг орасидаги масофа 1000 метр ва ундан кўпроқ бўлса;

б) ҳаво кемалари қўнишга киришишни тўғри чизиқдан бажаришса;

в) ҳар бир УҚЙ учун алоҳида қўниш радиолокатори мавжуд бўлса;

г) ҳар иккала УҚЙга қўнишга киришиш ускуналар бўйича қўниш тизимига кўра бажарилаётган бўлса;

д) ҳаво кемаларининг бортига УҚЙнинг ажратиб олиш рақами ва курс радиомаёғининг частотаси хабар қилинади (хабар АТИС тизими бўйича узатилиши мумкин);

е) иккинчи доирага кетиш схемаси низоли вазиятлар келиб чиқишига йўл қўймайди ва ҳар бир УҚЙга қўнишнинг бошланишларини биттадан ҚДП диспетчерлари назорат қилиши таъминланади;

ж) қўниш курсига қўшимча буриш нуқталарининг (тўртинчи қайтариб буриш) узоқлиги бир-биридан камида 5 км.га (3 д. милига) фарқ қилади.

408. Боғлиқ бўлган қўнишлар параллел УҚЙларида бажарилиши мумкин, агар:

а) УҚЙлари ўқ чизиқларининг орасидаги масофа 1000 метрдан кам бўлмаса;

б) ҳаво кемалари қўнишга киришишни тўғри чизиқдан бажаришса;

в) қўниш радиолокатори мавжуд бўлса;

г) ҳар иккала УҚЙга қўнишга киришиш ускуналар бўйича қўниш тизимига кўра бажарилаётган бўлса;

д) ҳаво кемаларининг бортига қўнишга киришиш ҳар иккала УҚЙда ҳам бажарилаётганлиги хабар қилинса (хабар АТИС тизими бўйича узатилиши мумкин);

е) иккинчи доирага кетиш схемаси низоли вазиятлар келиб чиқишига йўл қўймайди (фазога кўтарилгандан сўнг баландликни оширишнинг белгиланган траекторияси ва иккинчи доирага кетишнинг белгиланган траекториялари орасидаги бурчак камида 30 даражани ташкил этади);

ж) ГКН бўйича вертикал эшелонлаштириш таъминланади ва қўнишни бошлайдиган ҳаво кемаларининг орасидаги масофа камида 4 км.ни (2 д. милини) ташкил этади.

409. Метеорологик шароитлардан қатъи назар, барча қўнишга киришишлар радиолокацион назорат билан таъминланади (у мавжуд бўлганда). Диспетчернинг кўрсатмалари ва маълумотлар фақат эшелонлаштириш мақсадида берилади, ИЛС ва РМТ бўйича курс ва глиссадага риоя этиш учун жавобгарлик экипаж зиммасига юкланади.



11-§. Парвоз учун истеъмол қилинадиган

ёнилғи миқдорини аниқлаш қоидалари


410. Истеъмол қилинадиган ёнилғи миқдори ПФҚ талабларига мувофиқ аэронавигация, метеорологик вазиятлардан, парвознинг режалаштирилаётган шароитлари ва парвоз режаси ўзгартирилган ҳолларда ёнилғининг аэронавигацион захирасидан келиб чиққан ҳолда аниқланади.


411. Эксплуатант истеъмол қилинадиган ёнилғи миқдорини аниқлаш методикаси ва процедурасини ишлаб чиқади ва уларни авиакомпанияга киритади.


412. Истеъмол қилинадиган ёнилғи миқдорини аниқлаш учун умумий талаблар қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

а) ҲКнинг ҳақиқий ёнилғи сарфини ҳисобга олган ҳолда ПФҚ ҳисоб маълумотларини;

б) кутилаётган метеорологик шароитлар;

в) учиш, манзил, захира аэродромлари, парвоз йўналиши бўйича аэронавигацион процедуралар.


413. Парвоз бажарилишидан олдин ҲК бортида қуйидагиларни ўз ичига оладиган ёнилғининг истеъмол миқдори бўлиши керак:

а) Q (ер) - учириш, бошқариш, ёрдамчи куч қурилмалари ишига сарфланадиган ёнилғи миқдори;

б) Q (йўналиш) - учиш бошланишидан манзил аэропорт қўнишга қадар парвозни таъминлайдиган ёнилғи миқдори;

в) Q (рез) - компенсацион ёнилғи захираси ва эксплуатант томонидан аниқланган қўшимча ёнилғидан иборат резерв ёнилғи.

Парвоз учун истеъмол қилинадиган ёнилғи миқдорини аниқлаш қоидалари мазкур Қоидаларнинг 9-иловасида келтирилган.



12-§. Чегарага туташган полосадаги

самовий ҳудуддаги парвозлар


414. Ўзбекистон Республикасининг чегара олди полосасининг самовий ҳудудига қуруқлик ва сув устида жойлашган Ўзбекистон Республикаси Давлат чегарасига туташган кенглиги 25 км (14 д. мили) бўлган самовий ҳудуд киради.

415. Чегарага туташ самовий ҳудудларда алоқа воситалари билан жиҳозланмаган ҳаво кемаларининг парвози рухсат этилмайди.


416. Чегарага туташ полосалардаги парвозларга ҳаво кемаларининг экипажлари улар мазкур ҳудудда парвозларнинг ўзига хосликларини ўрганиб чиққанликларидан, уларнинг бу ўзига хосликларни ва ташувни билишлари текшириб кўрилгандан сўнг рухсат этилади.


417. Ҳаво кемасининг экипажи чегарага туташ полосадаги парвозга тайёргарлик кўриш жараёнида қуйидагиларни ўрганиши ва яхши билиши шарт:

а) мазкур ҳудуддаги давлат чегараси ва чегарага туташ полосанинг аниқ чизғисини;

б) жой рельефини ва хос бўлган радиолокацион ва визуал мўлжалларни;

в) алоқа ва радионавигация воситаларининг жойлашиши ва иш тартибини, чеклов пеленгларининг қийматини;

г) ҲҲБ ва ҲМ органлари билан алоқа олиб бориш тартибини;

д) парвоз йўналиши бўйлаб метеорологик шароитни;

е) мўлжални белгилаш қоидаларини.


418. Чегара олди полоса самовий ҳудудида парвозларни амалга оширишда белгиланган йўналишдан четга чиқишга йўл қўйилмайди, парвоз хавфсизлигини таъминлаш холлари бундан мустасно. Агар ҳаво кемаси ҲХХК йўналишидан ёки кўзда тутилган йўналишдан билмаган ҳолда четга чиқиб кетса, ҲХХК органлари Ўзбекистон Республикаси Давлат чегараларини бузиш ҳолатини олдини олиш учун зарур чораларни кўришлари ва энг яқин ҳаво ҳужумидан мудофаа органини дарҳол хабардор қилишлари лозим.

419. Чегарага туташ полосада жойлашган аэродромлар, ҳаво трассалари ва МҲЙ алоқанинг радиотехник воситалари ва ҳаво кемаларининг ҳаракатини ва экипажлар томонидан парвозлар қоидаларига риоя этилишини самарали назорат қилиш ва бошқариш учун керак бўлган воситалар билан жиҳозланган бўлиши шарт.



13-§. Тўқнашишлардан огоҳлантиришнинг

борт тизимлари (ТОБТ) билан жиҳозланган

ҳаво кемаларига нисбатан қўлланиладиган қоидалар


420. Мазкур Қоидаларнинг 423-429-бандларида баён этилганларнинг ҳеч бири ҳаво кемаси командири томонидан асосли қарорлар қабул қилинишига ва ҳаво ҳаракатидаги можароли вазиятларни ҳал этиш ёки эҳтимолли тўқнашувнинг олдини олиш учун оптимал ҳаракатларни танлаш ва амалга ошириш бўйича ўз ваколатларини амалга оширишига тўсқинлик қила олмайди.


421. Мазкур Қоидалар ҳаво кемаси командирини тўқнашувнинг олдини олиш бўйича энг самарали ҳаракатларнинг қабул қилиниши учун, жумладан ТОБТ ускуналари томонидан бериладиган тавсияларга мувофиқ тўқнашувнинг олдини олиш бўйича манёврларни қабул қилиш бўйича жавобгарликдан озод этмайди.


422. Ҳаво кемаси бошқа ҳаво кемаси билан тўқнашув хавфи туғилиши мумкин бўлган масофага яқинлашмайди.


