язык интерфейса

ЎзР Конунчилиги

ЎзР Конунчилиги/ Банклар. Кредитлаш. Валютани тартибга солиш/ Банклар ва бошқа кредит ташкилотлари/ Банкларда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи/ Ўзбекистон Республикаси банкларида бухгалтерия ҳисобини юритиш ва бухгалтерия ишларини ташкил қилиш тартиби тўғрисида Йўриқнома (АВ томонидан 11.07.2008 й. 1834-сон билан рўйхатга олинган Марказий банк Бошқарувининг 03.05.2008 й. 11/5-сонли қарори билан тасдиқланган)

Вы можете получить доступ на один день к продукту Законодательство Руз.

Ўзбекистон Республикаси

Адлия вазирлигида

2008 йил 11 июлда 1834-сон

билан рўйхатга олинган

Марказий банк Бошқарувининг

2008 йил 3 майдаги

11/5-сонли қарори билан

ТАСДИҚЛАНГАН



Ўзбекистон Республикаси банкларида

бухгалтерия ҳисобини юритиш ва бухгалтерия

ишларини ташкил қилиш тартиби тўғрисида

ЙЎРИҚНОМА


Мазкур Йўриқнома Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси, "Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида"ги, "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги, "Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида"ги, "Электрон тўловлар тўғрисида"ги, "Электрон ҳужжат айланиши тўғрисида"ги, "Электрон рақамли имзо тўғрисида"ги ва "Банк сири тўғрисида"ги қонунларига мувофиқ банклар учун мажбурий бўлган бухгалтерия ҳисобини юритиш ва бухгалтерия ишларини ташкил қилиш тартибини белгилайди.


I. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР


1. Бухгалтерия ҳисобининг юритилиши, бухгалтерия ишининг тўғри ташкил этилиши ва назоратнинг аниқ олиб борилиши банкнинг ўз вазифаларини тўғри бажаришини, мавжуд ва бўлғуси инвесторлар, кредиторлар, ҳукумат муассасалари, вазирликлар, идоралар, жамоатчилик ва бошқа манфаатдор фойдаланувчилар, шунингдек, банк раҳбарияти ва ходимлари учун банк фаолиятига ҳаққоний баҳо бериш имконини яратадиган аниқ ва фойдали ахборот олишни таъминлайди.


2. Ушбу Йўриқномада банкларда бухгалтерия ҳисоби ишларини юритиш ва бухгалтерия аппаратини ташкил қилиш тамойиллари, мижозларга хизмат кўрсатиш ҳамда ҳужжатлар айланмасини йўлга қўйиш усуллари тўғрисида кўрсатмалар берилган, банк операциялари ҳисобини юритиш ва уларни назорат қилиш қоидалари ҳамда бажарилган банк операцияларининг қонунийлиги бўйича жавобгарлик белгиланган.

Шунингдек, қуйидагиларни таъминлаш мақсад қилиб қўйилган:

ҳисоб-китоб, касса, валюта, кредит ҳамда бошқа банк операцияларини тўғри бажариш ҳамда уларни бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботида ўз вақтида ва аниқ акс эттириш;

банк активлари, мажбуриятлари, даромадлари ва харажатлари ҳамда капитали ҳолати ва улардаги ўзгаришлар тўғрисида ишончли маълумотлар тўплаш;

банкнинг молиявий ҳолати, молиявий ҳолатидаги ўзгаришлар ва молиявий натижалари тўғрисидаги ва банк раҳбарияти фаолиятига баҳо берувчи молиявий ҳисоботларни тузиш учун хизмат қилувчи ахборотлар тизимини яратиш;

банк иш куни тартибига қатъий риоя қилиш, мижозларга тез ва аниқ хизмат кўрсатиш;

ҳисоб-китоблардаги маблағлар айланишини тезлаштириш;

банкдан чиқаётган ҳужжатларни тегишли тарзда расмийлаштириш ва бунинг натижасида улардан фойдаланишни осонлаштириш, шунингдек, бошқа банкларда ушбу ҳужжатлар билан операциялар бажарилишини ҳамда улар томонидан хизмат кўрсатувчи мижозларнинг операциялари ҳисобини юритишни белгиланган талабларга мувофиқлаштиришни ташкил этиш;

банкдаги пул маблағлари, моддий қимматликлар, шунингдек, қатъий ҳисобда турувчи бланкалар камомади ёки ортиқчалигига йўл қўймаслик ҳамда белгиланган тартибда уларнинг сақланишини ташкил этиш;

операцияларнинг қонунийлиги ҳамда тўғрилигини доимий ички назорат ва аудитдан ўтказиш, уларнинг натижалари бўйича маълумотномалар тузиш ва расмийлаштириш имкониятини яратиш;

замонавий компьютер техникаси воситаларидан фойдаланган ҳолда банк операциялари ҳисобини дастурий амалга ошириш, ҳисоб ишларини юритиш ҳамда ҳисоботлар тузишда меҳнат ва маблағ сарфини қисқартириш.


3. Мазкур Йўриқномада берилган операцияларни амалга ошириш, расмийлаштириш, ҳисобини юритиш ва назорат қилиш тўғрисидаги талаблари барча банклар учун мажбурийдир.

Банклар ушбу Йўриқномада белгиланган қоидалар доирасида ўзларининг иш хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда филиал, банк хизматлари офиси ва бошқа шохобчалар фаолиятида бухгалтерия ҳисобини аниқ ва тўлиқ юритилиши ва ички назорат самарадорлигини таъминлаш мақсадида ҳамда уларнинг даромад ва харажатлари ҳисобини тўғри юритиш, молиявий ва солиқ ҳисоботларини ўз вақтида тайёрлаш ва тақдим қилиш ҳамда пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини тикиш ва сақлаш тартиботларини белгиловчи ички ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқишлари лозим.

4. Банк ходимлари бухгалтерия ҳисобида акс эттирилган банк сирига оид маълумотларни Ўзбекистон Республикасининг "Банк сири тўғрисида"ги Қонуни талабларига қатъий амал қилган ҳолда сир сақлашлари лозим.


5. Ушбу Йўриқнома мақсадларида қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:


банк амалиёт куни - банк иш кунининг бир қисми бўлиб, банкка келиб тушган барча пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини қабул қилиш, расмийлаштириш ва бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақларида акс эттириш учун ажратилган вақт;


банк бухгалтерия аппарати - пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини расмийлаштириш, банк операцияларини бажариш ва уларни ички назоратдан ўтказиш ҳамда ҳисоб регистрларида қайд этиш ва бухгалтерия ҳисоботларини тайёрлаш билан шуғулланувчи ходимлар гуруҳи;

банк иш куни - қонун ҳужжатлари билан белгиланган кун ичида ўрнатилган иш вақти;


банк операциялари ички назорати (бундан кейинги ўринларда ички назорат деб юритилади) - банк раҳбарияти ва барча банк ходимлари томонидан кунлик банк операцияларини амалга ошириш жараёнида уларнинг қонунчиликка мослиги, самарадорлиги, юқори малакада бажарилиши ва молиявий ҳисоботларнинг ишончлилигини таъминлаш тизими;

Ички назорат маълум ёки аниқ вақт мобайнида амал қилиниши лозим бўлган тартиб ёки қоида бўлмасдан, балки у банкнинг барча бўғинларида кунлик банк операцияларнинг бошланишидан тортиб тугагунга қадар доимий юритиладиган банк фаолиятининг ажралмас қисмидир.

Ички назорат ўз навбатида дастлабки назорат, жорий назорат ва якуний назоратга бўлинади;


бош китоб - ҳисобварақлар режасидаги иккинчи тартибли ҳисобварақлар рўйхати;

бухгалтерия ҳисоби регистрлари - иккиёқлама ёзув усулида операциялар қайд этиладиган журналлар, қайдномалар, дафтарлар ва тасдиқланган бланклар;


Бэк-офис - банкнинг таркибий қисми бўлиб, Фронт-офис томонидан дастлабки назоратдан ўтган ва ижро учун тақдим қилинган операцияларни жорий назоратдан ўтказиш ва банк операцияларини амалга оширувчи бухгалтерлар гуруҳи.

Бэк-офиснинг асосий вазифаси Фронт-офис томонидан дастлабки назоратдан ўтказилиб, маъқулланган барча банк операцияларни қайтадан жорий назоратдан ўтказиб, уларни иккиёқлама ёзув ёрдамида бухгалтерия регистрларида қайд этиш ва тегишли ҳисоботлар тайёрлашдан иборат.

Бэк-офис мижозлар билан бевосита мулоқотда бўлмайди. У, мижозлар операцияларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш бўйича Фронт-офис билан, банкнинг ички молиявий-хўжалик операцияларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш бўйича банк маъмурияти билан алоқада бўлади.

Бэк-офисга Бэк-офис бошлиғи раҳбарлик қилади ва у ўз навбатида банк раҳбарига бўйсунади;


дастлабки назорат - Фронт-офис ёки масъул ижрочи бухгалтер томонидан операцияларни бажармасдан олдин уларнинг қонунчиликка мос эканлигини аниқлаш бўйича амалга ошириладиган назорат;


ёрдамчи китоб - бош китоб ҳисобварақларига очиладиган шахсий ҳисобварақлар, шунингдек алоҳида маблағлар тури ва қимматликлар бўйича юритиладиган карточка, китоб ёки журналлар;


жорий назорат - Бэк-офис ёки назоратчи бухгалтер томонидан Фронт-офис ёки масъул ижрочи бухгалтер маъқуллаган барча банк операцияларининг қонунчиликка мослигини аниқлаш мақсадида қайтадан амалга ошириладиган назорат. Жорий назорат пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл ва электрон нусхаларининг бир-бирига мослигини текширишни ҳам ўз ичига олади;


масъул ижрочи бухгалтер - мижозларнинг пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини тўғри расмийлаштирилганлиги ва банк операцияларининг қонунийлигини дастлабки назоратдан ўтказиб, уларни бухгалтерия ҳисобида акс эттиришга тайёрловчи бухгалтер;


банк хизматлари офиси - банк филиали биносидан ташқарида жойлашган ва Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжатларига мувофиқ фаолият юритувчи банк филиалининг таркибий тузилмаси. Банк хизматлари офиси турли хил номланиши ("Минибанк", "Чакана хизматлар маркази", "Банк хизматлари маркази" ва бошқалар) мумкин;

назоратчи бухгалтер - масъул ижрочи бухгалтер томонидан дастлабки назоратдан ўтказилган барча банк операцияларини жорий назоратдан ўтказиб амалга оширувчи бухгалтер;


Фронт-офис - банкнинг таркибий қисми бўлиб, қонун ҳужжатларида назарда тутилган банк операцияларини амалга оширишда банк мижозлари билан бевосита мулоқотда бўлган ҳолда уларга барча банк хизматлари кўрсатувчи ходимлар гуруҳи. Ушбу гуруҳга Фронт-офис бошлиғи раҳбарлик қилади.

Фронт-офиснинг асосий вазифаси мижозлар топшириғи ҳамда банк ички фаолияти бўйича амалга оширилиши лозим бўлган операцияларнинг қонунчиликка мос эканлигини аниқлаш ва уларни бухгалтерия ҳисобида акс эттиришга тайёрлашдан иборат;


якуний назорат - амалиёт кун тугагандан сўнг, кейинги банк иш кунидан кечикмаган ҳолда банкда амалга оширилган барча банк операцияларини бухгалтерия ҳисобида тўғри акс эттирилганлигини, шу жумладан бирламчи ҳужжатлар асосида ўтказилганлигини текшириш мақсадида амалга ошириладиган назорат;

Якуний назорат банк Бошқаруви ташкил қилган Якуний назорат хизмати томонидан амалга оширилади ва у, фақат банк Бошқарувига бўйсунади.

Якуний назорат хизмати банкларда (филиалларда) алоҳида бўлим сифатида ташкил қилинади. Банк томонидан амалга оширилган операцияларга оид ҳисоб-китоб ҳужжатлари банк хизматлари офисларида сақланган ҳолларда банк хизматлари офисларида якуний назорат хизмати алоҳида штат бирлигида ташкил этилади.


II. БАНКЛАРДА БУХГАЛТЕРИЯ

АППАРАТИ, ИШ КУНИ ВА ҲУЖЖАТЛАР

АЙЛАНИШИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ


1-§. Банкларда бухгалтерия

аппаратини ташкил этиш


6. Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботини ташкил этишни банк филиали (бундан кейинги ўринларда банк деб юритилади) раҳбари амалга оширади. Бухгалтерия аппаратига банкнинг бош бухгалтери раҳбарлик қилади. У Банк тизимининг бош бухгалтерлари тўғрисидаги намунавий низом (ушбу Йўриқноманинг 1-иловаси) асосида иш олиб боради. Бош бухгалтер бўлмаган вақтда унинг вазифаларини бош бухгалтер ўринбосари бажаради.


7. Банкларда бухгалтерия ишларини юритиш учун бухгалтерия аппарати тузилади. Банк бухгалтерия аппаратига шартнома асосида четдан жалб қилинган бухгалтерлар ёки бухгалтерия фирмаси ходимларининг киритилиши қатъиян тақиқланади.


8. Банк бухгалтерия аппаратининг ташкилий тузилиши ва унда ташкил этиладиган бўлимлар сони амалга ошириладиган операциялар ҳажмига ва уларнинг автоматлаштирилганлик даражасига боғлиқ бўлади.

Иш ҳажми кичик банкларда бухгалтерия аппарати банкнинг яхлит бўлинмаси сифатида фаолият юритиши мумкин. Бунда банклараро ҳисоб-китоблар, чет эл валютаси бўйича операциялар ва банкнинг ички ҳисобварақлари бўйича операцияларнинг ҳисобини юритиш махсус бўлимларга топширилиши мумкин.

Иш ҳажми катта банкларда бухгалтерия аппарати ушбу Йўриқнома талабларини ҳисобга олган ҳолда ташкил этилиши лозим. Шунингдек, барча операциялар масъул ижрочи бухгалтерлар томонидан дастлабки ва назоратчи бухгалтерлар томонидан жорий назоратдан ўтишини таъминлаш мақсадида иш ҳажмидан келиб чиққан ҳолда масъул ижрочи ва назоратчилар сони ўртасида мутаносиблик сақланиши лозим.


9. Бухгалтерия аппарати ходимларининг аниқ вазифалари бош бухгалтер томонидан белгилаб берилади ва банк раҳбари томонидан тасдиқланади.

10. Масъул ижрочи ва назоратчи бухгалтерлар зиммасига муайян ҳисобварақларни юритиш ёки алоҳида операцияларни амалга ошириш ишлари юклатилади. Ҳисобварақлар ходимлар ўртасида банк ички тартиб қоидалари асосида операциялар ҳажми, мижозлар тури ва бошқа хусусиятлардан келиб чиққан ҳолда тақсимланади.

11. Банк бош бухгалтери муҳрлар, штамплар ва бланкларни уларнинг йўқолишига ёки бошқа мақсадларда ишлатилишига йўл қўйилмайдиган тарзда сақланиши ҳамда фойдаланиши устидан назоратни таъминлаши шарт. Банк муҳрлари ва бур чакли штампларининг ҳисоби уларни сақлаётган шахс фамилияси ва лавозими кўрсатилган махсус дафтарда юритилади. Дафтар варақлари рақамланган, боғланган ва банк муҳри, банк раҳбари ҳамда бош бухгалтерининг имзолари билан тасдиқланган бўлиши ва банк раҳбарининг ёзма фармойиши билан тайинланган ва қимматликлар билан операциялар олиб боришдан озод этилган шахс томонидан юритилиши лозим.

Банк ходимларининг иш жойлари шундай жойлаштирилган бўлиши керакки, бунда мижозлар ва бошқа бегона шахсларнинг банкнинг муҳрлари, штамплари, ҳужжатлари ва бланкларини олишларига имкон бўлмаслиги лозим.


12. Ходим меҳнат таътилига чиққан, касал бўлиб қолган ёки бошқа сабабларга кўра ишда бўлмаган ҳолларда унга бириктирилган ҳисобварақлар ҳамда унинг вазифалари муҳр ва штамплар билан биргаликда бошқа ходимга топширилади ва бу ҳақда махсус дафтарда тегишли ёзувлар қайд этилади.


13. Бош бухгалтер зиммасига умумий назоратни ташкил этиш ҳамда ҳар куни бухгалтерия ва касса ишларининг барча бўғинларида ўрнатилган тартибга амал қилинишини кузатиб бориш юклатилади. Шунингдек, банк бош бухгалтерига бош ва ёрдамчи китобларда операцияларни қайд этиш, тегишли бухгалтерия ҳисоби ҳисоботларини дастурий равишда тузиш ишларига раҳбарлик қилиш юклатилади. Банк бош бухгалтери ишда бўлмаган вақтда, ушбу вазифалар банк раҳбарининг буйруғига кўра унинг ўpинбосаpига топширилади.


14. Мижозларнинг банк ходимларининг хатти-ҳаракатлари устидан шикоятлари ҳамда бошқа мурожаатлари амалдаги қонун ҳужжатларига мувофиқ қабул қилинади ва кўриб чиқилади. Мурожаат қилиш тартиби эълонлар осиб қўйиш йўли билан мижозларга маълум қилиниши лозим.


15. Банк раҳбари бухгалтерия иши ҳолатини умумий кузатиш билан бир қаторда баланс ва бошқа ҳисоботларни ўз вақтида тузилишини текшириб бориши, мижозларга ўз вақтида ва сифатли хизмат кўрсатилишини мунтазам назорат қилиб туриши шарт.


16. Таркибий тузилмаси Фронт-офис ва Бэк-офис сифатида ташкил этилган банкларнинг бухгалтерия аппарати шу таркибий тузилмаларга мос равишда ташкил этилиши мумкин. Бухгалтерия аппаратини Фронт-офис ва Бэк-офисга ажратиш зарурияти юзасидан шарҳлар 3-иловада келтирилган.

Фронт-офис ва Бэк-офис ходимларининг аниқ вазифалари мос равишда Фронт-офис ва Бэк-офис бошлиқлари томонидан белгилаб берилади ва банк раҳбари томонидан тасдиқланади.


2-§. Банк хизматлари офисларида бухгалтерия

ишларини ташкил қилиш

17. Банк хизматлари офисларида бухгалтерия ҳисоби мавжуд иш ҳажмидан келиб чиққан ҳолда мазкур Йўриқнома талаблари доирасида ташкил этилиши лозим.

Банк хизматлари офисларида дастлабки назоратни ўтказиш учун масъул ижрочи бухгалтер штати билан таъминланган бўлиши лозим. Жорий назорат банк хизматлари офиси бухгалтерияси бошлиғи томонидан (бундан буён матнда етакчи бухгалтер деб юритилади) амалга оширилади.

Банк хизматлари офисларидан ўтказиладиган тўловлар жорий назоратдан ўтказилганидан сўнг амалга оширилади. Бунда тўловлар жорий назоратдан ўтказилганлиги банк филиалининг Бэк-офиси бошлиғи ёки Бош бухгалтери томонидан тасдиқланиши талаб этилмайди.

Банк хизматлари офислари уларда амалга оширилган операция ва ўтказилган тўловларнинг назоратини таъминлаш мақсадида, операцияларга ва (ёки) тўловларга асос бўлган ҳужжатлар, шу жумладан пул-ҳисоб-китоб ҳужжатларининг электрон нусхасини банкка (филиалга) тақдим этиши мумкин.

18. Банк хизматлари офисларида банк иш куни давомида амалга оширилган операцияларга асос бўлган пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари белгиланган тартибда якуний назоратдан ўтказилиши лозим.

Банк хизматлари офисларида кунлик бухгалтерия ҳужжатлари йиғмажилди мазкур Йўриқноманинг 7-параграфида белгиланган тартибда шакллантирилиши ва сақланиши ёки шакллантирилган кунлик бухгалтерия ҳужжатлари йиғмажилди сақлаш учун даврий равишда, лекин бир ойда камида бир маротаба банк хизматлари офисини ташкил этган банкка (филиалга) етказилиши лозим. Мазкур ҳолат банкнинг ички қоидаларида (ҳужжатларида) аниқ кўрсатилиши лозим.

19. Ушбу қоидаларга қатъий риоя қилиш имконияти мавжуд бўлган банклар (филиал) банк хизматлари офислари очиши мумкин.

21. Банк раҳбари ва бош бухгалтери ўзларига қарашли бўлган минибанкларда бухгалтерия ишларини тўғри ташкил қилиш ва банк операцияларини аниқ ва ўз вақтида бажарилиши устидан доимий назорат ўрнатишлари лозим.



3-§. Иш куни ва ҳужжатлар айланишини ташкил этиш


22. Бухгалтерия ходимларининг иш куни шундай ташкил этилиши керакки, бунда банк томонидан амалиёт куни давомида ижрога қабул қилинган пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари дастлабки ва жорий назоратдан ўтказилиб, улар ўз вақтида ижро этилиши, яъни ҳисобварақлар бўйича операциялар бухгалтерия ҳисобида акс эттирилиб, кунлик баланс ҳисоботи тузилиши ҳамда кейинги банк иш кунидан кечиктирмасдан бажарилган барча операциялар якуний назоратдан ўтказилиши шарт, бундан банк ҳисобварақларига масофадан хизмат кўрсатиш тизимлари орқали амалга оширилган операциялар мустасно.

23. Ҳар бир банк қуйида келтирилган талабларга риоя қилган ҳолда, амалиёт куни давомида мижозларга хизмат кўрсатиш ва ҳужжатлар айланиш тартибини мустақил белгилайди:

банклар янги иш кунини Ўзбекистон Республикаси Марказий банкнинг Ҳисоб-китоб маркази (бундан кейинги ўринларда ҲКМ деб юритилади)да очилган ташқи ("21302-Резидент банкнинг вакиллик ҳисобварағи") вакиллик ҳисобварағининг кун бошига айланма ва қолдиқ суммаларини, ўзларининг ички ("10301-Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағи") вакиллик ҳисобварағининг айланма ва қолдиқ суммалари билан мослигини текшириш билан бошлашади. Ички ва ташқи вакиллик ҳисобварағи айланма ва қолдиқ суммаларини мослигини тасдиқлаш учун ҲКМ га электрон файл юборади;

ҲКМ тижорат банклари юборган электрон файлни қабул қилиб олади ва банкнинг ташқи ва ички вакиллик ҳисобварақ қолдиқ суммаларини дастурий равишда таққослайди ҳамда уларни мослигини тасдиқлаб банкларга қайтаради. Вакиллик ҳисобварақлар қолдиқ суммалари мос келмаса, мавжуд фарқ бартараф этилмагунча банк амалиёт куни очилмайди ҳамда банклараро тўловларни амалга оширишга рухсат этилмайди;

ҲКМ дан тасдиқ (W-файл) олгандан сўнг, банкларга банклараро тўловларни амалга ошириш учун рухсат берилади;

филиаллари мавжуд банк филиалларига "Тўлов маркази"да очилган ташқи ("22204-Бош банк-филиалларга тўланадиган маблағлар") ва филиалларда очилган ("16103-Бош банк/филиаллардан филиаллараро ва банклараро ҳисоб-китоблар бўйича олинадиган маблағлар") ички вакиллик ҳисобварақлар қолдиқ суммасини мослигини тасдиқлаш Бош банк томонидан амалга оширилади. Филиаллар ички вакиллик ҳисобварағи (16103) ва "Тўлов маркази"да очилган ташқи (22204) вакиллик ҳисобварағи ўртасида фарқ мавжуд бўлса, ушбу филиалга уни бартараф этмагунча филиаллараро ва банклараро тўловларни амалга ошириш ва янги кунга ўтиб ишлашга рухсат этилмайди;

филиаллараро ва ички тўловларни ўтказиш учун банк ўз мижозларидан тўлов ҳужжатларини қабул қилиш вақтини ўзи мустақил равишда белгилайди. Филиаллараро тўловларга бир банк филиаллари ўртасидаги тўловлар, ички тўловларга касса амаллари, тўланиши ва олиниши лозим бўлган фоизлар ҳисобини ҳисоблаш ҳамда ходимларга иш ҳақи ҳисоблаш ва шунга ўхшаш амаллар киради;

банклараро тўловлар бўйича банклар мижозларидан банк амалиёт куни давомида (қоғоз шаклдаги тўлов ҳужжатлари учун соат 16-00 гача) қабул қилинган тўлов ҳужжатлари бўйича бухгалтерия ўтказмаларини банклараро тўловлар вақти тугагунга қадар ҲКМга етказиб беришлари керак, акс ҳолда банклараро тўловлар амалга оширилмайди. Банк айби билан амалга ошмай қолган ҳужжат бўйича банк жавобгар ҳисобланади, бундан банкка тааллуқли бўлмаган ташқи омиллар мустасно;

ҲКМ банкларга банклараро тўловлар тугаганлиги тўғрисида маълумотни (END файл) жўнатади, шундан сўнг шу амалиёт куни учун банклар ўртасида банклараро тўловлар тўхтатилади.

24. Банклар банк иш куни якунлангандан сўнг, лекин кейинги банк иш куни соат 10-00 дан кечиктирмаган ҳолда Марказий банкка электрон баланс (0106BS) ҳисоботини жўнатадилар.

25. Банкларда иш куни банк операциялари бухгалтерия ҳисоботида тўлиқ акс эттирилиб, кунлик баланс ҳисоботи таҳлил қилиниб, банк филиали раҳбари ҳамда бош бухгалтери томонидан имзолангандан сўнг якунланади.



III. ПУЛ ҲИСОБ-КИТОБ ҲУЖЖАТЛАРИНИ

РАСМИЙЛАШТИРИШ, ИЧКИ НАЗОРАТДАН

ЎТКАЗИШ ВА БАНК ОПЕРАЦИЯЛАРИНИ

БАЖАРИШДА ЖАВОБГАРЛИК


1-§. Пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини расмийлаштириш


26. Банкларда барча операциялар Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан белгиланган шаклдаги пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг қоғоз ҳамда электрон шакллари асосида амалга оширилади ва бухгалтерия ҳисобида қайд этилади.

27. Пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари, шунингдек Банк ҳисобварағи шартномасида кўзда тутилган бошқа ҳужжатлар банк томонидан фақат мижознинг банкка тақдим қилган имзолар намуналари ва муҳр изи қўйилган варақчада кўрсатилган шахслар ёки мижознинг вакил қилинган шахсидан ишончнома асосида қабул қилинади.

28. Пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг мажбурий реквизитлари қуйидагилардир:

мижознинг (муассасанинг) номи (жисмоний шахслар учун - фамилияси, исми ва шарифи) ва солиқ тўловчининг идентификацион рақами (СТИР);

пул олувчи ва пул тўловчи мижозлар ҳисобварақ рақамлари;

уларга хизмат кўрсатувчи банк номи ва коди;

ҳужжатнинг номи ва рақами, у тузилган сана ва жой;

операциянинг номи, мақсади ва суммаси (рақам ва сўз билан ёзиладиган сумма сатрнинг бошидан катта ҳарф билан бошланиши ҳамда тийин рақам билан ёзилиши лозим);

операция бажарган шахсларнинг (шахснинг) лавозими, фамилияси ҳамда исми ва отаси исмининг бош ҳарфлари ҳамда имзоси;

мижоз муҳри (муҳр мавжуд бўлса) ва масъул шахсларининг имзолари.


29. Ҳужжатларда операция мақсади аниқ баён этилиши лозим. Пул ҳисоб-китоб ҳужжатларида бўяш, чизиш ва тузатишга йўл қўйилмайди.


30. Банк операциялари қонун ҳужжатларида белгиланган шаклда расмийлаштирилган электрон ҳужжатлар асосида амалга оширилиши мумкин (Банк ҳисобварақларига масофадан хизмат кўрсатиш тизими ёки пластик карточкалар орқали амалга ошириладиган ҳисоб-китоблар). Электрон ҳужжатлар пул ҳисоб-китоб ҳужжатларнинг асл нусхасида белгиланган барча реквизитларга эга бўлиши шарт.

Электрон ҳужжатлар масъул шахслар имзолари ўрнини босувчи - электрон рақамли имзо билан тасдиқланган бўлиши лозим.

Электрон ҳужжатларни қабул қилиш ва қайта ишлаш жараёнида уларнинг бирор кўрсаткичларини ўзгартиришга йўл қўйилмайди.

34. Банк кассасидан нақд пул олиш учун фойдаланиладиган нақд пул чеклари бир хил рангли сиёҳли ёки шарикли ручка билан қўлда тўлдирилган бўлиши шарт. Ҳужжатнинг тўлдирилмаган қисмларга иккита параллел чизиқ тортилиши лозим.