423. Парвоз траекторияси ўзгариши ҳақидаги RA олинган ҳолда учувчилар:

а) RAнинг кўрсатмаларига риоя этган ҳолда зудлик билан ҳаракат қилишади, агар бу самолёт парвозининг хавфсизлигига таҳдид туғдирмаса;

б) RAни, ҳатто у ҲҲБ органининг маълум бир манёврини бажариш бўйича кўрсатмасига зид бўлсада, бажаришади;

в) RAда кўрсатилган йўналишга қарама-қарши йўналишда манёврларни амалга оширишмайди;

г) учув экипажига тушадиган ишчи нагрузкани инобатга олган ҳолда иложи борича тезроқ тегишли ҲҲБ органини RA ҳақида, жумладан диспетчерлик хизматининг сўнгги кўрсатмаси ёки рухсатидан исталган чекланишнинг йўналиши ҳақида хабардор қилишади;

д) RAнинг исталган ўзгартирилган кўрсатмаларини зудлик билан бажаришади;

е) парвоз траекториясининг ўзгаришини тўқнашув хавфини ҳал қилиш бўйича тавсияларга (RA) риоя этиш учун керак бўлган минимум билан чеклашади;

ж) тўқнашув хавфи ҳал этиб бўлингач ҲҲБ органининг кўрсатмаси ёки рухсатида белгиланган шароитларни зудлик билан қайта тиклашади;

з) жорий диспетчерлик рухсатида белгиланган шароитларни тиклаётганда ҲҲБ органини хабардор этади.


424. Ёнга қулаш, шамолнинг силжиши ва сигнализация тизимининг ернинг яқинлиги тўғрисида огоҳлантириши ТОБТ тавсияларига нисбатан устунликка эга.


425. Ҳаво кемаси тўқнашув хавфини ҳал қилиш бўйича тавсияларни (RA) бажариши муносабати билан диспетчернинг рухсатларига риоя этишни тўхтатган заҳотиёқ, мазкур ҳаво кемаси ва тўқнашув хавфини ҳал этиш бўйича тавсияларга мувофиқ бошланган манёврларни бажариш бевосита тааллуқли бўлган бошқа ҳаво кемалари орасида эшелонлаштиришни таъминлаш бўйича жавобгарлик диспетчер зиммасидан соқит қилинади.


426. Экипаждан ТОБТ тизими ишлаганлиги тўғрисида ва ҲК экипажи томонидан берилган тавсияларга (RA) мувофиқ қўлланилаётган чоралар ҳақида маълумот олгач ҲҲБ пунктининг диспетчери бу ҳақда ўзининг жавобгарлик ҳудудидаги бошқа ҲК экипажларини зудлик билан хабардор қилиши шарт.


427. Диспетчер барча алоқадор ҳаво кемаларининг эшелонлаштирилишини таъминлаш бўйича мажбуриятни қуйидаги ҳолларда яна ўз зиммасига олади:

а) диспетчер учувчилар экипажидан унинг ҳаво кемаси парвознинг яна жорий диспетчерлик рухсатига мувофиқ бажараётганлиги ҳақида хабар олганлигини тасдиқласа;

б) диспетчер учувчилар экипажидан унинг ҳаво кемаси парвозни жорий диспетчерлик рухсатига мувофиқ бажаришни янгитдан бошлаганлиги ҳақида хабар олинганлигини тасдиқласа ва учув экипажи томонидан тасдиқланган альтернатив диспетчерлик рухсатини берса.


428. RAнинг берилиши ёки ТОБТ тизимининг бошқа бир сезиларли ишлашидан кейин учувчилар ва диспетчерлар ҳаво ҳаракати давомидаги нохуш ҳодиса тўғрисида ҳисобот тайёрлашлари керак.


429. Эксплуатация шартлари, RA ва ТА бўйича чекловлар, экипаж ичидаги ўзаро ҳаракатлар тартиби нохуш ҳодиса ҳақидаги ҳисобот ва бошқа процедуралар эксплуатант томонидан белгиланади ва авиакомпанияларга киритилади.



XII. ПАРВОЗЛАРНИ БАЖАРИШ


1-§. Асосий талаблар


430. Парвозларни бажаришда экипаж аъзолари ушбу Қоидаларга, ПФҚ, экипаж иш технологияси ва ўзаро ҳамкорлик бўйича йўриқномасига, шунингдек парвозларнинг бажарилишини тартибга солувчи бошқа норматив ҳужжатларга амал қилишлари шарт.


431. Ҳаво кемасининг ҳар бир парвози белгиланган тартибда тасдиқланган парвоз режасига мувофиқ амалга оширилади.


432. ҲК командирига парвозни амалга ошириш ҳуқуқини берувчи ҳужжат парвоз топшириғи ҳисобланади.


433. Ҳаво кемасининг парвози тегишли ҲҲХ органининг парвозга рухсати бўлган тақдирдагина амалга оширилади.


434. Ҳаво кемасининг учиши, фазога кўтарилиши ва қўниши қуйидаги белгиланган минимумларнинг энг юқориси бўйича қабул қилинади:

а) ҳаво кемаси командирининг;

б) аэродромнинг;

в) ҳаво кемасининг.


435. Ҳаво кемасининг командирига белгиланган минимумлардан пастроқ метеошароитларда қўнишни амалга ошириш ман этилади, иложсиз қўниш ҳолатлари (радиоалоқанинг йўқотилиши, ёнилғи етишмаслиги, авиация техникасининг ишдан чиқиши ва б. шу каби парвозни бошқа аэродромгача давом эттиришга имкон бермайдиган шароитлар) бундан мустасно.


436. Учув экипажининг аъзолари парвозни бажараётиб ўз иш ўринларида ўриндиқларининг камарларини тақиб олган бўлишлари шарт. Хизмат кўрсатувчи шахслар фазога кўтарилиш ва қўниш амалга оширилаётганда камарларини тақиб олишлари шарт. Йўловчилар рулни бураб чиқишни бошлашдан парвоз эшелонига (баландлигига) кўтарилгунга қадар ва пасайишни бошлашдан тўхташ жойига рулни бураб киргунга қадар, шунингдек ҳаво кемаси командирининг талабига биноан бошқа барча ҳолларда камарларини таққан бўлишлари шарт. Парвоз топшириғини бажариш билан боғлиқ бўлмаган шахсларнинг экипаж кабинасида бўлиши тақиқланади. Хизмат кўрсатувчи ходимларга экипаж кабинасига ҲК командирининг рухсатига биноан кириши мумкин.


437. Экипаж аъзоларини боғлаб қўйиш тизимида елка камарлари ҳам назарда тутилган ҲКда экипаж аъзолари (учувчилар таркиби ва хизмат кўрсатувчи ходимлар) ҲКнинг фазога кўтарилиши ва қўнишни бажараётганда мазкур камарларни ҳам тақиши шарт.


438. Ҳаво кемасининг командирига қулай парвоз шароитлари бўлган пайт иш жойини қисқа муддатга қолдириш рухсат этилади. Бундай ҳолда ҳаво кемасини иккинчи учувчи бошқаради. Экипажнинг бошқа аъзолари эса ўз иш ўринларида бўлишлари шарт. Экипаж кабинасидан чиқиш қисқа муддатда, лекин экипажнинг фақат бир аъзосига, алоҳида вазиятларда эса ҳаво кемасининг қарорига биноан рухсат этилади. Йўловчиларни ташиётганда экипаж кабинасининг эшиги бутун парвоз давомида (парвоздан олдин экипаж ўз ўринларини эгаллаган фурсатдан бошлаб парвоздан сўнг двигателлар ўчирилгунга қадар) қулфлаш мосламаси билан бекитилиши шарт. У ҳаво кемаси командирининг рухсати билангина очилиши мумкин.


439. Экипаж аъзолари ўз иш ўринларини фақат ҳаво кемаси командирининг рухсати билангина қолдиришлари мумкин. Парвоз давомида экипаж аъзолари овқатланиши вақти ва кетма-кетлигини ҳаво кемаси командири белгилайди. Иккала учувчи ҳам бир вақтда овқатланиши ман этилади.


440. Ҳаво кемаларининг ПФҚ белгиланган чегараларда экипаж аъзолари парвознинг навбатдаги босқичини бажаришга тайёргарликни назорат текширувлари картаси бўйича текшириб кўришлари шарт.


441. Парвоз бажарилаётганда учувчилардан бири ҳаво кемасининг фазодаги ҳолатини доимий равишда назорат қилиб бориши шарт.


442. Ҳаво кемаларининг экипажлари ва ҲҲБ органлари диспетчерлари орасида радиосўзлашув фуқаролик авиациясидаги парвозларни бажаришдаги ва ҲҲБдаги белгиланган радиосўзлашув фразеологиясига мувофиқ рус ёки инглиз тилларида олиб борилади.


443. Рулни бураш, баландликка кўтарилиш, пасайиш, қўнишга киришиш ва қўниш босқичларида экипаж аъзолари кабина ичидаги барча хизмат сўзлашувларини (докладларини) микрофонлар (ларингофонлар) орқали ССУ бўйича олиб боришади (агар уларнинг иш жойлари ССУ билан жиҳозланган бўлса). Парвозни бажариш билан боғлиқ бўлмаган ишлар ва сўзлашувларни олиб бориш ман этилади.


444. Парвоз давомида экипаж кабинаси деразаларининг пардаларини ёпиб қўйиш ман этилади, пардани ёпиш ўқув ва машқ парвозларида учувчилар креслоларидан бирида очиқ парда ёнида текширувчи (ўргатувчи учувчи) бўлиш ҳоллари бундан мустасно.