Ҳисобварақ эгасининг номи, унинг ҳисобварағи рақами ва банк номи чекларда ҳамда эълонларда бурчак штамплар билан кўрсатилиши мумкин. "Сумма рақам билан" ҳамда "Сумма сўз билан" рек визитларидаги суммадан олдин ва кейин қолган бўш жойларга учлари диагонал чизиқ билан бирлаштирилган икки параллел чизиқ тортиб қўйилади.

Нақд пул чекининг олд томонида албатта, нақд пул олиш учун банкка тақдим этилган имзо намуналари ва муҳр изи қўйилган варақчада (тадбиркорлик субъектлари учун имзо намуналари қўйилган варақчада) кўрсатилган имзо қўйиш ҳуқуқига эга бўлган шахс ёки корхона томонидан ишончнома берилган шахснинг исми, шарифи ёзилади. Ҳисобварақ эгаси нақд пул чекларининг орқа томонида харажатларнинг мақсадини кўрсатиши шарт, ушбу маълумотлар чек берувчининг имзолари билан тасдиқланади ва пул олувчининг паспорти ёки унинг ўрнини босувчи ҳужжат (ҳужжат фақат, Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлиги, Ички ишлар вазирлиги, Давлат хавфсизлик хизмати, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги томонидан ўз ходимларига берилган бўлса) маълумотлари кўрсатилади. Бу маълумотлар олувчиларнинг ўзлари томонидан тўлдирилиши шарт. Нақд пул берилиши учун асос бўладиган пул чеклари ва чиқим касса ордерлари олувчиларнинг имзолари билан тасдиқланади.

Нақд пул чеки бўйича маблағ чекда шахси кўрсатилган шахсга тўланади.

35. Банк раҳбари, айрим ҳолларда, чек бўйича қисман пул тўлашга ва пул олувчи шахсга ушбу чек бўйича унга амалда берилган пул суммаси тўғрисида маълумотнома беришга рухсат этиши мумкин.

Маълумотномага банк раҳбари ва бош бухгалтери имзолари қўйилиб, банк муҳри босилади. Пул олувчидан олинган пул суммаси тўғрисида чекнинг орқа томонига тилхат ёздириб олинади. Ушбу чек бўйича бошқа нақд пул олишга рухсат берилмайди ва унга қисман тўлангани ҳақидаги маълумотноманинг нусхаси илова қилиниб, шу куннинг касса ҳужжатларига қўшиб тикилади.


36. Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджетини тузиш ва ижро этиш қоидаларининг (рўйхат рақами 1111, 2002 йил 14 март) (Ўзбекистон Республикаси вазирликлари, давлат қўмиталари ва идораларининг меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 2002 й., 5-сон) 196-бандига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлиги, Ички ишлар вазирлиги, Давлат хавфсизлик хизмати, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Давлат божхона қўмитаси ва уларга қарашли муассасаларнинг тўлов топшириқномалари ва чекларида тўловлар мақсади кўрсатилиши талаб қилинмайди.

37. Банк операциясини ўтказиш учун асос бўладиган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларида, уларни тўғри расмийлаштирганлиги ва текширилганлигини билдирувчи банк мансабдор шахсларининг имзолари (шу жумладан, электрон рақамли имзолари) бўлиши лозим.

Бажарилган операцияларни исботловчи ҳужжатлар сифатида банкда сақланадиган ҳужжат нусхалари ҳамда ҳисобварақлардан олиниб, уларнинг эгаларига юбориладиган кўчирмаларга илова қилинадиган нусхалар ҳам ушбу банк ходимларининг имзолари билан расмийлиштирилади.


38. Пул ҳисоб-китоб ҳужжатларига имзо чекиш ҳуқуқи берилган мансабдор шахслар имзоларининг намуналари махсус бланкаларда берилади. Бу намуналар банк раҳбарининг имзо чекиш ҳуқуқини бериш тўғрисидаги фармойиши ҳисобланади, уларга банк раҳбари ва бош бухгалтери (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) имзо чекади. Махсус бланкалар шакли банк томонидан мустақил белгиланади.

39. Айрим бухгалтерия ходимлари бошқалари билан алмаштириладиган ҳолларда янги ходимлар имзоларининг намуналари алоҳида бланкаларда берилади. Банк мансабдор шахслари имзоларининг бекор қилинган ва ўзгартирилган намуналарини уларнинг устидан чизиш йўли билан ўчирилади.

41. Пул ва қимматликларни қабул қилиш ҳамда бериш билан боғлиқ ҳужжатлар, шу жумладан, пул ва қимматликлар қабул қилингани тўғрисидаги квитанцияларда юқорида қайд этилган имзолардан ташқари пул ва қимматликларни қабул қилган ёки берган кассирнинг имзоси ҳам бўлиши шарт.


42. Кирим касса ордерларига ҳамда пул ва қимматликларни қабул қилиш квитанцияларига имзо чекиш ҳуқуқи берилган касса ходимларининг фамилиялари, уларнинг имзо намуналари банк раҳбари томонидан чиқарилган махсус бланкаларда кўрсатилади.


43. Бош бухгалтер (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) имзоларнинг тегишли намуналари ўз вақтида кассага, бухгалтерия ходимларига ва назоратчи ходимларга берилиб, бу ҳақда улардан тилхат олинишини таъминлаши шарт. Бундан ташқари, бош бухгалтер (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) имзо чекиш ҳуқуқи бекор қилинган шахслар имзоларининг намуналаридан фойдаланувчи мансабдор шахслар қўлидаги рўйхатлардан ўз вақтида ўчирилишини ҳам кузатиб бориши шарт.

44. Банкнинг ички операциялари банк ходимлари томонидан ушбу Йўриқнома ҳамда бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мувофиқ ўрнатилган шаклларда расмийлаштириладиган ҳужжатлар бўйича амалга оширилади. Бунга, хусусан, мемориал ордерлар, кирим ва чиқим касса ордерлари, кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақлари бўйича мемориал ордерлар, кредит бўлими ҳамда банкнинг алоҳида операциялари бўйича тайинланган мутасадди ходимининг фармойишлари ва бошқалар киради.


45. Банк тўловчи бўлиб иштирок этган ва мемориал ордерлар ишлатилган ҳолларда, улар банк раҳбарининг ва бош бухгалтернинг (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) имзолари (шу жумладан электрон рақамли имзолари) билан тасдиқланади, бошқа ҳолатларда мемориал ордерлар ушбу банк ҳисобварағини олиб борувчи бухгалтер ва бош бухгалтернинг (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) имзоси (шу жумладан, электрон рақамли имзолари) билан тасдиқланади.

46. Муддатида тўланмаган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини (2-картотекага кирим қилинган тўлов талабномалари, тўлов топшириқномалари ва инкассо топшириқномалари) қисман тўлаш учун дастурий равишда тузилган мемориал ордерларнинг "Тўлов мақсади" графасида ҳисоб-китоб ҳужжатининг рақами, санаси ва дастлабки суммаси кўрсатилиши шарт.

47. Банк тузган ҳужжатларда уларнинг рақамлари қайд этилади. Эълонлар, шунингдек уларнинг квитанция рақамларининг тартиби банк бош бухгалтери (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) томонидан белгиланади.

Эълонлар компьютер техникаси ёрдамида тузилиши мумкин. Техник имконияти мавжуд бўлмаган банкларда эса эълонлар қўлда ёзиб тўлдирилади. Бунда, нақд пул қабул қилингани тўғрисидаги квитанциялар фақат сиёҳли ёки шарикли ручка билан қўлда тўлдирилиши шарт. Фақат бланкалар комплектига кирадиган, бир вақтнинг ўзида қора қоғоз (копирка) билан тўлдириладиган квитанциялар бундан мустасно.

Банк томонидан берадиган квитанцияларда сўз билан ёзиладиган сумма сатрнинг бошидан катта ҳарф билан бошланиши шарт. "Сумма рақам билан" реквизитидаги суммадан олдин ва кейин қолган бўш жойга икки параллел тўғри чизиқ тортиб қўйилади.

Пул омборида сақланаётган қимматликлар ва ҳужжатларни кирим қилиш ва ҳисобдан чиқаришга доир кирим-чиқим ордерларида якуний суммалар сўз билан қайта ёзилади.


48. Кирим ва чиқим касса журналлари компьютер техникаси ёрдамида шакллантирилиб, унинг реквизитлари қўлда тўлдирилади. Унда сана, мижознинг ҳисобварақ рақами, кирим ва чиқим ҳужжатининг рақами, ҳисобот рамзи ҳамда унинг суммаси кўрсатилиши лозим.

Кирим ва чиқим касса журналлари банк амалиёт куни давомида компьютерда юритилганда, улар кун якунида қоғозга чоп этилади ҳамда дастлабки назоратдан ўтказган Фронт-офис ходими ёки масъул ижрочи, кирим ёки чиқим кассирлари ҳамда касса мудири томонидан имзоланади.

Кирим ва чиқим касса журналларининг шакли мазкур Йўриқноманинг 4-иловасида келтирилган.

49. Банк кунлик операциялар йиғмажилдига тикиш ва сақлаш учун чиқариладиган электрон тўлов ҳужжатларининг рўйхати ҳамда мижозлар томонидан тақдим қилинган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл нусхалари банкнинг масъул ходимлари имзоси ва банк штампи билан тасдиқланади.



2-§. Бухгалтерия операцияларини

дастлабки назоратдан ўтказиш


50. Дастлабки назорат Фронт-офис ходимлари (агар, банк таркибий тузилмаси Фронт-офис ва Бэк-офисга бўлинган бўлса) ёки масъул ижрочи бухгалтер (агар, бухгалтерия аппарати бир бутун яхлит бўлган тақдирда) томонидан операцияларни бажармасдан олдин уларнинг самарадорлигини, банкнинг ички сиёсатига ҳамда амалдаги қонунчиликка мос эканлигини таъминлаш мақсадида амалга оширилади. Агар, операциялар хорижий валютада халқаро шартномалар асосида амалга оширилса, шартнома шартларига риоя қилиниши лозим.


51. Мижозлардан пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини қабул қилишда, уларнинг Ўзбекистон Республикаси Марказий банкнинг норматив-ҳуқуқий ҳужжатларида белгиланган шаклдаги бланкда ёзилиб тўғри расмийлаштирилганлиги, барча реквизитлар тўлиқ ва тўғри тўлдирилганлиги, ушбу пул ҳисоб-китоб ҳужжатларида бўяш, чизиш ва тузатишга йўл қўйилмаганлиги, шу жумладан ҳисобварақни тасарруф этувчиларнинг имзолари ва муҳр изи (муҳр мавжуд бўлган тақдирда) тақдим этилган намуналарга мос келиши текширилади.

52. Агар, мижоз тақдим қилган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларида белгиланган талабларга зид камчилик ва нуқсонлар аниқланса, тўлов ҳужжатлари мижозга ижрога қабул қилинмасдан қайтарилиши лозим. Суммаси, мижозлар номи ва уларнинг ҳисобварақлари рақами ўзгартирилган тўлов ҳужжатлари, ҳатто мижозлар томонидан ўзаро келишилган тартибда тузатиш киритилган бўлса ҳам ижро учун қабул қилинмайди.

55. Тўлов топшириқномалари ва нақд пулни қўйиш учун фойдаланиладиган эълонларнинг санаси уни банкка тақдим этилган сана билан бир хил бўлиши керак, акс ҳолда улар ижро учун қабул қилинмайди (олдинги банк амалиёт кунида "кечки" муҳри билан қабул қилинган тўлов ҳужжатлари бундан мустасно).

56. Масъул ижрочи бухгалтер ёки Фронт-офис ходими тўлов ҳужжати нусхаларини имзолашдан олдин, уларни солиштириб, ўзаро бир хиллигига ишонч ҳосил қилиши лозим. Шундан сўнг, ижро этиш санаси кўрсатилган ҳолда масъул ходим имзоси билан тасдиқланган ва унга бириктирилган банк штампи қўйилган ҳужжатнинг охирги нусхаси мижозга қайтарилади. Ушбу нусха ҳужжатлар ижро учун қабул қилинганини тасдиқловчи тилхат вазифасини бажаради.


57. Нақд пулни беришда ишлатиладиган чеклар тўлдирилган кундан бошлаб (тўлдирилган кунни ҳисобга олган ва ҳужжатда кўрсатилган сана тўғриланмаган ҳолда) 10 календарь кун давомида банк томонидан қабул қилинади.

57-1. Мижознинг банкдан нақд пул олиш учун ишончнома берилган вакили нақд пул чекини масъул ижрочи бухгалтерга (Фронт-офис ва Бэк-офисга бўлинмаган банкларда) ёки Фронт-офиснинг ушбу мижозга хизмат кўрсатувчи ходимига тақдим этади. Масъул ижрочи бухгалтер ёки Фронт-офис ходими нақд пул чекини қуйидаги реквизитлари билан унинг тўғрилигини текширади:

нақд пул чеки санаси муддатининг ўтмаганлиги;

нақд пул чекининг рақамини имзо намуналари ва муҳр изи қўйилган варақчадаги рақам билан мослиги;

мижознинг номи, унинг ҳисобварағи рақами, нақд пул чеки билан олинадиган маблағнинг рақам ва сўз билан ёзилган суммалари, нақд пул чекида қўйилган имзо ва муҳрнинг банкдаги имзолар ва муҳр намуналарига (муҳр мавжуд бўлган тақдирда) мос келиши, шунингдек вакилнинг шахсини тасдиқловчи ҳужжатидаги маълумотларнинг нақд пул чекида қайд этилган маълумотларга тўғри келиши;

мижознинг депозит ҳисобварағидаги маблағларининг нақд пул чек билан олиниши лозим бўлган маблағдан кам эмаслиги.

57-2. Фронт-офиснинг ушбу мижозга хизмат кўрсатувчи ходими ёки масъул ижрочи бухгалтер (Фронт-офис ва Бэк-офисга бўлинмаган банкларда), мазкур Йўриқноманинг 57-1-бандида кўрсатиб ўтилган текшириш амалларини бажариб, эътироз бўлмаганидан сўнг, нақд пул чекининг орқа томонига тегишли касса рамзи рақами ва санани кўрсатган ҳолда имзолаб, нақд пул чекини Бэк-офис ходими ёки назоратчи бухгалтерга (Фронт-офис ва Бэк-офисга бўлинмаган банкларда) беради. Нақд пул чекининг назорат маркасини мижозга қайтаради.

58. Фронт-офис ходими ёки масъул ижрочи бухгалтер мижозлардан қабул қилинган барча пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл нусхаларига асосан маълумотларни дастурга киритади ва тўлов ҳужжатларини имзолаб, электрон тўлов тизими орқали уларни жорий назоратдан ўтказиш учун Бэк-офис ёки назоратчи бухгалтерга юборади.



3-§. Бухгалтерия операцияларини

жорий назоратдан ўтказиш


59. Бэк-офис ходими ёки назоратчи бухгалтер банк ички ҳужжат айланиш тартибига асосан Фронт-офис ёки масъул ижрочи бухгалтердан келиб тушган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл ва электрон нусхаларини қабул қилгандан кейин жорий назоратни амалга оширади.


60. Жорий назоратда дастлабки назоратдан ўтказилган тўлов ҳужжатларининг тўғри расмийлаштирилганлиги ва уларнинг электрон нусхаларининг тўғри расмийлаштирилганлиги қайтадан текширилади ҳамда улардаги имзолар ва муҳр изини (тадбиркорлик субъектларидан муҳр изи талаб этилмайди) ўзларида мавжуд имзолар ва муҳр изи намуналари билан солиштирилади.

Тўлов ҳужжатларининг асл нусхасида Фронт-офис ходими ёки масъул ижрочи бухгалтернинг имзолари ва штампи борлигини ҳамда уларни ўзида мавжуд бўлган имзо намуналарига мос келишини текширади.

61. Бэк-офис ходими ёки назоратчи бухгалтер нақд пул чеки ва эълонномани ўрнатилган тартибда текшириб, уларни имзолаб Фронт-офис ходими ёки масъул ижрочи бухгалтерга қайтаради.


62. Бэк-офис ходими ёки назоратчи бухгалтер томонидан банкнинг ички молия-ҳўжалик операциялари бўйича келиб тушган тўлов ҳужжатларининг асл ва электрон нусхалари ҳамда ушбу операцияларни амалга ошириш учун асос бўлган банк тегишли бўлинмаларининг Хизмат фармойишларининг нусхалари тўғри расмийлаштирилганлиги, хато ва камчиликлар йўқлиги текширилади.


63. Пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл нусхалари ёки уларнинг электрон файлида хато ва камчиликлар аниқланганда, Бэк-офис ходими ёки назоратчи бухгалтер тўлов ҳужжатининг асл нусхасига имзо чекмасдан уларнинг хато ва камчиликларини кўрсатган ҳолда Фронт-офис ёки масъул ижрочи бухгалтерга ижросиз қайтаради.


64. Бэк-офис ходими ёки назоратчи бухгалтер томонидан жорий назорат натижалари ижобий бўлган тақдирда, у тўлов ҳужжатининг асл нусхасига имзо чекади ва уни Бэк-офис бошлиғига ёки бош бухгалтерга тасдиқлаш учун жўнатади.


65. Бэк-офис бошлиғи ёки бош бухгалтер белгиланган тартибда расмийлаштирилиб, дастлабки ва жорий назоратдан ўтган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл ва электрон нусхаларини қабул қилиб олади ва ушбу тўлов ҳужжатларида қонунчилик ҳамда банкнинг ички сиёсатида ўрнатилган талабларга риоя қилиниши бўйича умумий назоратни амалга оширади.


66. Бэк-офис бошлиғи ёки Бош бухгалтер барча пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл ва электрон нусхаларига ўрнатилган тартибда имзо (шу жумладан, электрон имзо) чекиб, тасдиқлайди ва бухгалтерия ўтказмаларини амалга оширади, банк ҳисобварақларига масофадан хизмат кўрсатиш тизимлари орқали амалга оширилган операциялар бундан мустасно. Банк раҳбари буйруғи билан тўловларни тасдиқлаш бошқа банк ходимига топширилиши мумкин.


4-§. Банк операцияларини якуний назоратдан ўтказиш


67. Банкларда (филиал, банк хизматлари офиси) амалиёт куни якунлангандан сўнг, кунлик операция ҳужжатлари ўрнатилган тартибда тикилиб ва расмийлаштирилиб якуний назоратдан ўтказиш учун якуний назорат хизмати ходимларига топширилади ва уларга электрон маълумотлар базасига кириш учун рухсат берилади.

Бунда, якуний назорат хизмати ходимига топширилаётган кунлик йиғмажилд рақамланган ва брошюраланиб тикилган бўлиши шарт.

68. Якуний назорат хизмати томонидан кейинги банк иш кунидан кечикмаган ҳолда электрон маълумотлар базасига кириб, банкда амалга оширилган барча операциялар Бош ва ёрдамчи китоблардаги амал қилиб турган шахсий ҳисобварақларда тўғри акс эттирилганлигини пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг асл нусхалари билан солиштириб текширишдан ўтказилиши шарт.

69. Кунлик чоп этилиб, йиғмажилдга тикилган баланс маълумотлари билан унинг электрон баланс маълумотлари бир-бирига мос келмаган ҳолда, зудлик билан раҳбариятга маълумот берилади ва шу куннинг ўзида унинг сабаблари тўғрисида Бэк-офис бошлиғи ёки бош бухгалтер ва Хавфсизлик ва ахборотни муҳофаза қилиш хизмати ходимлари иштирокида далолатнома тузилади.


70. Якуний назорат ходими банк операцияларини бажариш учун асос бўлган барча ҳужжатларни талаб қилишга ва улар асосида операциялар қанчалик даражада тўғри бажарилганлиги бўйича банк раҳбариятига даврий равишда хулоса бериб боради.

Якуний назорат текширувлари натижалари алоҳида йиғмажилдга тикилиши лозим.


5-§. Банк операцияларини амалга

оширишда жавобгарлик


71. Банк операцияларини амалга ошириш учун асос бўладиган барча пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини расмийлаштирган ҳамда имзолаган шахслар, уларнинг ўз вақтида тўғри ва аниқ тузилиши, белгиланган муддатларда ижро учун топширилиши, шунингдек операцияларни бухгалтерия ҳисобида тўғри акс эттириш бўйича жавобгардирлар.


72. Банк ва унинг мижозлари ўртасидаги муносабатлар қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ банк ва мижоз ўртасида ёзма шаклда тузилган банк ҳисобварағи шартномаси асосида тартибга солинади. Шунингдек, банк ва мижоз ўртасида кредит, валюта, лизинг, факторинг, қимматли қоғозлар бўйича амалга ошириладиган операцияларининг ҳар бири бўйича тузилган шартномалар асосида бажарилади.


73. Мижоз банкда очган ҳисобварақдаги мавжуд пул маблағларини мустақил тасарруф этади. Мижознинг топшириғига биноан банк ҳисобварағи бўйича бажарилган барча операцияларнинг қонунийлигига мижознинг ўзи жавобгар ҳисобланади.

Барча пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари бўйича тўловлар, фақат талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварақларидан мавжуд маблағлар доирасида амалга оширилади. Қонун ҳужжатларига мувофиқ алоҳида тартиб билан бошқа депозит ҳисобварақлардан амалга ошириладиган тўловлар бундан мустасно.

Мижознинг асосий ҳисобварағида унга қўйилган талабларни бажариш учун маблағлар етарли бўлмаган ҳолларда тўловлар Хўжалик юритувчи субъектларнинг банк ҳисобварақларидан пул маблағларини ҳисобдан чиқариш тартиби тўғрисидаги йўриқнома (рўйхат рақами 2342, 2012 йил 15 март) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2012 й., 11-сон, 127-модда) талаблари асосида амалга оширилади.

75. Агар банк ҳисобварағи шартномасида бошқа муддатлар кўзда тутилмаган бўлса, қонунчиликда ўрнатилган мижозлар ҳисобварақларига пулларни ҳисобга киритиш ва ҳисобдан чиқариш тартибини ҳамда электрон тўловларни амалга оширишнинг белгиланган муддатлари банк томонидан бузилган тақдирда банкларга нисбатан "Мижозларга ҳисобварақлар очиш, уларнинг ҳисобварақларига пул маблағларини ҳисобга киритиш ва ҳисобдан чиқариш, иш ҳақи ва қонун ҳужжатларида белгилаб қўйилган бошқа эҳтиёжлар учун нақд пул маблағларини беришнинг ўрнатилган тартибларини бузганликлари учун тижорат банкларига жарима санкцияларини қўллаш тартиби тўғрисида"ги низом (2001 йил 30 июнь, рўйхат рақами 1044 - Меъёрий ҳужжатлар ахборотномаси 2001 йил, 12-сон)да белгиланган жарима жазолари қўлланилади.


76. Ҳисобварақ эгаси унга кўчирмалар берилганидан кейин икки иш куни мобайнида банкка ҳисобварақ кредити ёки дебетига хато ёзилган суммалар ҳақида ёзма равишда хабар қилиши шарт. Агар шу муддат ичида мижоз ўз эътирозини билдирмаса, бажарилган операциялар ҳамда ҳисобварақдаги маблағ қолдиғи тасдиқланган ҳисобланади.


77. Банклар қонун ҳужжатларига мувофиқ мижозларнинг ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туришга ҳамда қонунчиликка зид операцияларни бажаришни рад этишга ҳақлидирлар.


78. Агар, мижознинг банкка тақдим қилган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларида белгиланган талабларга зид бўлган камчилик ва нуқсонлар аниқланса, ҳужжатдаги имзолар, муҳр изи (муҳр мавжуд бўлган тақдирда) ёки ёзувлар хусусида шубҳаланса, банк ходимлари ушбу ҳужжатни қабул қилишдан бош тортади ҳамда бунинг учун жавоб бермайди.

Суммаси, мижозлар номи ва уларнинг ҳисобварақлари рақами ўзгартирилган тўлов ҳужжатлари, ҳатто мижозлар томонидан ўзаро келишилган тартибда тузатиш киритилган бўлса ҳам, банк томонидан ижро учун қабул қилинмайди.


79. Агар ҳисобварақ эгаси банк пластик карточкаси ва нақд пул чеки йўқолгани ёки ўғирлангани ҳақида банкка хабар бергунга қадар, мазкур банк пластик картаси ва чеклар бўйича маблағлар тўлаб юборилган бўлса, бу тўлов учун банк жавоб бермайди.

Айни пайтда банк ҳисоб-китоб ҳужжатларидаги маълумотлар ва арифметик ҳисоб-китоблар тўғрилиги учун ҳам жавобгар ҳисобланмайди.

Сохта имзолар қўйилган, қалбаки муҳр босилган ёки сохта матнли чек ёхуд тўлов топшириқномаси пулини тўлаб юбориш оқибатида кўрилган зарар бўйича банк ходимининг айбдорлиги исботланмаса, ҳисобварақ эгаси жавобгар бўлади.

Шунингдек, мижознинг пул ҳисоб-китоб ҳужжатларига қўйилган сохта имзолар ва босилган қалбаки муҳрни оддий кўз билан қараш орқали аниқлаб бўлмаса, банк ходими бундай ҳужжатларни қабул қилганлиги учун жавобгар бўлмайди.


80. Мижоз томонидан банк ҳисобварақлари бўйича операциялар ўтказиш учун банкка тақдим қилинган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг тўғри расмийлаштирилганлиги, яъни ҳужжат белгиланган шаклдаги бланкда ёзилганлиги, банк кўзда тутган барча реквизитлар тўғри тўлдирилганлиги, муҳр изи (муҳр мавжуд бўлган тақдирда) ва имзолар банкка берилган намуналарга мос келиши ҳамда рақамларда ва сўзларда ёзилган суммалар мос келишига ушбу ҳужжатни қабул қилган ва ички назоратдан ўтказган бухгалтерия ходимлари ва банк бош бухгалтери (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) баробар жавобгар ҳисобланадилар.

81. Банк мижознинг банкдаги ҳисобварақларидаги маблағларини қонунчиликка зид равишда унинг розилигисиз ёки асоссиз равишда ўчирган ҳолларда, мижознинг талаби билан тегишли суммани ҳисобвараққа киритиб қўйиши шарт.


82. Агар, банк мижознинг қонунчиликка зид операцияларини билган ҳолда, унинг топшириғи асосида ёки розилиги билан ушбу қонунчиликка зид операцияни бажарса, мижоз ва банк баравар жавобгар ҳисобланади.


83. Банк бўлинмалари ва хизматлари бажарилаётган банк ички операцияларининг қонунийлиги ва улар тўғри расмийлаштирилиши учун тўла жавобгар ҳисобланадилар.

Бухгалтерия ҳисобини юритиш, назорат қилиш ва ҳисоблаш қурилмалари орқали жўнатиш учун зарур бўлган ҳужжатларни (буйруқлар, қарорлар, фармойишлар, сметалар, нормативлар ва бошқа материаллар) бухгалтерияга ўз вақтида топширишлари шарт. Ушбу ҳужжатлар сифатсиз тузилгани ва расмийлаштирилгани ҳамда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботида қайд этишга берилиш вақтидан кечиккани, ҳужжатлардаги маълумотларнинг нотўғрилиги, шунингдек, ғайриқонуний операцияларни акс эттирувчи ҳужжатлар тузилгани учун бу ҳужжатларни тузган ва имзолаган банкнинг мансабдор шахслари жавобгар бўладилар.

Бирламчи ҳужжатларни тузиш вазифаси юклатилган ҳамда бу ҳужжатларни имзолаш ҳуқуқи берилган мансабдор шахслар рўйхати бош бухгалтер билан келишилади.


84. Имзо қўйиш ҳуқуқи йўқлигига қарамай, бирон-бир пул ҳисоб-китоб ҳужжатини имзолаган бухгалтерия (банк бухгалтерияси) ходимлари тегишли тартибда жавобгарликка тортиладилар. Худди шундай, имзо ҳуқуқи берилган банк ходимлари ўз ваколатларидан ташқари фаолият юритган ҳолларда ҳам тегишли тартибда жавобгарликка тортилади.


85. Банк тўловчи сифатида иштирок этиб, мемориал ордерлар билан амалга оширилган операцияларнинг тўғрилиги бўйича жавобгарлик банкнинг раҳбарига ва бош бухгалтери зиммасига юклатилади.


86. Мазкур Йўриқномада баён этилган ички назоратни тўғри ва самарали амалга оширишни таъминлаш бўйича жавобгарлик банк раҳбарияти ва ички аудит хизматига юклатилади.