445. Бутун парвоз давомида, айниқса ҳаво трассаларининг кесишиш (туташиш) жойларида экипаж сергак бўлиши, узлуксиз ташқи радиосўзлашувни кузатиши ва ҳаво кемаси бўлган ҳудудидаги ҳаво шароитини таҳлил қилиб бориши шарт.


446. Кундузи ва кечаси парвоз давомида ҳаво кемасининг мавжудлигини белгилаш, шунингдек қушлар билан тўқнашишнинг олдини олиш мақсадида фаралар ёқилган бўлиши мумкин.


447. Экипаж ҲҲХ диспетчерига парвоз ёки рулни бураш шароитларининг мураккаблашуви, кузатилаётган хавфли метеорологик ҳодисалар, ҳаво кемалари ва бошқа моддий объектлар билан хавфли яқинлашувлар ҳақида зудлик билан хабар бериши шарт.


448. Ҳаво ҳаракатини бошқариш органи диспетчерининг сўровига биноан экипаж уни парвоз шароитлари ҳақида хабардор қилиши шарт.


449. Ҳаво кемасининг саҳнида чекиш ман этилади.

450. Бутун парвоз давомида ҲК саҳнида ҲК конструкциясида назарда тутилмаган ва самолёт ускуналарининг ишлашига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган антеннали радиоэлектрон ускуналардан фойдаланиш ман этилади (МАИларни бажарадиган ҲК бундан мустасно).


451. Учиш ва қўниш пайтида йўловчилар салони ва авария чиқиш жойлари орасида жойлашган пардалар очилган ва маҳкамланган ҳолатда бўлиши шарт.

452. АТИС ахборот тизими билан жиҳозланган аэропортларда старт олди ва қўниш олди тайёргарлиги жараёнида экипаж ахборотларни тинглаб бориши ва учиб чиқаётганда бу ҳақда ерда юриш ва старт олиш диспетчерига доклад қилиши шарт.



2-§. Шатакка олиб тортиш,

двигателни юргизиш, ерда юриш


453. Кабинада иш ўринларини эгаллаб бўлгач экипаж ҳаво кемаси командирининг раҳбарлиги остида экипаж аъзоларининг парвозга тайёрликлари ҳақидаги доклади билан якунланадиган стартолди тайёргарлигини ўтказади.


454. Ҳаво кемасининг аэродром бўйлаб ҳаракатланиши (шатакка олиб тортилиши, ерда юриши) ҲҲБ органи диспетчерининг рухсатига биноан амалга оширилади. Ҳаракат маркали разметка чизиқлари бўйлаб мазкур аэродромда белгиланган ҳаракат схемасига мувофиқ ва ҲҲБ органи диспетчери билан узлуксиз икки томонлама алоқа мавжуд бўлгандагина амалга оширилади.


455. Ҳаво кемасининг шатакка олиб тортилиши шатакка олиб тортиш учун белгиланган қоидаларга мувофиқ экипажнинг албатта МАХнинг шатакка олиб тортиш учун масъул шахси билан ССҚ ёки радио орқали икки томонлама алоқаси бўлган ҳолда амалга оширилади.


456. Шатакка олиб тортишнинг хавфсизлиги учун МАХнинг шатакка олиб тортишни бошқараётган ходими масъулдир.


457. Двигателларни юргизиб юбориш ҲҲБ органи диспетчерининг рухсатига кўра туриш жойларида, ЕЙ участкаларида ёки мазкур аэродромда парвозларни амалга ошириш бўйича йўриқномада белгиланган махсус жиҳозланган майдончаларда амалга оширилади.


458. Ҳаво кемасининг дастлабки старт томон ерда юриб боришини бошлашдан аввал экипаж, қоида тариқасида қуйидаги маълумотлардан иборат диспетчер рухсатини олиши шарт:

а) рухсат этилган манзил аэродроми;

б) ҳаво трассасининг номи ёки аэродром ҳудудидан чиқишнинг йўналиши;

в) аэродром ҳудудидан чиқишнинг белгиланган схемасининг номи (SID), агар чиқиш схемасининг номи бўлмаса ёки у ўзгартирилган бўлса - трассага (белгиланган йўналишга) чиқиш манёврини бажариш бўйича маълумотни;

г) биринчи рухсат этилган баландликни ёки парвоз эшелонини;

д) жавоб берувчининг иш тартиби ва кодини;

е) учишдан кейинги радиоалоқанинг биринчи частотаси;

ж) парвознинг дастлабки босқичидаги ўзига хосликлар, жумладан чекловлар ва тақиқлар билан боғлиқ бошқа муҳим тезкор маълумотларни.


459. Экипажга қуйидаги ҳолларда самолётни ерда юргизиш ман этилади, агарда:

а) тормозлаш тизимидаги босим белгиланган чегаралардан паст ёки тормозлар носозлигининг белгилари бўлса;

б) ҲҲБ органи диспетчерининг ва (ёки) ҲКни чиқаришни (кутиб олишни) таъминловчи МАХ масъул ходимининг рухсати олинмаган бўлса;

в) ерда юриб чиқишнинг хавфсизлиги тўсиқларнинг мавжудлиги, ҲКнинг туриш жойи ва (ёки) ерда юриш йўлакларининг қониқарсизлиги туфайли таъминланмаган бўлса.


460. Тўхтаб туриш жойидан ерда юриб чиқиш МАХ ҳаво кемасини чиқариб юборишга жавобгар масъул ходимининг сигналлари бўйича амалга оширилади.


461. Тўхтаб туриш жойига ердан юриб кириш кузатиб бориш (перрон) бўйича навбатчининг ёки МАХни кутиб олувчи ходимининг сигналлари бўйича амалга оширилади. ҲКларнинг ердаги ҳаракатларини бошқарувчи сигналлар мазкур Қоидаларнинг 7-иловасида кўрсатилган.

Кўрсатиб ўтилган шахслар экипаж томонидан ердан юриш қоидалари бажарилганда, ҳаво кемасининг хавфсиз ердан юриб чиқиши (кириши) учун жавобгардирлар.


462. Агар ҳаво кемаси тўхтаб туриш жойига маркировка белгиларига мувофиқ қўйилмаган бўлса ҳаво кемасининг командири бу ҳақда дарҳол ҲҲБ органининг диспетчерини хабардор қилиши керак.


463. Кўриш масофа 400 метрдан камроқ бўлса ёритиш сигналли қурилмалар ва радиостанция билан жиҳозланган кузатув автомашиналари ердан юриб боришда ҳаво кемаларига етакчилик қилади.

Бошқа ҳолатларда кузатув автомашиналари ҳаво кемаларига экипажнинг талабига биноан етакчилик қилади.


464. Кузатув автомашинаси етакчилик қилиб бораётганда (экипаж ердан юриб бориш қоидаларига риоя этган ҳолларда) ҳаво кемасининг ердан юриб боришининг хавфсизлигига кузатиб бориш бўйича навбатчи жавобгардир.


465. Ҳаво кемасининг аэродром бўйича ҳаракатланишини бошқарувчи диспетчер қуйидагилар учун жавобгардир:

а) чекловлар ҳақидаги маълумотларнинг тўғрилигига;

б) шароитлар ҳақидаги кўрсатмаларга ва белгиланган схема бўйича ҳаракатланиш учун рухсат берилишига;

в) ҳаво кемаларининг ўзаро жойлашуви (жумладан, кўриш узоқлиги чекланган шароитларда (400 метрдан камроқ) битта йўналиш бўйлаб ҳаракатланаётганлари) ҳақидаги маълумотларга. ҲҲБ органининг диспетчери бўлмаган аэродром ва майдончаларда ердан юриш йўналишини танлаш ва ҳаракатланиш хавфсизлиги учун жавобгарлик ҳаво кемаси командирининг зиммасидадир.


466. Ердан юришнинг бошланишида ҳаво кемасининг командири тормозларнинг ишлашини текшириб кўриши керак.


467. Ердан юришни ҳаво кемасининг командири ёки унинг кўрсатмасига биноан иккинчи учувчи бажаради.


468. Экипаж аъзолари ердан юриб бораётганда атрофдаги вазиятни кузатиб боришлари ва командирни тўсиқлар ҳақида огоҳлантиришлари керак.


469. Ердан юриш йўналишида тўсиқларни аниқлаганда ёки тўсиққача бўлган хавфсиз масофа тўғри аниқланганлигига шубҳа қилганда ҳаво кемасининг командири ердан юришни тўхтатиши ва ҲҲБ органининг диспетчерига хабар бериши керак.


470. Ердан юришнинг тезлиги ҳаво кемасининг командири томонидан ЕЙнинг (УҚЙнинг, грунтнинг) ҳолатига, тўсиқларнинг мавжудлигига ва кўриш шароитларига қараб танланади. Жойдан қўзғалаётганда ва ердан юриб боришда двигателнинг (двигателларнинг) иш тартибини танлаётиб, ҲК командири газ оқимининг бошқа ҳаво кемаларига ва объектларга таъсирини уларга шикаст етмайдиган қилиб ҳисобга олиши керак.