IV. БАНКЛАРНИНГ ХЎЖАЛИК

ОПЕРАЦИЯЛАРИ ҲИСОБИНИ ЮРИТИШ


1-§. Банкларда операцион харажатлар ҳисоби


87. Тижорат банклари ўз операцион харажатларини банк Кенгаши билан келишилган ва банк Бошқаруви томонидан ҳар йил учун тасдиқланган "Бизнес режа" ва "Ҳисоб сиёсати" асосида амалга оширадилар.

90. Банкнинг операцион харажатлари ҳисоби банк томонидан Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақлари режасидаги (рўйхат рақами 773-17-сон, 2004 йил 13 август) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 32-сон, 369-модда) тегишли ҳисобварақлар таърифида белгиланган тартибда юритилади.


2-§. Товар-моддий қимматликларни

олишга ишончномалар бериш


97. Товар-моддий қимматликларни олишга ишончномалар банкнинг ихтиёрига кўра мазкур Йўриқноманинг 5-иловасига мувофиқ шаклда расмийлаштирилади.

Ишончномалар банк раҳбари (ёки ўринбосари) ҳамда бош бухгалтер имзолари ва банк муҳри билан тасдиқланади.


98. Ишончномани бериш "Берилган ишончномаларни ҳисобга олиш дафтари"да рўйхатга олинади.

Берилган ишончномаларни ҳисобга олиш дафтари саҳифалари рақамланади ва ип ўтказиб тикилади. Дафтарнинг муқовасида ўтказилган иплар учи устидан алоҳида қоғозда банкнинг раҳбари ва бош бухгалтери томонидан "Мазкур дафтарда ... варақ рақамланди" деган ёзув қайд этилади, елимланади ва муҳр билан тасдиқланади. Варақлар сони ёзув билан кўрсатилади.

Берилган ишончномаларни ҳисобга олиш дафтари ишончномаларни рўйхатдан ўтказиш учун масъул бўлган шахсда сақланиши лозим.


99. Ишончноманинг амал қилиш муддати у асосида ишончнома берилган шартномалар ва бошқа битимлар бўйича тегишли қимматликларни олиш ва олиб чиқиб кетиш имкониятига боғлиқ равишда белгиланади, бироқ у 10 иш куни муддатидан ошмаслиги керак.


100. Ишончли шахс қимматликларни олгандан сўнг топшириқлар бажарилганлиги ва у олган товар-моддий қимматликлар омборга (омборхонага) топширилганлиги тўғрисидаги ҳужжатларни корхона бухгалтериясига ёки тегишли моддий жавобгар шахсга тақдим этиши шарт.

Фойдаланилмаган ишончномалар амал қилиш муддати тугаган кундан кейинги санада банкка қайтарилиши керак.

Фойдаланилмаган ишончноманинг қайтарилганлиги тўғрисида Берилган ишончномаларни ҳисобга олиш дафтарида ("Ишончнома бўйича топшириқлар бажарилганлиги тўғрисидаги қайдлар" устунида) қайд этилади. Қайтарилган фойдаланилмаган ишончномалар "фойдаланилмаган" ёзуви билан сўндирилади ва уларни рўйхатдан ўтказиш учун жавобгар бўлган шахс томонидан ҳисобот йили охирига қадар сақланади. Йил тугагач бундай фойдаланилмаган ишончномалар бу ҳақда тегишли далолатнома тузиш билан белгиланган тартибда йўқ қилинади. Амал қилиш муддати тугаган ишончномалардан фойдаланиш хусусида ҳисобот бермаган шахсларга янги ишончномалар берилмайди ва муддати ўтган ишончномани қайтариб берилмаганлиги сабаби ўрганилади. Суиистеъмол ҳолати аниқланганда қонун ҳужжатларида белгиланган чоралар кўрилиши шарт.


101. Ишончномалар товар-моддий қимматликларнинг дастлабки берилишида мол етказиб берувчида қолдирилади.

Товар-моддий қимматликлар бериб бўлингандан кейин ишончнома ишончномалар бўйича топширилаётган қимматликларнинг охирги туркумини бериш учун ҳужжат билан бирга бухгалтерияга топширилади.



3-§. Моддий қимматликларни инвентаризация

қилиш ҳамда аниқланган ортиқча

ва камомадларни расмийлаштириш


102. Банкларда моддий қимматликларнинг амалда мавжудлигини ва уларнинг сақланишини назорат қилиш учун улар банк томонидан даврий равишда, лекин камида йилда бир марта инвентаризация қилинади. Инвентаризация ўтказиш тартиби банк раҳбарияти томонидан белгиланади ва инвентаризация комиссияси тузилади. Инвентаризация комиссияси таркиби банк раҳбари буйруғи билан тайинланган инвентаризация комиссияси раиси ва унинг аъзоларидан иборат бўлиб, уларнинг сони тоқ бўлиши лозим.


103. Моддий қимматликларни инвентаризацияси натижасида аниқланган ортиқча ёки камомад юзасидан ўрнатилган тартибда далолатнома тузилади ва бухгалтерия ҳисобида акс эттирилади.

Банкда ўтказилган инвентаризация натижасида аниқланган ортиқча моддий қимматликлар банк даромади ҳисобланади.


104. Тижорат банклари ходимларининг айби билан фойдаланишга яроқсиз ҳолга келган моддий қимматликлар ёки камомад аниқланган ҳолда, ушбу моддий қимматликларнинг ҳақиқий қиймати, қонунчиликда белгиланган тартибда айбдор шахслардан ундириб олинади. Етказилган зарар миқдорини, банк мулкига зарар етказганлиги учун ташкилот ходими моддий жавобгарлиги доираси ва тартибини аниқлаш Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси билан тартибга солинади.



4-§. Омбордан моддий қимматликларни бериш

ва улардан фойдаланиш ҳисобини юритиш


105. "16561-Омбордаги асосий воситалар" ва "19921-Омбордаги кам баҳоли ва тез эскирувчи буюмлар ҳамда бошқа қимматликлар" ҳисобварақларида ҳисобга олинадиган моддий қимматликлар омборхонадан ёзма талабномалар бўйича берилади. Бу талабномаларни имзолаш ва омбордан материаллар беришга рухсат этиш ҳуқуқи берилган шахслар тўғрисида буйруқ чиқарилиши керак. Буйруқ нусхаси мазкур шахслар имзоларининг намуналари билан бирга омбор мудирига (омборчига) ва бухгалтерияга, ҳисобварақ бўйича ҳисоб юритадиган ходимга топширилади.

Қиймати тегишли ҳисобварақларга киритилиши керак бўлган материаллар учун ёзилган талабномаларда банк буйруғи бўйича имзолаш ҳуқуқи берилган тасарруф этувчининг рухсат берувчи имзоси бўлиши лозим.

Омбордан материаллар олиш учун ёзиладиган талабнома уч нусхада тузилади. Уларда кўзда тутилган барча реквизитлар, шунингдек, талаб қилинаётган моддий қимматликларнинг номенклатура бўйича рақамлари, номи (нави), сони ва мақсади кўрсатилади.

Талабномаларнинг дастлабки икки нусхасига материаллар олувчи уларни олгани ҳақида тилхат ёзади ва бу қоғозларга материалларни берган омборчи имзо чекади.

Берилган материаллар омбор ҳисоб юритиш қайдномаларида чиқим қилинганидан кейин омборчи талабноманинг иккинчи нусхасини хронологик тартибда ўзидаги чиқим ҳужжатлари йиғмажилдига тикиб қўяди. Биринчи нусха бухгалтерияга топширилади, учинчиси эса материалларни олувчининг қўлига берилади.


106. Материаллар бошқа филиалга жўнатилаётганда талабномалар тўрт нусхада тузилади. Уларнинг бири моддий қимматлик жўнатмасига қистирилади, иккита нусхаси бухгалтерияга берилади ва тўртинчи нусхаси омбор мудирига берилади.

Талабномалар умумий суммасига материаллар сарфини ҳисоб ҳужжатларида акс эттириш учун кирим-чиқим ордери тузилади.


107. Ёқилғи ва мойлаш материаллари ҳайдовчиларга, шунингдек, бошқа хўжалик материалларни муайян лимитлар бўйича мунтазам олиб турадиган шахсларга талабномаларсиз, ҳар бир ойда ҳар бир олувчи учун тутиладиган лимит карталари асосида берилиши мумкин. Бу карталарда берилган материаллар суммаси қайд этилади. Ана шу лимит карталари асосида ҳар ой охирида материалларнинг қиймати балансдан чиқарилади.


108. "Омборда" илова (суб) ҳисобварағи бўйича материаллар ҳисоби миқдор ва қиймат ифодасида (тури ва навига қараб) юритилади.

Қўшимча китобда шахсий ҳисобварақлар юритилади, бундан ташқари, материаллар турлари ҳамда ҳисобдор шахслар бўйича варақчалар ва дафтарларда ҳисоб олиб борилади. Варақчада банк номи, анжом номи, дафтар бўйича номер, ҳисобварақ номери, анжомнинг нархи, анжомлар сони, анжомни берувчининг номи, бухгалтерия ёзуви қайд қилинган сана, анжом учун жавобгар шахснинг исм-шарифи, анжомлар суммаси ва улар сақланаётган жой кўрсатилади. Варақчалар бир турдаги буюмлар гуруҳлари бўйича картотекага жойлаштирилади. Асосий воситалар ҳисобини юритиш дафтари йил охирида якунланмайди ва ундаги ёзувлар янги йилда давом эттирилади. Моддий қимматликлар умумий белгиланган тартибда йўқлама қилиб турилади.

Материаллар турлари ҳамда ҳисобдор шахслар бўйича варақчалар ва дафтарлар электрон шаклда дастурий таъминот орқали олиб борилади.


5-§. Ҳисобдорлик асосида маблағларни

бериш ва улар ҳисобини юритиш


109. Ҳисобдоpлик асосидаги маблағлаp амалдаги эҳтиёжга қараб берилади ва улар фақат бевосита кўзланган мақсадларга, яъни хизмат сафаpлаpи, хўжалик хаpажатлаpи ва бошқалаpга саpфланиши лозим. Хизмат сафари ҳаpажатлаpига иш ҳақи ҳисобидан бўнаклар бериш тақиқланади.

Хизмат сафаpи хаpажатлаpи учун бўнаклаp хизмат сафаpига жўнатилаётган ходимнинг шахсан ўзига беpилади.

Хизмат сафари харажатлари учун бўнакларнинг ҳаммасини гуруҳлар (бригадалар) раҳбарларига бериш тақиқланади.

Хизмат сафарлари билан боғлиқ харажатлар учун ҳисобдоpлик асосидаги маблағлаp хизмат сафарига борадиган шахсларга хизмат сафари жойига етиб бориш ва қайтиб келиш қийматини, кундалик харажатларни ҳамда турар жой хаpажатлаpини қоплайдиган суммалар чегарасида берилади.


110. Ҳисобдоpлик асосида пул олган ҳар бир банк ходими ўзи олган бўнакни қандай сарфлагани тўғрисида бўнак ҳисоботи топшириши, унга хўжалик харажатлари бўйича тасдиқловчи ҳужжатларни илова қилиши шарт. Бу ҳисобот бўнак олинганидан кейин кўпи билан 3 иш куни ичида, хизмат сафари харажатлари бўйича эса сафардан қайтилганидан сўнг узоғи билан 3 иш куни ичида топширилиши зарур.

Ҳисобдоpлик асосида беpилган маблағлаpнинг сарфланмаган қолдиқлари топшириқ бажарилганидан ёки хизмат сафаридан қайтилганидан кейин банк кассасига топширилиши лозим. Агар топшириқ бекор қилинса, уни бажариш учун ҳисобдорлик асосида берилган бўнак суммаси дарҳол қайтарилиши керак.


111. Янги бўнак берилиши учун аввал олинган бўнак бўйича тўла ҳисоб-китоб қилинган бўлиниши шарт.

Ҳисобдор шахс ўзи бажараётган топшириқлар хусусиятига кўра ёнида доимо нақд пул олиб юриши зарур бўлган ҳоллар бундан мустасно. Сарфланган суммани тўлдириш учун янги бўнак берилиши мумкин бўлган бўнак қолдиғи миқдори банклар раҳбарлари томонидан белгиланади.


112. Тасдиқланган бўнак ҳисоботлари бўйича тегишли ҳисобварақларга киритиладиган харажатлар, гарчи у берилган бўнакдан ортган бўлсада, тўла суммада ҳисобдор шахслар учун очилган шахсий ҳисобварақлар кредитида қайд этилади.

Ўтган йили тугалланган хизмат сафарлари бўйича сарфланган бўнаклар тўғрисидаги ҳисоботлар ўша йилнинг ўзида қайд этилиши лозим.

Ўтган йили бошланиб, янги йилда тугалланган хизмат сафарлари бўйича сарфланган бўнаклар тўғрисидаги ҳисоботлар янги йил айланмаларида қайд этилади.

Сарфланганлиги тўғрисидаги ҳисобот берилмаган суммалар ҳам 1 январь ҳолатидаги ҳисобдор шахслар ҳисобварақлари қолдиқларида акс эттирилиши лозим.



V. БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ РЕГИСТРЛАРИ

ВА УЛАРНИ ЮРИТИШ


1-§. Умумий қоидалар


113. Банкларда жамланма ва таҳлилий ҳисоб операциялари алоҳида бухгалтерия регистрларида қайд этилади. Синтетик ҳисоб юритишда Бош китобдан ва аналитик ҳисоб юритишда Ёрдамчи китоблардан фойдаланилади.


114. Бош китобда банк операцияларини ҳисобини юритиш, гуруҳлаш ва уларга доир ҳисоботларни тузишда қўлланиладиган жамланма маълумотлар қайд этилади. Унда ҳар бир ҳисобварақ бўйича кун бошига қолдиқ, кун давомида амалга оширган операцияларнинг айланмаси ва кун охирига қолдиқ суммалари акс эттирилади.


115. Ёрдамчи китобларда бухгалтерия операциялари батафсил ва тўлиқ акс эттирилади. Ёрдамчи китобларнинг шакли ва турлари ҳар бир банк томонидан мустақил белгиланади.


116. Бош китоб ва Ёрдамчи китоб ҳисобварақларида ҳисоб операциялари албатта иккиёқлама ёзув қоидасига амал қилган ҳолда қайд этиш ёки ушбу ҳисобварақлар билан корреспонденция бўлган ҳисобварақлар рақамлари кўрсатилиши шарт.


117. Ёрдамчи китоб ҳисобварақларига нисбатан олганда Бош китоб ҳисобварақлари назорат ҳисобварақлари ҳисобланади. Ёрдамчи китобдаги якуний суммалар ҳар банк иш кунининг охирида, шунингдек ой охирида, янги ойнинг биринчи куни ҳолатига кўра уларнинг Бош китобдаги назорат суммаси балансдаги сумма билан бир хил бўлиши лозим.


118. Хорижий валютадаги операциялар бўйича Бош ва Ёрдамчи китоблар ҳар бир валютанинг тури бўйича алоҳида-алоҳида юритилади.

Кўп валютали бухгалтерия ҳисоби тизимида банкнинг асосий воситалари, капитали, даромадлари ва харажатларининг ҳисоби фақат миллий валютада юритилади.

119. Банк операцияларини ҳисоб регистрларида қайд этиш дастурий йўл билан амалга оширилади.



2-§. Шахсий ҳисобварақларда

операцияларни акс эттириш


120. Банк томонидан амалга ошириладиган бирламчи операцияларнинг ҳисоби дастлаб шахсий ҳисобварақларда (карточкалар, китоблар, журналларда) акс эттирилади.


121. Шахсий ҳисобварақларга ёзувлар фақат тегишлича расмийлаштирилган бошланғич ҳужжатлари асосида киритилади. Шахсий ҳисобварақ қуйидаги реквизитлардан иборат:

шахсий ҳисобварақнинг номи;

чиқиш шаклининг рақами;

шахсий ҳисобварақни чоп этиш тартиб рақами (яъни компьютер қўйган рақам);

шахсий ҳисобварақни тузган банк коди ва номи;

шахсий ҳисобварақнинг рақами ва унинг номи;

ҳисобвараққа хизмат кўрсатувчи бухгалтернинг рақами, унинг фамилияси, исми, отасининг исми;

ишлов бериш санаси;

ҳисобварақдаги сўнгги ҳаракат санаси;

кун бошидаги қолдиқ суммаси;

кун охиридаги қолдиқ суммаси;

бухгалтерия ёзувларининг тартиби бўйича рақами;

ҳужжат тури;

ҳужжат рақами;

ҳужжат тури (тоифаси);

вакил банкнинг коди ва номи;

дебет бўйича айланмалар суммаси;

кредит бўйича айланмалар суммаси;

дебет бўйича айланманинг умумий суммаси;

кредит бўйича айланманинг умумий суммаси;

корреспонденцияланувчи ҳисобварақ рақами ва номи;

тўловнинг мақсади.

122. Шахсий ҳисобварақларда амалга ошириладиган операцияларда фойдаланиладиган тўлов ҳужжатларининг тури мазкур Йўриқноманинг 8-иловасида назарда тутилган шартли рақам белгиларга (шифрлар) мувофиқ аниқланади.

123. Мижозларнинг шахсий ҳисобварақлари бошланғич ҳужжатлар асосида дастурий йўл билан тайёрланади. Мижозга бериш учун шахсий ҳисобварақдан кўчирма бир нусхада чоп этилади ва у мижознинг ҳисобварағидан амалга оширилган операцияларни банк томонидан тасдиқловчи ҳужжат бўлиб хизмат қилади. Ушбу кўчирма мижоз билан келишилган тартибда унинг банкка тақдим қилган имзолар намуналари ва муҳр изи қўйилган варақчада кўрсатилган шахслари ёки мижознинг ишончномаси асосида вакил қилинган шахс томонидан олинади.

Шахсий ҳисобварақлардан кўчирмалар интеграллашган автоматлаштирилган банк тизимида тайёрланади, улар мижозларга берилаётганда мазкур мижозга хизмат кўрсатувчи масъул ижрочи бухгалтер (Фронт-офис ходими) имзоси ва унга бириктирилган банк штампи билан расмийлаштирилади.

Банклар учун шахсий ҳисобварақлар тўғрисидаги маълумотлар зарур бўлган ҳолларда интеграллашган автоматлаштирилган банк тизимининг электрон маълумотномалар ягона базасидаги маълумотлардан фойдаланилади.

124.

Бир банк хизмат кўрсатувчи мижозлар ўртасидаги тўлов топшириқномаси асосида амалга оширилган тўловлар бўйича пул олувчига тўлов топшириқномасининг иккинчи нусхаси, эълоннома асосида топширилган нақд пул киримининг тасдиғи сифатида ордер иловаларга қўшилади.

Кўчирмаларга илова қилинадиган ҳужжатларга штамп, шунингдек ҳужжат шахсий ҳисобварақ бўйича ўтказилган сана календарь штемпели босилиши керак (агар бу сана ҳужжат ёзилган санага мос келмаса). Штамп фақат кўчирманинг асосий иловасига қўйилади. Асосий иловада қайд этилган операцияларнинг мундарижаси ва умумий суммасини тушунтирувчи ҳамда талқин этувчи қўшимча ҳужжатларга штамп қўйилмайди.

Мижозлар ҳисобварақларидан кўчирмаларига илова қилинадиган, пули тўланган ҳисоб-китоб ҳужжатларининг ишлов беришнинг дастлабки босқичидаёқ, банк штампи ёки муҳри босиладиган иккинчи нусхалари, шунингдек кирим-касса операцияларига доир ҳужжатлар юқорида айтилган штамп билан тасдиқланмайди.

126. Банк мижозлар ҳисобварақлари аҳволи тўғрисида ёзма маълумотларни учинчи шахсларга Ўзбекистон Республикасининг "Банк сири тўғрисида"ги Қонунида белгиланган тартибда берилади.


127. Мижоз шахсий ҳисобварақдан кўчирмани йўқотиб қўйган тақдирда, унинг дубликати мижоз билан тузилган банк ҳисобварағи шартномасига мувофиқ мижоз аризаси (электрон сўрови) асосида берилади.


3-§. Бош ва ёрдамчи китоблар


128. Ёрдамчи китобдаги маълумотлар Бош китобда жамланади. Бош китоб маълумотлари асосида қуйидагилар тузилади:

баланс ҳисобварақларининг кунлик қолдиқ суммалари - кунлик баланс;

баланс ҳисобварақлари бўйича айланмалар ва кун бошига ва охирига қолдиқ суммалари - айланма-қолдиқ суммалари қайдномаси;

ойлик, чораклик ва йиллик айланма-қолдиқ суммалари қайдномалари.


129. Бош бухгалтернинг хоҳишига кўра, эмиссия-касса операциялари, хорижий операциялар, шунингдек "Кўзда тутилмаган ҳолатлар" ҳисобварақлари бўйича жамланма карточкалар юритилиши мумкин.

Касса журналлари дастурий йўл билан касса кирими ва чиқими бўйича алоҳида икки нусхада тузилади ҳамда баланс ҳисобварақлари ва бутун журнал бўйича якунлар чиқарилади. Якунлар касса билан таққослангандан сўнг, биринчи нусхалар Ёрдамчи китоб маълумотларини Бош китоб маълумотлари билан таққослаш, шунингдек кирим-чиқим ҳужжатларини таққослаш ва йиғмажилдга тикиш ҳамда ҳар куни компьютерда архивациялаш учун жавоб берадиган ходимга берилади.


130. Ҳар куни дастурий йўл билан ҳисобварақлар айланмалари ва қолдиқлари тўғрисидаги жамланма маълумотлар олинади. Уларда баланс ҳисобварақларининг рақамлари, ҳисобварақлар номлари, ҳар бир ҳисобварақ бўйича кун бошига қолдиқ суммаси, дебет ва кредит айланмалари ҳамда кун охирига қолдиқ суммаси кўрсатилади.



4-§. Бош ва ёрдамчи китобларни текшириш


131. Шахсий ҳисобварақлардаги ёзувларни шу ҳисобварақларни юритиш топширилган бухгалтерия ходимлари назорат қиладилар. Бунда шахсий ҳисобварақлардаги барча ёзувлар банкнинг ваколатли ходимлари назоратидан ўтган ва операциялар расмийлаштирилаётганида улар имзолаган тегишли ҳужжатларга мослиги, тегишли реквизитлар ва ҳужжатларнинг суммалари шахсий ҳисобварақларга тўғри ўтказилганлиги текширилади.


132. Шахсий ҳисобварақлар айланмалардаги ҳар бир дебет ва кредит бўйича ёзувлар суммаларини банкнинг ўзи расмийлаштирган пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари ва бошқа банклардан келган электрон тўлов ҳужжатларидаги суммалари билан бирма-бир солиштириш орқали текширилади.


133. Шахсий ҳисобварақлардаги кун бошидаги қолдиқ суммалари уларни ўтган кундаги шахсий ҳисобварақлар қайдномасининг кун охиридаги қолдиқлар суммалари билан солиштириш орқали текшириб чиқилади.


134. Шахсий ҳисобварақларнинг кун охиридаги қолдиқлари кундалик айланма-қолдиқ суммалар қайдномаси бўйича ҳамда қуйидагилар таққослаш йўли билан текширилади:

ҳисобварақ рақами, ҳисобварақ номи ва кун охиридаги қолдиқ (бу қолдиқ шахсий ҳисобварақлардаги қолдиқлар билан таққосланади).

Бош китобнинг назорат ҳисобварақларидаги маълумотлар Ёрдамчи китобдаги тегишли ҳисобварақларнинг якуний суммалари билан таққосланади. Агар дастлабки ёзувларда хато бўлмаса, суммалар тенг чиқади.



5-§. Кунлик баланс ҳисоботини

тайёрлаш ва тақдим қилиш


135. Банклар кунлик бажарилган бухгалтерия ҳисоби маълумотлари асосида Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан ўрнатилган шаклда кунлик баланс ҳисоботи тузади. Кунлик баланс ҳисоботи Бош банк томонидан бутун банк бўйича ягона қилиб тайёрланади.

Бош банкнинг Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи департаменти (бошқармаси) томонидан ягона баланс ҳисоботини тузиш устидан мониторинг ўрнатилади.


136. Ягона баланс "Банк биносидан ташқарида жойлашган масъул ижрочи бухгалтер" қоидаси асосида шакллантирилади. Бунда, маълумотларни қайта ишловчи Бош сервер Бош банкда, филиалларда эса ягона локал ҳисоблаш тармоғига уланган бухгалтер, иқтисодчи, филиал раҳбарияти ва бошқа ходимларнинг ишчи станциялари жойлашган бўлади.

Филиалларда барча пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари (тўлов топшириқномаси, тўлов талабномаси, инкасса топшириқномаси, аккредитивга ариза, мемориал ордерлар, инкассо қилинган пул тушумларига илова рўйхати, эълоннома ва пул чеклари) асосида амалга оширилаётган операциялар махсус ўрнатилган белгилар сифатида Бош серверга автоматик узатилади ва шу заҳоти Бош серверда акс эттирилади.


137. Ҳар иш куни охирида Бош банкда кун давомида амалга оширилган операцияларнинг банклараро, филиаллараро ва ички банк операцияларига бўлинган ҳолдаги рўйхати тайёрланади. Бу операцияларнинг жамланма суммаси кун мобайнида амалга оширилган бутун банк операциялари суммасига тенг бўлиши лозим.


138. Бош банк Ўзбекистон Республикаси Марказий банкнинг Ахборотлаштириш бош марказидан ЕNД файлни олгандан сўнг, кун ёпиш билан боғлиқ бўлган барча операцияларни бажаради ва шу заҳоти ўзининг филиалларига кун давомида амалга оширилган операциялар тўғрисида ЕNД файлга мос бўлган назорат файлини юборади.


139. Банк филиаллари ўрнатилган тартибда кунлик бухгалтерия ҳужжатларини йиғмажилдга тикишлари ва уларни баланс маълумотлари билан солиштиришлари лозим.


140. Ҳар бир ҳисобот шакли филиал раҳбари ва бош бухгалтери томонидан синчиклаб текширилади.

Бош банк раҳбарлари баланс бўлмаган, ҳисобда тартибга солинмаган тафовутлар чиққанда ва бир кун давомида мижозларга хизмат кўрсатилиши таъминланмаган ҳолларда бу камчиликларни бартараф этиш учун зарур барча чора-тадбирларни кўриши лозим.

Банк филиаллари раҳбарлари ва бош бухгалтерлари баланс чиқмаганлиги ҳақида белгиланган муддатда Бош банкка хабар қилмасалар, уларга нисбатан эгаллаб турган лавозимларидан озод қилишгача бўлган чоралар кўрилади.


141. Баланснинг тўғри тузилганлиги қуйидаги тартибда текширилади:

кунлик баланснинг актив ва пассивларнинг қолдиқлар бўйича якунлари тенглиги (актив ҳисобварақлари қолдиқларининг мажбуриятлар ҳисобварақлари қолдиқлари плюс капитал ҳисобварақлари қолдиқларига тенглиги);

"Кўзда тутилмаган ҳолатлар" ҳисобварақлари қолдиқлари якунининг тўғрилиги, шу ҳисобварақлар билан уларга тегишли контр-ҳисобварақлар қолдиқларининг ўзаро тенглиги;

актив ҳисобварақларда кредит қолдиқ (контр-актив ҳисобварақлардан ташқари), пассив ҳисобварақларда дебет қолдиқ (контр-пассив ҳисобварақлардан ташқари) бўлмаслиги;

актив ҳисобварақларга очилган контр-актив ҳисобварақлар қолдиғи шу актив ҳисобварақ қолдиғидан ортиқ бўлмаслиги, пассив ҳисобварақларга очилган контр-пассив ҳисобварақлар қолдиғи шу пассив ҳисобварақ қолдиғидан ортиқ бўлмаслиги;

Бош банкда очилган 16100 ва 22200-ҳисобварақлари қолдиқлари ҳамда улар бўйича очилган иккинчи тартибли мос ҳисобварақларнинг қолдиқлари ўзаро тенг бўлиши;

асосий воситалар, даромадлар ва харажатлар ҳамда банк капитали ҳисоби фақат миллий валютада юритилишини таъминлаш ва баланснинг резидент ва норезидент устунларини шунга мос равишда тўлдирилганлиги.


142. Баланснинг тўғрилигига ишонч ҳосил қилгандан сўнг банк (филиал) томонидан кунлик бухгалтерия ҳисоботи сифатида бир нусхада баланс чоп этилади ва кунлик йиғмажилдга тикилади.