471. Ҳаво кемасидаги аэронавигацион чироқлар (АНЧ) кечаси шатакка олиб тортишда, ердан юриб бораётганда ва парвозда, шунингдек кундузи шатакка олиб тортишда ва ердан юриб бораётганда кўриниш ёмон бўлган шароитларда (2000 метрдан камроқ) ёқилган бўлиши керак. Ердан юриш фаралари ердан юрганда кечаси ва кундузи ҳам, агар кўриш шароитлари ёмон бўлса (2000 метрдан кам), ёқилган бўлиши керак.


472. Липиллаб турувчи маёқлар кечаю кундуз ердан юришдан олдин двигателлар юргизилгандан бошлаб ҳаво кемаси парвоздан сўнг ердан юриб келгач улар тўхтатилгунга қадар, ҲК ПФҚга мувофиқ, ёқилган бўлиши шарт.


473. ҲҲБ органи диспетчерининг рухсатисиз ердан юриб бораётганда (шатакка олиб тортилаётганда) УҚЙ ва ЕЙни кесиб ўтиш (эгаллаш) тақиқланади.


474. Ҳаво кемалари ердан бир-бирига қараб юриб келаётган уларнинг командирлари ҳаракатланиш тезлигини энг минималигача камайтиришлари ва ўнг томондан ҳаракатланиб, чап бортлари билан бир-биридан узоқлашишлари керак.


475. Кесишувчи курсларда бир-бирига яқинлашаётганда бошқа ҳаво кемасини ўнг томондан кўраётган командир ердан ҳаракатланишни тўхтатиши керак.


476. Бирор-бир мансабдор шахс ҲК командирининг ерда ҳаракатланишни тўхтатиш, шунингдек ерда ҳаракатланишнинг исталган босқичидан, жумладан ижро стартидан, қайтиш ҳақидаги қарорининг асосли эканлигига қарши чиқиш ҳуқуқига эга эмас.



3-§. Фазога кўтарилиш


477. Фазога кўтарилиш ҲҲБ органи диспетчерининг рухсатини олгандан сўнг амалга оширилади. ҲҲБ органи диспетчери бўлмаган аэродромда (қўниш майдончасида) фазога кўтарилиш ҳаво кемаси командирининг қарорига кўра амалга оширилади.


478. ҲҲБ органи диспетчерининг фазога кўтарилиш учун рухсати қуйидагиларни билдиради:

а) УҚЙ юза қисми норматив талабларга жавоб беради;

б) учаётган ҳаво кемаси учун хавфсиз интервал таъминланган;

в) учиш полосасида тўсиқлар йўқ;

г) диспетчер парвозлар хавфсизлигига таҳдид туғдирувчи ҳодисалар тўғрисида хабар берди, экипаж қабул қилди;

д) УҚЙдаги кўриш узоқлиги ва (ёки) булутлар пастки чегарасининг баландлиги аэродромнинг ушбу тоифадаги ҲК учиши учун ўрнатилган минимумидан паст эмас;

е) рухсат олгандан сўнг диспетчердан бошқа кўрсатма тушмаган бўлса, экипажга диспетчерлик рухсатига мувофиқ баландликни эгаллашга рухсат этилган.


479.Диспетчер ҲК экипажини қуйидагилар тўғрисида ўз вақтида хабардор қилади:

а) УҚЙдаги кўриш узоқлиги 2000 метр ва ундан паст ва (ёки) булутлар пастки чегарасининг баландлиги (вертикал кўриниш) 200 метр (660 фут) ва ундан паст қийматга ўзгарганда;

б) ердаги шамолнинг йўналиши ва кучайишини ҳисобга олган ҳолда тезлиги ўзгарганлиги тўғрисида;

в) УҚЙ юза қисмининг ҳолати ва УҚЙда ишқаланиш коэффициентининг қиймати ўзгарганда;

г) парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи ҳодисалар тўғрисида;

д) кучли ёғин-сочин шароитида метеорологик кўриш 600 метр ва ундан паст бўлганда (ЮИО бўйича кўриш ҳисобга олинмайди);

е) УҚЙ охиридаги кўриш узоқлиги, агар у УҚЙ бошидаги ва охиридаги кўриш узоқлиги қийматидан кичик бўлса (унинг узунлиги 2000 метрдан ортиқ бўлганда).


480. Фазога кўтарилишни ҳаво кемаси командири ёки парвоз топшириғида назарда тутилган бўлса, иккинчи учувчи бажаради.


481. Экипаж қуйидаги ҳолларда фазога кўтарила олмайди (фазога кўтарилиш тақиқланади):

а) фазога кўтарилиш хавфсизлигига таҳдид туғдирадиган хавфли метеоҳодисалар ёки қушларнинг тўпланиши мавжуд бўлса;

б) кучли ёғин-сочин шароитида метеорологик кўриш 600 метр ва ундан паст бўлган шароитларда (ЮИО бўйича кўриш ҳисобга олинмайди), шамол силжиши тўғрисида огоҳлантирувчи тизим билан жиҳозланган ҲКдан ташқари;

в) УҚЙдаги кўриш узоқлиги ва (ёки) булутлар пастки чегарасининг баландлиги (вертикал кўриниш) белгиланган минимумдан паст бўлганда;

УҚЙ узунлиги 2000 метр ва ундан кам бўлганда УҚЙ боши ва охиридаги кўриш узоқлиги қийматларидан кичиги УҚЙ кўриш узоқлиги деб қабул қилинади. УҚЙ узунлиги 2000 метрдан узун бўлганда УҚЙ боши ва ўртасидаги кўриш узоқлиги қийматларидан кичиги УҚЙ кўриш узоқлиги деб қабул қилинади.

г) ердаги йўналиши ва кучайишини ҳисобга олган ҳолда шамолнинг тезлиги, шунингдек УҚЙ юза қисмининг ҳолати ва УҚЙда ишқаланиш коэффициентининг қиймати ушбу турдаги ҲК учун ПФҚда белгиланган чекловларга мос келмайди;

д) ҲК юзаси муз, қиров ёки қор билан қопланган бўлса;

е) учиш массаси ва (ёки) ҳаво кемаси центровкаси Ҳавога кўтарилишнинг ҳақиқий шароитлари учун йўл қўйиладиган чегарадан ошса;

ж) бошқа ҲК иккинчи доирага кетса;

з) олдинда учув йўлагида тўсиқлар бўлса.


482. Қоидага кўра ҳаво кемасининг фазога кўтарилиши УҚЙ бошидан амалга оширилади. Қуйидаги шароитларда ҲКнинг ҳавога кўтарилиши УҚЙ бошидан амалга оширилмаслигига рухсат этилади:

а) агар бу ушбу аэродромдаги Парвозларни бажариш йўриқномасида кўзда тутилган бўлса;

б) парвоз бошланиши чоғида кучли юриш бошланиш жойидан учиш йўлагининг мавжуд характеристикаси ҲКнинг амалдаги фазога кўтарилиш массаси учун ва фазога кўтарилиш шароитлари учун талаб этилганларга мос келса.


483. ҲКнинг Ҳавога кўтарилиши йўлдош шамол бўлган вақтда ушбу аэродромдаги парвозларни бажариш ва мазкур турдаги ҲК ПФҚ учун йўриқномада кўзда тутилган бўлса рухсат этилади.


484. Агар ҳаво кемаси ҳавога кўтарилиш вақтида берилган йўналишдан четга чиқиб кетган бўлса ва кучли юришнинг давом эттирилиши хавфсизликни таъминламаса ҳавога кўтарилиш тўхталиши лозим. ҲКнинг ҳисобланганидан паст тезликда ердан узилиши ман этилади.


485. Двигатель ишламай қолганда ёки бошқа парвознинг хавфсизлигига таҳдид солувчи носозликлар пайдо бўлганда қарор қабул қилиш керак бўлган тезликкача етиб борилмаган бўлинса, ҳавога кўтарилиш дарҳол тўхтатилиши керак.


486. Бирор-бир мансабдор шахс ҲК командирининг қарор қабул қилиш тезлигига етгунига қадар ҳавога кўтарилишни тўхтатиш ҳақидаги қарорининг асосли эканлигига қарши чиқиш ҳуқуқига эга эмас.


487. ҲКнинг Ҳавога кўтарилиши тунгги пайтда қоида бўйича ёқилган фаралар билан амалга оширилади. Агар фаралар ёқилганида кўринишни ёмонлаштирадиган ёруғлик экрани пайдо бўлса, ҲКнинг командири қарорига кўра ҳавога кўтарилиш ўчирилган фаралар билан бажарилиши мумкин.


488. Ҳаво кемасининг кучли югура бошлаш пайтидан 200 метр (660 фут) юқорига кўтарилгунга қадар экипаж ва ҲҲБ органининг диспетчери радиоалоқага киришмаслиги керак. Парвозларнинг хавфсизлигига таҳдид туғилаётган ҳодисалар бундан мустасно.