Бош банкда бутун банк бўйича ягона баланснинг кунлик чоп этилиши банк томонидан мустақил белгиланади. Филиаллари мавжуд бўлмаган банклар мазкур банднинг биринчи хатбошисида белгиланган тартибда чоп этади.

143. Банкнинг ягона баланси банк раҳбари ва Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи департаменти директори (бошқарма бошлиғи) томонидан имзоланади.

Филиаллар баланси филиал бошқарувчиси ва унинг бош бухгалтери томонидан, касса операциялари бўйича ҳисоботларга улардан ташқари касса мудири ёки масъул касса ходими имзо чекади.


144. Банклар баланси бошқа зарур маълумотлар билан биргаликда Марказий банкка тақдим қилиш учун Бош сервердан Банк тизими маълумотлар омбори (бундан кейинги ўринларда БТМО деб юритилади)га узатилади.

145. Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи департаменти тижорат банклари ва Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг ҳудудий Бош бошқармаларининг балансларини алоҳида жамлаб, сўнгра бутун республика банклари бўйича йиғма баланс тузади.

146. Ўзбекистон Республикаси Марказий банк баланси Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи департаменти томонидан, тижорат банклари баланслари Кредит ташкилотлари пруденциал назорати департаменти томонидан таҳлил қилинади.

147. Ўзбекистон Республикаси Марказий банкнинг департаментлари БТМОдан ўрнатилган тартибда баланс ва бошқа тегишли маълумотлар олиши мумкин.


5-1-§. Кўп валютали бухгалтерия ҳисобида

ҳисобварақларни юритиш ва қайта баҳолаш

147-1. Битта валютада амалга ошириладиган операциялар фақатгина ушбу валютанинг Бош китобига ёзилади. Масалан, АҚШ долларида амалга оширилган операциялар АҚШ долларидаги Бош китобда, сўмда амалга оширилган операциялар эса сўмдаги Бош китобда ҳисобга олинади.


147-2. Валюта кросс-операцияси иккита валютани ўз ичига олади:

а) икки хил валютани ўз ичига оладиган операциялар ушбу валюталардаги ҳар бир Бош китобда валюта позициясининг тегишли ҳисобварақларига алоқадор бўлган бухгалтерия ёзувлари ёрдамида балансланади;

б) чет эл валютаси ва сўмда амалга оширилган операциялар чет эл валютасидаги Бош китобда ва сўмдаги Бош китобда қайд этилади;

в) икки хил чет эл валюталарида амалга оширилган операциялар ушбу икки валютага тегишли Бош китобларда қайд этилади.


147-3. Валюта курси ўзгаришидан кўрилган фойда ёки зарарларни аниқлаш ва молиявий ҳисоботни тузиш мақсадларида чет эл валютасида қайд этилган актив ва мажбурият ҳисобварақлари қолдиқларини қайта баҳоланиши ҳар бир ойнинг охирги иш кунида ўтказилади. Жамланма баланс ҳисоботини тузиш учун қайта баҳолаш ойнинг исталган кунида ўтказилиши мумкин. Ушбу ҳолатларда бир хил қайта баҳолаш қоидалари қўлланилади.

Бунда банкнинг чет эл валюталари бўйича ҳисобварақларининг қолдиқлари (актив ва мажбуриятлари) баланс тузиш санасига Марказий банкнинг курси асосида қайта баҳоланади.


147-4. Қайта баҳолаш ҳар куни бухгалтерия ёзувларисиз дастурий тарзда фақатгина жамланма баланс ҳисоботини тузиш учун ўтказилади. Қайта баҳоланган актив ва мажбуриятларнинг иккита якуний суммалари ўртасидаги фарқ валюта бўйича китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг янги қолдиғини ўзида акс эттиради.


147-5. Ҳар ойнинг охирида молиявий ҳисоботда қайд этиш учун қайта баҳолаш натижасида кўрилган фойда ва зарарлар аниқланади. Қайта баҳолаш натижасида кўрилган фойда ва зарарларни аниқлаш тартиби қуйидагича:

а) алоҳида валюталарнинг Бош китоблари маълумотларидан келиб чиққан ҳолда баланс тузиш санасидаги ҳар бир валюта бўйича актив ва мажбуриятларнинг барча қолдиқлари жамланади. Актив ва мажбуриятлар якуний суммалари ўртасидаги фарқ ушбу Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағи қолдиғига тенг бўлиши лозим;

б) чет эл валютасида қайд этилган актив ва мажбуриятлар тегишли равишда юқорида белгиланган курслар асосида сўмга айлантирилади;

в) қайта баҳоланган актив ва мажбуриятларнинг иккита якуний суммалари орасидаги фарқ валюта бўйича китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг янги қолдиғини акс эттиради. Бу янги қолдиқ сўм бўйича китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг тегишли қолдиғи билан таққосланади.


147-6. Олинган фарқ қайта баҳолашдан кейинги фойда ёки зарарни ташкил этади ва тегишли равишда қуйидаги бухгалтерия ёзуви билан акс эттирилади:

Дебет 17101 "Валюта позицияси ҳисобварақлари"

Кредит 45401 "Спот битими бўйича чет эл валюталаридаги фойда"

ёки

Дебет 55302 "Спот битимлари бўйича чет эл валюталаридаги зарар"

Кредит 17101 "Валюта позицияси ҳисобварақлари"

Бунда, сўм бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағи чет эл валютаси бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг янги қолдиғига мос келгунга қадар доимий равишда тартибга солиб турилади. Бундай тартибга солинишдаги дебет ёки кредит бухгалтерия ёзувига мувофиқ қайта баҳолашдан олинган фойда ёки зарар акс эттиради.


147-7. Қайта баҳолашдан сўнг қуйидаги ҳолларда фойда олинади:

агар чет эл валютаси бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг янги кредит қолдиғи сўм бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг корреспонденцияланувчи дебет қолдиғидан ортиқ бўлса;

агар чет эл валютаси бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг янги дебет қолдиғи сўм бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг корреспонденцияланувчи кредит қолдиғидан кам бўлса.


147-8. Қайта баҳолашдан сўнг қуйидаги ҳолларда зарар кўрилади:

агар чет эл валютаси бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг янги кредит қолдиғи сўм бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг корреспонденцияланувчи дебет қолдиғидан кам бўлса;

агар чет эл валютаси бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг янги дебет қолдиғи сўм бўйича Бош китобдаги валюта позицияси ҳисобварағининг корреспонденцияланувчи кредит қолдиғидан ортиқ бўлса.


147-9. Чет эл валютасини сотиб олиш операцияларининг ҳамда валютани қайта баҳолашдан кейин фойда ва зарарларни аниқлашнинг бухгалтерия ҳисоби бўйича мисоллар мазкур Йўриқноманинг 9-иловасида келтирилган.



6-§. Бухгалтерия ҳисобидаги

хато ёзувларни тузатиш


148. Кунлик баланс ҳисоботлари ва шахсий ҳисобварақларга қўлда бирон-бир тузатишлар қилинишига йўл қўйилмайди.

Суммаларни ўчириб ёзиш ва тузатиш, шунингдек ўчирувчи суюқликлардан фойдаланиб, уларга тузатишлар киритиш қатъиян тақиқланади.


149. Банк иш куни якунланиб, баланс ҳисоботи тузилиб Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига жўнатилганидан сўнг, хато ёзувлар аниқланган ҳолларда, ушбу хато ёзувлар киритилган ҳисобварақларга эртаси банк иш куни тескари бухгалтерия ёзувлари киритиш (сторно бериш) йўли билан, тузатиш мемориал ордерлари асосида тўғриланиши лозим. Бундай ҳолларда ҳисобварақлардан суммалар мижозларнинг розилигисиз ҳисобдан чиқарилади. Бу ҳақда банк билан мижоз ўртасида тузилган шартномада кўрсатиб ўтилган бўлиши шарт.


150. Тузатиш ордерлари, агар мижозларга битта банк филиали хизмат кўрсатса тўрт нусхада тузилиши лозим. Уларнинг биринчи нусхаси ордер бўлиб хизмат қилади, иккинчи ва учинчи нусхалари мижозлар учун дебет ва кредит ёзувлари бўйича билдиришномалар бўлиб ҳисобланади, тўртинчи нусха эса ордер китобчасида қолади. Бу китобча бош бухгалтер ёки унинг ўринбосарида сақланиши лозим. Ордерларга бошқа ҳужжатлардан фарқланадиган тартиб рақамлари қўйилиши шарт.

Тузатиш ордери матнида қачон ва қайси ҳужжатда хато ёзувга йўл қўйилгани кўрсатилиши керак. Агар унга мижоз аризаси сабаб бўлган бўлса, шу сабаб кўрсатилади. Бунда мемориал ордернинг тўртинчи нусхасининг орқа томонига кимнинг айби билан хатоликка йўл қўйилганлиги қайд этилади, ижрочининг, шунингдек нотўғри ёзувни назоратдан ўтказган шахснинг лавозими ва фамилияси кўрсатилади. Тузатиш мемориал ордерлари тузилишида асос бўлган аризалар китобга тикилган мемориал ордерлар билан бирга сақланиши лозим.


151. Суммаси кейинчалик тескари бухгалтерия ўтказмалари билан тузатилган шахсий ҳисобварақдаги хато ёзув қаршисига албатта "Тўғриланган" белгиси қўйилиши, тўғрилаш киритилган сана ва тўғриланган мемориал ордерининг рақами кўрсатилиши шарт. Бу қайд тўғриланган мемориал ордерини имзолаган бош бухгалтер (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) ёки унинг ўринбосари (бўлим бошлиғи) имзоси билан тасдиқланади.

152. Бош бухгалтер (Бэк-офис бошлиғи, етакчи бухгалтер) тўғриланган мемориал ордерларнинг китобчада қолган нусхаларидан фойдаланиб, ходимларнинг ишидаги хатолар ҳисобини юритади ва ушбу хатолар сабабларини ўрганиб ишни яхшилаш чораларини кўради.

153. Банклараро ва филиаллараро электрон тўловлар бўйича хатоларни мемориал ордерлар билан тўғрилаш қатъиян ман этилади. Банклараро ва филиаллараро электрон тўловлар бўйича хатоларни тўғрилаш учун хатоликка йўл қўйган (ташаббускор) банк филиали, хато электрон тўлови жўнатилган (бенифициар) банкка "Lotus-Notes" алоқа электрон почтаси орқали хато ўтказилган тўлов тўғрисидаги маълумотни кўрсатган ҳолда, хато юборилган тўлов ҳужжатини қайтариш тўғрисида илтимоснома хати жўнатади. Бу ҳолда, хато ўтказилган маблағни қайтарилмаслигидан қатъи назар, ташаббускор банк маблағни хатолик аниқланган кундан кейинги банк иш кунидан кечиктирмасдан "19997 - Бошқа активлар" ҳисобварағи орқали олувчининг ҳисобварағига ўтказиши шарт.



7-§. Бухгалтерия ҳужжатларини сақлаш


154. Банклар бухгалтерия ҳужжатларини бут сақланишини таъминлашлари шарт.

Бухгалтерия ҳужжатларини сақлаш юзасидан белгиланган тартибга риоя этилиши ҳамда бу ишлар тўғри ташкил қилиниши учун жавобгарлик банклар раҳбарлари ва бош бухгалтерлари зиммасига юклатилади. Банк раҳбари ва бош бухгалтер банк ходимларига йўл-йўриқлар кўрсатиши, ходимларга ҳужжатларни жавонлар ва бошқа омборларда сақлаш учун муайян жойларни ажратиб бериши ва бириктириб қўйиши, зарур ҳолларда ҳужжатларни бехатар жойларга олиб чиқиш тартиби ва навбатини белгилаши лозим.

155. Банкларда ҳар куни банк амалиёти куни тугалланганидан кейин ахборотлар ўрнатилган тартибда архивланади.


156. Банк амалиёт кунига тегишли бухгалтерия ҳужжатлари уларнинг сақлаш муддатлари бўйича алоҳида йиғмажилдларга тикилган ҳолда сақланади. Ҳужжатларни тайёрлаш билан йиғмажилдларни расмийлаштириш вазифаси топширилган ходим шуғулланади.

157. Кунлик йиғмажилдга қуйидаги ҳужжатлар тикилади:

банк мижозлари тўлов ҳужжатларининг ёки банк мижозларининг ҳисобварақларига қўйилган талаблар бўйича қоғозда тақдим этилган тўлов ҳужжатларининг асл нусхаси;

банк мижозлари билан шартномада белгиланган ҳисоб-китоблар бўйича амалга оширилган тўловлар учун қўлланилган мемориал ордерларнинг биринчи нусхаси;

банк ҳисобварақларига масофадан хизмат кўрсатиш тизими бўйича амалга оширилган тўлов ҳужжатларининг рўйхати (мазкур Йўриқноманинг 6-иловаси);

банкнинг барча ҳисобварақлари бўйича амалга оширилган операцияларнинг иккинчи тартибли баланс ҳисобварақлари бўйича умумий суммаси кўрсатилган рўйхати (мазкур Йўриқноманинг 6-иловаси);

кунлик баланс ҳисоботи.

Кунлик бухгалтерия журнали электрон кўринишда ўрнатилган тартибда сақланади ва зарур ҳолларда ҳужжатлар рўйхати кунлик бухгалтерия журналининг тегишли қисмидан дастурий йўл билан олинади.

157-1. Кунлик бухгалтерия ҳужжатлари йиғмажилдини шакллантириш ва сақлаш имкони бор бўлган банк хизматлари офисларида кунлик йиғмажилдга мазкур Йўриқноманинг 157-бандида кўрсатилган ҳужжатлар (кунлик баланс ҳисоботи бундан мустасно) тикилади.

158. Касса ҳужжатлари Тижорат банкларида касса ишини ташкил этиш, нақд пул ва бошқа қимматликларни инкассация қилишга доир йўриқнома (рўйхат рақами 3028, 2018 йил 29 июнь) талаблари асосида касса ходимлари томонидан алоҳида йиғмажилдга тикилади. Кунлик бухгалтерия йиғмажилдига кирим ва чиқим касса журналлари ўрнатилган тартибда расмийлаштирилган ҳолда тикилади.

159. Қимматбаҳо металлар, чет эл валютаси билан боғлиқ операциялар ва бошқа банк ички хўжалик операцияларга доир, яъни асосий воситалар, банкнинг даромад ҳамда харажатлар операциялари бўйича ҳужжатларнинг сақлаш муддатлари турлича бўлганлиги учун улар алоҳида йиғмажилдларга жойланади.