4-§. Баландликка кўтарилиш


489. Ҳавога кўтарилгандан сўнг баландликка кўтарилиш тўғри чизиқ бўйлаб қуйидагидан кам бўлмагунга қадар амалга оширилади:

а) 50 метр (165 фут) - авиация ишларини бажаришда ҲКларда, агар бу турдаги ишлар учун ишчи баландлик 50 метр (165 фут) ва ундан пастроқ этиб белгиланган бўлса;

б) 100 метр (330 фут) - доира бўйлаб учиш тезлиги 300 км/соат (162 уз) ва ундан камроқ бўлган ҲКларда;

в) 200 метр (660 фут) - доира бўйлаб учиш тезлиги 300 км/соатдан (162 уз. дан) ортиқ бўлган ҲКларда.

490. Агар бу парвозларни амалга ошириш йўриқномасида кўрсатиб ўтилган бўлса, аэродром ва ҲКда узоқликни ўлчаш ускуналари мавжуд бўлган тақдирда биринчи қайтариб буриб олишни ПФҚга мувофиқ белгиланган узоқликда ва рухсат этилган минимал баландликда бажариш мумкин.


491. Ҳавога кўтарилиш амалга ошириб бўлингач 200 метр (660 фут) ёки парвознинг белгиланган баландлигигача кўтарилиб бўлингандан кейин ҲК экипажи ҲҲБнинг тегишли органи билан радиотелефон алоқасини ўрнатади (агар унинг учиш баландлиги 200 метрдан (660 футдан) паст бўлса).

492. Ўтиш баландлигини кесиб ўтаётганда экипаж барометрик баландлик ўлчагичларнинг босим шкаласини симоб устуни бўйича 760 мм.ни (1013,2 мбаp) ҳисоблашга ўтказиши ва баландлик ўлчагич кўрсатмаларини таққослаб чиқиши шарт.


493. Парвознинг белгиланган эшелонига (баландлигига) кўтарилиш ҲҲБ органи диспетчерининг кўрсатмасига биноан белгиланган чиқиш схемасига, векторлаштиришдаги берилган парвоз траекториясига мувофиқ равишда парвоз йўналиши бўйлаб (ҲТ, МҲЙ) амалга оширилади.


494. Белгиланган ёки ҲҲБ органи диспетчери томонидан тайинланган чегарага қадар берилган эшелонни (баландликни) эгаллашнинг имкони бўлмаса, экипаж бу ҳақда ўз вақтида ҲҲБ диспетчерига хабар бериши керак.


495. Берилган эшелонгача кўтарилиб бўлгач, экипаж ҲҲБ органи диспетчерига уни эгаллаганлиги ҳақида доклад қилиши ва баландлик ўлчагичларнинг кўрсаткичларини солиштириб чиқиши керак.



5-§. Йўналиш бўйлаб парвоз


496. Экипаж ҳаво трассасининг (иш ўтказиладиган районнинг) белгиланган кенглиги доирасида парвозни бажариши, парвознинг берилган эшелонини (баландликни) тутиб туриши ва доимо ўз ҳаво кемасининг жойлашган ўрнини билиши керак.


497. Йўналишни, эшелонни (баландликни) контрол мўлжалларни учиб ўтиш вақтини ўзгартириш парвозни бевосита бошқараётган ҲҲБ органи диспетчерининг рухсати билан амалга оширилади.


498. Берилган йўналишдан четга чиқиш ва парвознинг эшелонини (баландликни) ўзгартириш фақатгина хавфли метео ҳодисаларни айланиб ўтиш ҳолларида, захира аэропортида қўнишда, авиация техникаси ишдан чиққанда ёки мажбурий қўнишда парвозни бевосита бошқараётган ҲҲБ органи диспетчерининг рухсати билан амалга оширилади.


499. Йўналиш бўйлаб парвозда хавфли метео ҳодисаларни айланиб ўтиш мумкин бўлмаган ҳолларида, ҲК командири ҲКни парвоз учун хавфли ҳудуддан зудлик билан олиб чиқиши, парвоз бошланган пунктга қайтиши ёки қўниш учун яроқли бўлган энг яқин аэродромда қўниши, қабул қилган қарори тўғрисида ҲҲБ диспетчерига хабар қилиши лозим.


500. Мўлжал аэродромгача парвозни давом эттиришга имкон бермайдиган сабабларга кўра ўз вақтида парвоз бошланган пунктга қайтиш ёки захира аэродромга қўниш ҲК командирининг тўғри қарори сифатида баҳоланиши керак.


501. Агар мўлжал аэродромга қўниш метеошароитлар ёмонлашганлиги ёки бошқа сабабларга кўра мумкин бўлмаса, ҲК командирига амалдаги об-ҳаво минимумдан паст бўлмаган бошқа аэродромга йўл олишга ушбу аэродромга етиб бориш пайтида доира баландлиги бўйлаб камида 30 минут парвоз қилишга етарли даражада амалдаги ёнилғи миқдорининг қолдиғи бўлганда рухсат этилади.


502. Агар ҲК бортидаги ёқилғи миқдори ёки аэронавигация ёхуд метеорологик вазият манзил аэропортидан қарор қабул қилиш баландлигидан захира аэродромига учишни таъминлай олмаса, ҲК командирига:

а) ёнилғи олиш учун энг яқин оралиқ аэродромга қўниш;

б) захира аэродромига кетиш чегарасига қадар учиш ҳуқуқи берилади.


503. Агар:

а) манзил аэродромидаги амалдаги ва прогноз қилинаётган об-ҳаво минимумдан паст бўлмаса;

б) манзил аэродромининг ҲКни қабул қилишга техник тайёрлиги тўғрисида тасдиқнома олинган бўлса, кетиш чегарасидан туриб манзил аэродромига қадар парвозни давом эттириш тўғрисида қарор қабул қилиниши мумкин.


504. Экипаж ҲҲБ органи диспетчерини кетиш чегарасини учиб ўтишнинг ҳисоблаб кўрилган вақти, шунингдек манзил аэродромига қадар парвозни давом эттириш ёки захира аэродромига кетиш тўғрисида қабул қилинган қарор ҳақида хабардор қилиши керак.


505. Манзил аэродромида (захира аэродромида) метеошароитлар ёмонлашганлиги ёки ҳаво кемаларини қабул қилиш тўхтатилганлиги тўғрисида хабар олинганда ҳаво кемаси парвозини бевосита бошқараётган ҲҲБ органи диспетчери зудлик билан бу ҳақда экипажга ҳаво кемаси кетиш чегарасини босиб ўтгунга қадар хабар бериши керак.


506. Ҳаво кемаси командирига аэронавигацион ва метеорологик вазиятларни таҳлил қилиш асносида парвоз давомида захира аэродромларини танлаш ҳуқуқи берилади.


507. Қўниш аэродромида мураккаб метеорологик шароитлар бўлганда ҲҲБ органи диспетчери ҳаво кемаси экипажидан қўниш учун минимумни, захира аэродроми ва ҚҚБда ёнилғи қолдиғини сўраши мумкин.


508. ҲҲБ органи диспетчерининг сўровига жавобан ҳаво кемаси экипажи унга қўниш учун минимумни, захира аэродроми ва ҚҚБдаги соатда ва дақиқаларда ёнилғи қолдиғи тўғрисида билдириши шарт.



6-§. Аэродромга яқинлашиш ва қўниш


509. Парвоз эшелонидан (баландлигидан) пасайишдан олдин ёки ҳаво кемасининг қўниш аэродроми ҳудудига киришига қадар (қуйи эшелондан пастдаги парвозларда) экипаж ҳаво кемасининг командири раҳбарлиги остида қўнишдан олдинги тайёргарликни ўтказади, бу тайёргарликнинг ҳажми қўнилиши лозим бўлган муайян шароитлардан келиб чиққан ҳолда командир томонидан аниқланади.


510. УҚЙ (қўниш курси) ўзгарганда ёки олдин қабул қилинган қарорни ўзгартиришни (аниқлик киритишни) талаб этадиган шароитлар юзага келганда экипаж томонидан назорат текшируви картаси бўйича операцияларни бажариш юзасидан қўшимча тайёргарлик ва қайта текшириш ўтказилиши керак.


511. Ҳаво кемасининг парвознинг берилган эшелонидан (баландликдан) пасайиши экипажнинг сўрови бўйича ва ҲҲБ органи диспетчерининг рухсати билан экипажнинг пасайишни бошлагани тўғрисидаги доклади билан бажарилади.


512. Аэродром ҳудудига киришда ҳаво кемасининг экипажи ҲҲБ органи диспетчерига етиб келиш маршрути, парвоз баландлиги тўғрисида билдириши ҳамда ундан учиш ва қўниш ҳудудига кириш учун пасайиш шартларини олиши керак.


513. Зудлик билан қўниши лозим бўлган ҳаво кемасига қўниш учун навбатсиз кириш таъминланади.


514. Бир хил турдаги иккита ҳаво кемасининг бир вақтнинг ўзида визуал қўниш учун киришида биринчи бўлиб қўниш учун устунлик олдинда, чапда ёки пастроқда бўлган ҳаво кемасига берилади. Енгилроқ ҳаво кемасининг экипажи ундан оғирроқ бўлган ҳаво кемасига биринчи бўлиб қўниш имкониятини бериши шарт.


515. Қўниш учун киришдан олдин ҳаво кемасининг экипажи:

а) қўниш аэродромидаги метеошароитни таҳлил қилиши ва ҲҲБ диспетчерига ўзининг қарори ва танланган кириш тизими тўғрисида хабар қилиши;

б) ўтиш эшелонида барометрик баландлик ўлчагич босимининг шкаласини стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босимига (QNН) ёки сўров асосида аэродромдаги атмосфера босимига (QFE) ўтказиши, тоғли аэродромларда аэродромдаги атмосфера босими (QFE) бўйича қўнишга кираётганда, ҲҲБ органининг диспетчерига жорий баландлик ҳақида хабар бериши;

в) доира баландлигида ҲК ПФҚга мувофиқ радиобаландлик ўлчагич ўрнатиши шарт.


516. ҲҲБ органи бўлмаган қўниш майдончаларида парвоз қилганда қўниш учун кирган ҳаво кемасининг командири:

а) майдонни кўздан кечириш ва ҳаводан туриб унинг ҳолати ва яроқлилигини аниқлаш мақсадида назорат киришини бажариши;

б) ўзи жойлашган райондаги диспетчерлик пункти алоқа частотасида қўниш жойи ва магнит курсини билдириши шарт.


517. Агар қўниш аэродромида:

а) ердаги шамолнинг йўналиши ва кучайишини ҳисобга олган ҳолда тезлиги шунингдек УҚЙ юза қисмининг ҳолати ва УҚЙда ишқаланиш коэффициентининг қиймати ушбу турдаги ҲК учун ПФҚда белгиланган талабларга жавоб берса;

б) УҚЙда кўриш узоқлиги минимумдан паст бўлмаса;

в) булутларнинг қуйи чегараси баландлиги (вертикал кўриниш, зарурат бўлганда) минимумдан паст бўлмаса ҲК экипажига тоифаланмаган минимумлар билан аниқ тизимлар бўйича ва ноаниқ тизимлар бўйича ўтиш эшелонидан пасайиш ва қўниш учун киришга рухсат этилади.

518. ҲХХК диспетчери ҲК экипажига тоифасиз минимум билан аниқ тизим бўйича ва ноаниқ тизим бўйича қўнишга кираётганда қуйидаги ҳолларда ўтиш эшелонидан пасайишга рухсат беради:

а) УҚЙда кўриш узоқлиги минимумдан паст бўлмаса;

б) булутларнинг қуйи чегараси баландлиги (вертикал кўриниш, зарурат бўлганда) минимумдан паст бўлмаса.

519. Диспетчер ҲК экипажини қуйидагилар тўғрисида ўз вақтида хабардор қилади:

а) УҚЙ узунлиги 2000 метр ва ундан кам бўлганда ва (ёки) булутлар пастки чегарасининг баландлиги (вертикал кўриниш, зарурат бўлганда) 200 метр (660 фут) ва ундан кам бўлганда кўриш узоқлиги ўзгарганлиги тўғрисида;

б) ердаги шамолнинг тезлиги тўғрисида, унинг йўналиши ва кучайишини ҳисобга олган ҳолда;

в) УҚЙ юза қисмининг ҳолати ва УҚЙда ишқаланиш коэффициентининг қиймати ўзгарганлиги тўғрисида;

г) парвозларнинг хавфсизлигига хавф туғдирувчи ҳодисалар тўғрисида;

д) кучли ёғин-сочин шароитларида 1000 метр ва ундан кам узоқликдаги метеорологик кўринишлар (ЮИО бўйича кўриниш ҳисобга олинмайди);

е) УҚЙ охиридаги кўриш узоқлиги, агар у УҚЙ бошидаги ва ўртасидаги кўриш узоқлиги қийматидан кичик бўлса (унинг узунлиги 2000 метрдан узун бўлганда).

УҚЙ нинг узунлиги 2000 метр ва ундан кам бўлганда УҚЙдаги кўриш узоқлиги этиб УҚЙнинг иккала учидаги кўриш узоқлигининг иккала қиймати ичидаги паст қиймат қабул қилинади. УҚЙнинг узунлиги 2000 метрдан узун бўлганда УҚЙнинг боши ва ўртасидаги кўриш узоқлигининг иккала қиймати ичидаги паст қиймат қабул қилинади.


520. ҲК экипажига аниқ тизимлар бўйича тоифаланган минимумлар билан ўтиш эшелонидан пасайиш ва қўниш учун қуйидагича киришга рухсат этилади:

а) 1-тоифа минимуми бўйича қарор қилиш баландлигига қадар, булутларнинг қуйи чегараси баландлиги (вертикал кўриниш, зарурат бўлганда) қарор қабул қилиш баландлигининг тўртдан уч қисмидан кам бўлмаса, ердаги шамолнинг йўналиши ва кучайишини ҳисобга олган ҳолда тезлиги, шунингдек УҚЙ юза қисмининг ҳолати ва УҚЙда ишқаланиш коэффициентининг қиймати ушбу турдаги ҲК учун ПФҚда белгиланган талабларга жавоб берса;

б) 2 ва 3-тоифа минимуми бўйича қарор қилиш баландлигига қадар, булутларнинг қуйи чегараси баландлигидан (вертикал кўриниш) қатъи назар, УҚЙда кўриш узоқлиги минимумдан паст бўлмаса, ердаги шамолнинг йўналиши ва кучайишини ҳисобга олган ҳолда тезлиги, шунингдек УҚЙ юза қисмининг ҳолати ва УҚЙда ишқаланиш коэффициентининг қиймати ушбу турдаги ҲК учун ПФҚда белгиланган талабларга жавоб берса;


521. ПБП бўйича қўнишга киришда ҳаво кемаси экипажи қарор қилиш баландлигига қадар учиб ўтишда қўниш учун рухсат олиши керак. Визуал қўниш қоидалари ва визуал парвоз қоидалари бўйича қўниш учун киришда экипаж ҲҲБ органи диспетчерига УҚЙ билан қўниш учун визуал контакт ўрнатилганлиги тўғрисида билдириши ва қўнишга камида 1000 метр қолганда қўниш учун рухсат олиши керак.


522. Қўнишдан олдинги парвоз пайтида ҲК командири қуйидаги вазиятларда пасайишни тўхтатиши ва иккинчи доирага кетиши керак:

а) хавфли метеошароитлар кузатилганда ёки қўниш учун хавф туғдирувчи қушлар тўдаси пайдо бўлганда;

б) кучли ёғингарчилик шароитида метеорологик кўриш узоқлиги 1000 метрдан кам бўлганда (ОВИ бўйича қўриш узоқлигининг қиймати ҳисобга олинмайди), шамолнинг силжиши тўғрисида огоҳлантирувчи тизим билан жиҳозланган ҲК бундан мустасно;

в) қўниш учун киришнинг танланган тизимида бортдаги ва ердаги радиотехник воситаларнинг беқарор ишлаши кузатилганда, яқинлашиш машъаллари ёки ердаги мўлжаллар билан визуал контактлар ўрнатилмаганда;

г) пасайиш глиссадасини ушлаб туриш учун двигателлар (двигатель) иш тартибини номиналгача ошириш талаб этилса (ғарбда ишлаб чиқарилган ҲК учун шамолнинг силжиши тўғрисида огоҳлантирувчи тизим ишлаб кетганда);

д) экипаж ҚҚБгача қўнишнинг ушбу Қоидаларнинг 425-бандида келтирилган қийматларидан паст амалдаги шароитлари тўғрисида хабар олганда, ёхуд бир ёки бир неча метеорологик элементлар бўлмаганда, ҳаттоки ердаги мўлжаллар билан ишончли алоқа ўрнатилган бўлса ҳам;

е) яқинлашиш машъалалари ёки бошқа мўлжаллар билан ишончли алоқа ўрнатилгунга қадар қўниш курси бўйича ерга хавфли яқинлашиш тўғрисида сигнализация ишлаб кетганда;

ж) узоқ приводли радиомаркерли радиостанциядан учиб ўтилгач курс бўйича (глиссада) четга чиқишлар ва (ёки) вертикал тезлик йўл қўйиладиган даражадан ошиб кетганда;

з) қарор қилиш баландлигига қадар яқинлашиш машъаллари ёки ердаги мўлжаллар билан зарур визуал контактлар ўрнатилмаганда;

к) қарор қилиш баландлигига (УҚЙ) етиб боргунга қадар ҲКнинг самодаги ҳолати ёки унинг ҳаракати параметрлари қўнишнинг хавфсизлиги таъминланмаса;

л) қарор қилиш баландлигидан ПФҚга мувофиқ кетиш баландлигининг минимал йўл қўйиш мумкин бўлган даражасигача пасайишда яқинлашиш машъаллари ёки ердаги мўлжаллар билан визуал контактлар йўқолганда;

м) қўниш учун ҳисоб-китоблар уни бажаришнинг хавфсизлигини таъминламаса.


523. Ҳеч бир мансабдор шахс ҲК командирининг иккинчи доирага кетиш ҳақидаги қарорини муҳокама қилишга, айниқса бунинг учун унга маъмурий таъсир чораларини кўришга ҳақли эмас.


524. Қуйидаги ҳолларда ҳаво кемаси командирига қўниш учун такрорий киришларни бажариш, диспетчерга эса такрорий кириш учун рухсат бериш ҳуқуқи берилади:

а) такрорий киришдан сўнг қолган аэронавигацион ёнилғи захираси ҚҚБдан захира аэродромига кетишни таъминласа;

б) ердаги шамолнинг йўналиши УҚЙ ва кучайишини ҳисобга олган ҳолда тезлиги, шунингдек УҚЙ юза қисмининг ҳолати ва УҚЙда ишқаланиш коэффициентининг қиймати белгиланган чеклашлардан ошмаса;

в) УҚЙ да кўриш узоқлиги минимумдан паст бўлмаса;

г) булутларнинг қуйи чегараси баландлиги (вертикал кўриниш, зарурат бўлганда) минимумдан паст бўлмаса.

525. Аниқ тизимлар бўйича қўниш учун кириш бажарилганда УҚЙдан учиб ўтиш ҲК ПФҚда белгилаб берилган қийматдан паст бўлмаслиги ва экипаж аъзоларининг ўзаро хатти-ҳаракати ва иш технологияси бўйича йўриқномада белгиланган тартиб бажарилиши керак. Экипаж ҲКни қўндиришни қоидага кўра, ерга қўниш ҳудудида ПФҚга ва экипаж аъзоларининг ўзаро хатти-ҳаракати ва иш технологияси бўйича йўриқномага мувофиқ ҲК ҳисоблаб топилган қўниш оғирлиги билан белгиланган нормативлар доирасида амалга оширади.


526. Талаб қилинадиган қўниш дистанцияси ҲК қўниш массасини ҳисобга олган ҳолда амалдаги метеошароитлар ва УҚЙ ҳолатига қараб ҳисобланади. Бундай ҳисоб-китоб ҲКнинг УҚЙ ишчи узунлиги чегарасида тўхташини назарда тутади.


527. Ҳаво кемаларини тунда қўндириш қоидага кўра ёқилган фаралар билан бажарилади. Нур экрани ҳосил қилувчи туман ва бошқа метео ҳодисаларда фаралардан фойдаланиш тартибини ҳаво кемаси командири белгилайди.


528. Ҳаво кемаси экипажи тўхтаб туриш жойига қараб буришни ҲҲБ органи диспетчерининг буйруғи бўйича аэродромда бурилишнинг белгиланган схемасига мувофиқ амалга оширади.



XIII. АВИАЦИЯ ИШЛАРИНИ

БАЖАРИШ БЎЙИЧА ПАРВОЗЛАР


1-§. Умумий қоидалар


529. Авиация ишларини бажариш Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиацияси томонидан манфаатдор ташкилотлар ёки алоҳида фуқаролар билан тузилган шартномалар бўйича Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодексига, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1997 йил 12 декабрдаги 549-қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тўғрисидаги Низомга, ушбу қоидаларга, ҳаво кемаларининг ПФҚга мувофиқ амалга оширилади.


530. Шартномага буюртмачининг авиация ишларини бажариш тартиби ва қоидаларини белгилаб берадиган норматив ҳужжатлардаги қоидаларга зид талабларини киритишга йўл қўйилмайди.


531. Бошқа авиакорхоналарда (бўлинмаларда), шу жумладан, бошқа давлатлар ҳудудида авиация ишларини бажаришда парвозлар шу корхоналардаги (бўлинмалардаги) Йўриқномалар бўйича, улар бўлмаганда эса экипаж бўйсунадиган бўлинма раҳбари (командири) томонидан ишлаб чиқилган ва ҳудудида парвозлар бажариладиган корхона (бўлинма) раҳбари билан келишилган Йўриқнома бўйича бажарилади.


532. Бошқа давлатлар ҳудудида авиация ишларини бажариш хорижий давлатнинг ваколатли органлари томонидан берилган парвоз қилиш учун тегишли рухсат асосида буюртмачи билан тузилган шартнома бўйича бажарилиши мумкин ва ҳудудида парвозлар бажариладиган хорижий давлатнинг Ҳаво қонунчилиги ва Парвоз қоидаларига мувофиқ бажарилиши керак.


533. Авиация ишларини бажариш учун парвозлар майдон ва йўналишли парвозларга бўлинади, уларнинг мақсади, бажарилиш қоидалари ва технологиясига қараб қуйидаги кўринишларга бўлинади:

а) транспорт-алоқа парвозлари;

б) ҳаво кемасидан суратга олиш;

в) ўрмон авиация ишлари;

г) қурилиш-монтаж ва юклаш-тушириш ишлари;

д) денгиз кемалари ва денгиз бурғуловчи ускуналаридан туриб;

е) аҳолига тиббий ёрдам кўрсатиш ва санитария тадбирларини ўтказиш учун;

ж) авиация-кимё ишлари;

з) экспериментал ва илмий-тадқиқот ишлари ўтказиш учун;

и) парашютистларни десантлаш;

к) экскурсия парвозлари.


534. Ҳаво кемасидан суратга олиш қуйидагиларга бўлинади:

а) жойларни махсус фотоаппаратура билан суратга олиш мақсадида аэросуратга олиш парвозлари;

б) йўл қўйилиши мумкин бўлган энг паст баландликларда қидириш-суратга олиш парвозлари, шу жумладан, геофизик суратга олиш учун чиқиб турадиган, тросга осиб қўйиладиган аппаратура билан;

в) ерни асбоблар билан дистанцион зондлаш учун аэросуратга тушириш парвозлари ва кичик, ўрта ва юқори баландликларда барометрик баландлик ўлчагич бўйича доимий баландликни ушлаб турган ҳолда атроф-муҳитнинг ҳолати устидан назорат;

г) аэровизуал парвозлар, ҳаво кемаси бортида буюртмачининг кузатувчиси билан биргаликда, объектларни визуал тадқиқ қилиш ва жойлардаги вазиятни кузатиш мақсадида (электр узатиш линияларини, алоқа линияси, газ қувурлари, нефть қувурлари, ариқлар, каналлар, йўлларни патруллаштириш, балиқ ва ҳайвонлар захирасини текшириш, ёввойи ҳайвонларни йўқламадан ўтказиш ва отиш, музли разведка ва б.)


535. Авиация ишларини бажариш қоидага кўра ВПҚга кўра бажарилади. Радиотехник навигация воситалари билан жиҳозланган белгиланган трассалар ва йўналишларда ПБП бажаришга йўл қўйилади.


536. Ишни бошлашдан олдин ҳаво кемаси командири об-ҳаво маълумотларини олиши, ҳақиқий об-ҳаво шароитини аниқлаши ва парвозни бажариш тўғрисида қарор қабул қилиши керак.


537. Ердаги каналлар бўйича об-ҳаво маълумотларини олиш имконияти бўлмаса, 1000 соатдан ортиқ мустақил учган ва трассадан ташқари парвозларга ҳаводан туриб майдон танлаш ҳуқуқи берилган ҳолда рухсат этилган ҳаво кемаси командирига унинг минимумидан паст бўлмаган об-ҳавода радио орқали об-ҳаво маълумотини олиш учун фазога кўтарилишга рухсат этилади.


538. Авиация ишларини бажаришда ҳаво кемаси командири у жойлашган ҳудудда ҳаводаги ҳаракатни бошқаришни амалга оширадиган ҲҲБ органи диспетчери билан камида икки соатда бир марта радиоалоқада бўлиб туриши керак.


539. Технологияда назарда тутилган ҳолларда айрим турдаги авиация ишларида ҳаво кемаси экипажи таркибига буюртмачининг амалдаги учувчилик гувоҳномасига эга мутахассислари (учувчи-кузатувчилар, штурманлар, бортоператорлар ва б.) киритилиши мумкин.


540. Парвоз топшириғига киритилган мутахассислар парвоздан олдинги тайёргарлик ишларига белгиланган учиш вақтидан камида 1 соат олдин киришадилар.


541. Ишлаб чиқариш эҳтиёжлари бўлганда (ишни ташкил этиш, назоратни амалга ошириш, техник ёрдам кўрсатиш учун ва б.) учувчилар бўлинмаси командирининг рухсати билан ҳаво кемаси бортига фуқаро авиацияси мутахассислари уларни экипаж таркибига киритмасдан туриб олиниши мумкин. Кўрсатилган шахслар хизмат чипталарига эга бўлишлари ва ҲК командири томонидан парвоз топшириғининг орқа томонига ёзиб қўйилишлари керак.


542. Авиация ишлари парвозлари экипаж томонидан ҳаводан туриб доимий ва танланган аэродромларда (вақтинча ва доимий), қўниш майдончаларида бажарилади.

Қўниш майдончаларининг ҳолати, жиҳозлари ва ўлчамлари ушбу турдаги ҳаво кемаси учун қўйиладиган махсус талабларга жавоб бериши керак.


543. Доимий, шунингдек ҳаводан туриб танланган қўниш майдончаларида парвозлар фақатгина қўниш майдончаларини ҳаводан туриб танлаш ҳуқуқи берилган экипажлар томонидан амалга оширилиши мумкин.


544. Бир неча маротаба (кунига 2 мартадан кўп, 2 ва ундан ортиқ кун мобайнида) ҳаво кемасининг фазога кўтарилиши ва қўниши амалга ошириладиган жойлардаги авиация ишлари районида тегишли маркировка, шамол йўналишини кўрсаткичлар, ёнғин хавфсизлиги ва бошқа зарур ускуналар билан жиҳозланадиган қўниш майдончалари жиҳозланади.


545. Қўниш майдончалари буюртмачининг вакиллари томонидан авиация ходимларининг назорати остида ер усти изланишлари йўли орқали ёки экипаж томонидан ҳаводан туриб танлаш йўли билан танланади, бунда авиакорхона ва буюртмачи ташкилотнинг аниқ бир мажбуриятлари намунавий низомлар асосида авиация ишларини бажариш бўйича шартномаларда белгилаб қўйилади.


546. Қўниш майдончасини ҳаводан туриб танлаш парвозларига қуйидагилар киради:

а) парвоз жараёнида ҳаво кемасининг олдиндан тайёрланмаган жойларга қўндирилиши, шунингдек вертолётда аэродромдан ташқарида осилиб туриш тартибида бажариладиган операциялар;

б) буюртмачи томонидан тайёрланган радиоалоқа воситалари мавжуд бўлмаган ва парвозлар устидан раҳбарлик амалга оширилмайдиган вақтинчалик аэродромларга ва қўниш майдончаларига қўниладиган парвозлар;

в) радиоалоқа воситалари мавжуд бўлмаган ва парвозлар устидан раҳбарлик амалга оширилмайдиган вақтинчалик вертодромларга ва қўниш майдончаларига қўниладиган, вертолётларда бажариладиган бирламчи (кун давомида) парвозлар;


547. Маркировка ва тегишли асбоб-ускуналарга эга қўниш майдончалари буюртмачининг ва эксплуатантнинг вакилларидан иборат комиссия томонидан қабул қилинади. Мазкур Қоидаларнинг 10-иловасига мувофиқ комиссия томонидан қабул қилинган қўниш майдончаларига хомаки чизмалар ва парвозларни бажариш бўйича йўриқномалар тузилади.


548. Қўниш майдончаларини қабул қилиш ва ҳисобга олиш тартиби авиакомпания раҳбарияти томонидан ҳар бир турдаги ҳаво кемаси ва иш тури учун аэродромлар ва қўниш майдончалари учун тегишли нормалар, стандартлар ва талаблар асосида алоҳида белгиланади.


549. Қўниш майдончаларига қўниш фақатгина улар экипаж томонидан ҳаводан туриб мажбурий кўрикдан ўтказиш ва унинг ҳолати экипаж томонидан баҳоланганидан кейингина бажарилади. Қўниш майдончасини кўрикдан ўтказиш тартиби ҳаво кемасининг ҳар бир тури учун ПФҚ бўйича аниқланади.


550. Қўниш учун қўниш майдончасига киришда экипаж ҲҲБ органига қўниш тўғрисида хабар беради. Қўниш майдончасидан фазога кўтарилганда ҳам бу ҳақда тегишли хабар берилади.


551. Буюртмачининг буюртмасига кўра ҳаво кемасида ташиладиган йўловчилар ва юклар Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида белгиланган ташиш қоидаларига мувофиқ ҳужжатлар орқали расмийлаштирилган бўлиши керак.


552. Маълум турдаги ҳаво кемаси ПФҚда белгиланган юклама йўл қўйиладиган даражаси, учиш, қўниш массаси ва ҳаво кемаси центровкасига риоя этиш учун жавобгарлик ҲК командири зиммасида бўлади. Юкнинг ҳақиқий оғирлиги ва хусусиятлари юк хатида кўрсатилган маълумотларга мувофиқлиги учун жавобгарлик буюртмачининг зиммасидадир.


553. Ҳаво кемасининг эксплуатанти ишлаб чиқариш эҳтиёжлари бўлганда (ишни ташкил этиш, назоратни амалга ошириш, техник ёрдам кўрсатиш учун ва б.) ва бўш жой мавжуд бўлиб, ҲК буюртмачининг юки билан тўлиқ юкланмаганда ташиш қоидаларига мувофиқ ҳужжатлар орқали расмийлаштирилган мутахассисларини ва юкини ташиши мумкин.


554. Қурилиш-монтаж, юклаш-тушириш ишларида ва юкларни ташқари томондан осиб қўйиб ташилганда, буюртмачи махсус тайёргарликдан ўтган, юкларни ташишга тайёрлаш технологиясига ва ишни бажариш технологиясига амал қилиниши учун жавоб бериши лозим бўлган ходимини иш раҳбари этиб тайинлаши шарт.


555. Авиация ишлари бўйича парвозлар парвоз топшириғига ва буюртмачи томонидан берилган буюртмага қатъий амал қилган ҳолда бажарилади. Ёввойи ҳайвонларни овлаш ва отиш билан боғлиқ ишларни бажариш учун буюртмалар фақатгина тегишли экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш органларининг рухсатномаси мавжуд бўлгандагина қабул қилинади.

556. Аэродромдан ташқарида олдиндан мўлжаллаб қўниш бажарилганда ҳаво кемаси командири қўнишга киришдан олдин қўниш кўзда тутилаётган жойни унинг ўлчамларини, қиялигини ва сатҳининг ҳолатини баҳолаш мақсадида кўрикдан ўтказиши керак. Кўрикдан ўтказиш тўсиқлар устидан 100 метрдан (330 футдан) кам бўлмаган баландликдан бошланиши ва қўнишнинг танланган йўналиши бўйлаб 10 метрдан (35 футдан) кам бўлмаган баланликкача пасайиши керак.

557. ҲҲБ органи диспетчери оралиқ аэропортларни ва ҳаво кемалари экипажларини авиация ишларини бажариш районидаги вазият ҳақида хабардор қилиб туриши шарт.



2-§. ХК экипажларини авиация ишларини

бажариш учун тайёрлаш, тузиш ва шакллантириш


558. Авиация ишларини бажариш учун юбориладиган командир, йўриқчи, учувчи ва хизмат кўрсатувчи таркиб иш кўринишларига тасдиқланган дастурга асосан назарий ва амалий тайёргарликдан ўтишлари лозим. Экипажларни парвозларга қўйиш учиш отряди командирининг буйруғи билан амалга оширилади.


559. База аэродромидан ташқарида парвозларни ташкил этувчи команда таркиби қуйидагиларни таъминлаши лозим:

а) ишларни ушбу қоидалар, ҲК ПФҚ, қўлланмалар, технологиялар ва иш кўринишлари бўйича йўриқномалар талабларига мувофиқ ташкил этишни;

б) экипажларга нормал дам олиш ва маиший шароитларни;

в) экипаж иши юзасидан тадрижий назоратни.


560. Экипажларни тузишда ва парвозларни режалаштиришда бўлинмаларнинг учувчи-командир таркиби экипажнинг доимий таркибини таъминлаш ва экипаж аъзоларини уларнинг руҳий-ижтимоий мутаносиблиги асосида, шунингдек уларнинг ишдаги амалий тажрибаларини инобатга олиб, шахсий хусусиятлари мақсадга мувофиқ ҳолда мос келишини таъминлашга ҳаракат қилиши лозим.


561. Экипажнинг сон таркиби ҲК ПФҚ талабларига мос келиши лозим.


562. Авиация ишларини бажариш учун экипаж тузишда экипаж таркибига киритиладиган мутахассислар фаолияти тўғрисидаги маълумотлар:

а) учувчи таркиб бўйича - учиш бўлинмаси командири томонидан;

б) муҳандис-техник таркиб бўйича - АТБ бошлиғи томонидан;

в) бошқа мутахассислар бўйича - авиация ишларини бажаришда ушбу мутахассис иштирок этадиган бошқа хизматларнинг раҳбарлари томонидан;

г) буюртмачининг амалдаги учиш гувоҳномаларига эга бўлган ва экипаж таркибига киритилган мутахассислари бўйича - буюртмачи ташкилотлар раҳбарлари томонидан тайёрланади.


563. Бўлинма учувчи-командир таркиби буюртмачининг мутахассисларида ушбу авиация ишларини бажариш учун рухсати борлигини текшириши ва уларнинг парвозларга дастлабки тайёргарликда иштирок этишини ташкил этиши шарт.


564. ҲК экипажи таркиби, МТТ ва буюртмачи мутахассисларини инобатга олган ҳолда, учиш бўлинмаси командири томонидан бириктирилади.


565. Янгидан киритилаётган экипажни тузишда ҲК командири ҲК ушбу турида ва иш турида меҳнат тажрибасига эга, юзага келган вазиятда тўғри ва аниқ қарорлар қабул қилишда амалий ёрдам кўрсата оладиган экипаж аъзоларини танлаб олиши лозим.


566. База аэродромидан ташқарида авиация ишларини бажариш учун йиғма бўлинмаларн