Асосий воситалар ва турли даромад ҳамда харажатлар билан боғлиқ операциялар, банкнинг бошқа хўжалик операциялари бўйича ҳужжатлар йиғмажилдига тўлов ҳужжатлари билан бирга касса ҳисобварағи билан корреспонденциялашган ва касса ордерларини (тўловномалар, иш ҳақи тўлаш қайдномалари, аризалар ва бошқалар) тўлдиришда асос бўлган асл нусхадаги ҳужжатлар ҳам тикилади.


160. Тахланиб тикилган (брошюраланган) ҳужжатлар кунлик бухгалтерия журналидаги рўйхат билан солиштирилиб чиқилади ва уларнинг суммаси айланмаларининг йиғма маълумотларини айланмалар якунлари билан (бунда айрим ҳисобварақларнинг айланмаларидан ташқари) таққосланади.


161. Бош бухгалтернинг хоҳишига кўра, ахборотни шахсий компьютерга киритиш учун тайёрланган ҳужжатлар боғламлари шакллантирилиши мумкин. Бунда ҳужжатлар йиғмажилдига уларни дастурий йўл билан чиқарилган рўйхати (кунлик бухгалтерия журнали)нинг тегишли қисми билан жойлаштирилади.


162. Кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақларига тегишли ҳужжатлар ҳам ҳисоблаб чиқилиб, уларнинг суммалари бухгалтерия журналларидаги маълумотлар билан ёки айланмалар жамланма маълумотлари билан таққосланади.


163. Брошюраланган ҳужжатлар йиғмажилдининг муқоваси мазкур Йўриқноманинг 7-иловасида келтирилган шаклга мувофиқ расмийлаштирилади.


164. Тахланган ҳужжатларга шу ҳисобварақни юритувчи масъул ижрочи бухгалтерия ходими имзолаган кунлик бухгалтерия операциялари рўйхатининг тегишли қисми илова қилинади. Агар ҳужжатлар дасталанган бўлса, улар дасталарни масъул ижрочи бухгалтерлар қирқими бўйича кунлик бухгалтерия журналига қараб ҳисоблаб чиқилиши мумкин, бироқ бу ҳужжатларни тайёрлаган ходим кун давомида ўтказилган бухгалтерия операцияларига доир барча ҳужжатларнинг шу дастада борлигига ишонч ҳосил қилиши керак.

Ҳужжатларни тайёрлаш топширилган масъул ходим иловаси бор бўлган ҳужжатларда бу иловалар қанчалиги кўрсатилганини ва улар ҳақиқатан ҳам мавжудлигини синчиклаб текшириши лозим.


165. Якунланган кун ҳужжатлари кейинги банк иш кунидан кечиктирилмай, юқорида қайд этилган тартибда расмийлаштирилиши лозим. Расмийлаштириш тугалланмаган ҳужжатлар албатта металл шкафларда сақланиши лозим. Узоқ вақт сақланадиган, шунингдек банкнинг ички операцияларга тааллуқли ҳужжатлари алоҳида йиғмажилдларга жойланиши керак.


166. Қоида бўйича бу ҳужжатлар ҳар куни тайёрланади. Муқовада бухгалтерия ҳужжатлари сони ва умумий суммаси бўйича маълумотларни тайёрлаган ходим, бош бухгалтер ёки унинг ўринбосари имзолари билан тасдиқланади.


167. Операциялар ҳажми кам бўлган банкларда ўтган йилга тегишли бўлган узоқ муддат сақланадиган ҳужжатлар банк раҳбари хоҳишига кўра, йил якунлангандан сўнг шакллантирилиши мумкин. Бундай ҳолларда йил тугагунича бу ҳужжатлар йиғмажилдда тўплаб борилиши ва омборда ёки металл шкафда бош бухгалтер жавобгарлиги остида сақланиши лозим.

Узоқ муддат сақланадиган ҳужжатлар тахланаётганда йиғмажилдда ҳар бир кун учун қистирма варақлар қўшилиши, уларда шу кун учун бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан таққосланган ҳар бир ҳисобварақ дебети ва кредити бўйича ҳужжатлар суммалари кўрсатилиши керак, йиғмажилд муқовасида эса бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан таққосланган ҳар бир ҳисобварақ дебети ва кредити бўйича ҳужжатларнинг умумий суммаси қайд этилади.


168. Бухгалтерия ва касса ҳужжатлари умумий йиғмажилдларига бош бухгалтер ёки унинг ўринбосари имзолаган маълумотномалар жойланади. Бу маълумотномалар ҳар бир ҳисобварақ дебети, шунингдек алоҳида йиғмажилдларда сақланаётган ҳар бир "Кўзда тутилмаган ҳолатлар" ҳисобварағининг кирим ва чиқими бўйича ҳужжатлар суммалари тўғрисида тузилган бўлиши керак.


169. Ҳужжатларни сақлашга масъул ходим ҳужжатларнинг тўла ва бут сақланишини таъминлаши шарт. Улар бош бухгалтер, унинг ўринбосари ёки бўлим бошлиғининг рухсатисиз бошқаларга ҳужжатларини кўриб чиқишларига йўл қўймасликлари лозим.


170. Қуйидаги ҳужжатлар сақланиши шарт:

Омборда ёки металл шкафларда:

а) тугаган йил учун йиллик ҳисоботнинг тегишли имзолар билан расмийлаштирилган нусхаси ҳамда сўнгги тугаган ой учун ойлик баланс ва унинг барча иловалари;

б) жорий ойнинг биринчи куни учун текширув қайдномалари;

в) фуқаролар омонатлари бўйича амалдаги шахсий ҳисобварақлари;

г) охирги 12 ой учун касса ҳужжатлари;

д) жорий ой учун кирим-чиқим ҳужжатлари;

е) бинолар ва иншоотлар, хўжалик анжомлари, кам баҳоли ва тез эскирувчи буюмлар ҳисоби юритиладиган ҳисобварақлар бўйича дафтарлар.

Қўриқланадиган хонадаги металл шкафлар, сандиқлар ёки қутиларда:

а) амалдаги шахсий ҳисобварақлар картотекалари (омонатлар бўйича шахсий ҳисобварақлардан ташқари), амалиёт журналлари, китоблар, имзолар намуналари қўйилган карточкалар, иш ҳақи тўлаш учун берилган маблағлар ҳисобини юритиш карточкалари, фоизларни ҳисоблаш қайдномалари;

б) амал қилиб турган ва архивдаги пенсия варақларининг ҳамда бир марта пенсия ва нафақалар тўлаш тўғрисидаги топшириқномаларнинг картотекалари.


171. Мижозларнинг уларга ҳисобварақлар очиш тўғрисидаги аризалари барча зарур ҳужжатлар билан бирга ҳар бир мижоз бўйича тутиладиган алоҳида йиғмажидларда сақланиши лозим. Бундай йиғмажилдлардан ҳужжатларнинг чиқариб олинишига мутлақо йўл қўйилмайди.

Ушбу йиғмажилдга имзо ҳуқуқи ўзгаргани тўғрисидаги ёзишмалар, ҳисобварақни тасарруф этиш ваколатини белгиловчи ҳужжатлар, ссуда ҳисобварақлари очиш тўғрисидаги мажбурият аризалари, шунингдек ҳисобварақлар очиш ҳақидаги фармойишларнинг нусхалари тикилади. Ҳар бир йиғмажилдга талаб қилиб олингунга қадар сақланадиган депозит ҳисобварағининг рақами қўйилади.

Ҳисобварақларни юридик расмийлаштириш билан боғлиқ ҳужжатларни сақлаш вазифаси бош бухгалтер (Бэк-офис бошлиғи) ёки унинг ўринбосари, етакчи бухгалтер зиммасига юклатилади. Ушбу йиғмажилдлар қулфланадиган жавонларда сақланиши лозим. Амалдаги имзо намуналари амалиёт бўлими ходимларининг қулфланадиган картотекаларида сақланиши лозим.

Ҳисобварақларни юридик расмийлаштириш билан боғлиқ ўз кучини йўқотган ҳужжатлар йиғмажилдда қолдирилади ва улар устига чизиқ тортилиб янги ҳужжатлар билан алмаштирилгани ёзиб қўйилади. Имзолар намуналари қўйилган варақча алмаштирилаётганда ўз кучини йўқотган варақчалар нусхаларидан бири мижознинг юридик йиғмажилдига тикилади, қолганлари эса йўқ қилинади.

172. Бухгалтерия ҳисобига тегишли барча материаллар (ўтган ойлар учун бухгалтерия ҳужжатлари банк архивига топширилгунга қадар, бухгалтериянинг стеллажлар ва темир жавонлар билан жиҳозланган жорий архив ҳужжатлар бут сақланиши учун жавоб берадиган махсус ажратилган ходим қўл остида бўлади.

Агар омборда жой етмаса, айнан шу ходим бухгалтериядаги темир жавонларда сақланадиган ҳужжатларнинг дахлсизлигига жавоб беради.


173. Омборда ва жорий архивда сақланаётган бухгалтерия ҳужжатларига доир маълумотлар касса ҳужжатлари бўйича жавобгар ходим ҳузурида, бош бухгалтер ёки унинг ўринбосари (бўлим бошлиғи) имзолаган талабномалар асосида олинади. Маълумот олиш учун рухсат берилган банк ходими кассир ёки жорий архивни бошқарувчи ходим кузатувида ишлаши лозим. Ҳужжатлар учун жавобгар шахслар маълумот олишга рухсат берилган ходимлар томонидан ҳужжатларга бирор-бир тузатишлар ва ёзувлар киритилмаслигини кузатиб туришлари шарт.

Омбор ва жорий архивдан кирим-чиқим ҳужжатлари бош бухгалтернинг ёзма рухсати бўйича берилади. Кун охирида ҳужжатлар қайтарилиши шарт.


174. Архив ҳужжатлари фақат қонун ҳужжатларининг талаблари асосида олинишига йўл қўйилади.

Ҳужжатнинг асл нусхаси олинаётганда бу ҳақда икки нусхада далолатнома ёки баённома тузилиб унга банк раҳбари ёхуд унинг ўринбосари, бош бухгалтер ва ҳужжатни талаб қилган ташкилот вакили имзо чекади. Далолатнома ёки баённомада айнан қандай ҳужжат олинаётгани, унинг кимнинг талабига ва рухсатига кўра олинаётгани аниқ кўрсатилиши керак. Далолатнома ёки баённоманинг иккинчи нусхаси юқорида қайд этилган вакилга топширилади. Ҳужжатнинг олинган асл нусхаси ўрнига бош бухгалтер тасдиқлаган нусха ҳамда далолатнома ёки баённоманинг биринчи нусхаси ва ҳужжатни олиш хусусидаги талабнома қўйилади. Бу талабномада асл ҳужжатни олган шахс имзоси ҳам бўлиши лозим. Ҳужжат олингани тўғрисида бош бухгалтер шу ҳужжат турган йиғмажилд муқовасига ёзиб, имзо чекади.


175. Бир йилнинг турли саналарига тегишли кирим-чиқим ҳужжатлари бир вақтнинг ўзида олинаётган ҳолларда бу ҳужжатларнинг барчаси учун битта далолатнома ёки баённома тузилиб, унга шу ҳужжатлар рўйхати киритилади. Мазкур ҳужжатларнинг асл нусхаси ўрнига унинг нусхаси, ҳужжатни олиш тўғрисидаги талабнома, далолатнома ёки баённоманинг биринчи нусхаси қўйилади, бошқаларининг ўрнига эса шу ҳужжатлар нусхалари қўйилиб, уларда ҳужжатни олиш тўғрисидаги талабнома қаерда сақланаётгани ёзилади.





Йўриқномага

1-ИЛОВА



Банк тизимининг бош бухгалтерлари тўғрисида

НАМУНАВИЙ НИЗОМ


I. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР


1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикаси банклари (филиаллари)нинг бош бухгалтерларига тааллуқли бўлиб, бош бухгалтерларнинг вазифалари, ҳуқуқлари ва масъулиятини белгилайди.


2. Ўзбекистон Республикасининг "Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида"ги Қонунига мувофиқ, банкларда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботини ташкил этиш учун банк раҳбари жавобгар ҳисобланади ҳамда у бухгалтерия ҳисоби тўғри юритилиши учун зарур шарт-шароитлар яратиши лозим.

Бош бухгалтернинг хўжалик операцияларини ҳужжатлар асосида расмийлаштириш ва уларни бухгалтерия ҳисоби хизматига тақдим этиш бўйича талаблари банкнинг барча ходимлари учун мажбурийдир. Банк раҳбари банкнинг барча бўлинмалари, хизматлари ва ҳисобни юритишга алоқадор ходимлари томонидан мазкур талабларга риоя этилишини таъминлаши шарт.

3. Бош бухгалтер банкда бухгалтерия ҳисобини тўғри ташкил этилишини ҳамда Банк Кенгаши томонидан тасдиқланган Ҳисоб сиёсатини амалга оширилишини таъминлайди. Зарур ҳолларда Ҳисоб сиёсатига тегишли ўзгартиришлар киритиш бўйича таклифлар киритади.


4. Банкнинг бош бухгалтери банк раҳбарининг буйруғи билан тайинланади ва озод қилинади. Филиаллари мавжуд банкларда филиал бош бухгалтери лавозимига тайинлаш ва лавозимидан озод қилиш банк бошқаруви раиси ёки унинг ўринбосари томонидан, Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи департаменти директори (бошқарма бошлиғи) билан келишилган ҳолда тайинланади. Шунингдек, у бевосита банк раҳбарига, бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш, ҳисоботлар тузиш, назорат қилиш тартиби ва методикаси билан боғлиқ масалалар бўйича эса, бевосита Бош банк Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи департаменти директори (бошқарма бошлиғи)га бўйсунади.

5. Банк бош бухгалтери бошчилик қиладиган бухгалтерия ҳисоби бўлими мустақил таркибий бўлинма бўлиб ҳисобланади ва бошқа бирон-бир бўлинма таркибига кирмаслиги лозим. Бухгалтериянинг барча ходимлари, шу жумладан бош бухгалтер ўринбосари ва банкдан ташқарида жойлашган кассир ва назоратчилар бош бухгалтерга бўйсунадилар.



II. МАЛАКАВИЙ ТАЛАБЛАР

7. Банкларда бош бухгалтер лавозимига тавсия этилаётган номзод шахсларга нисбатан малака талаблари Тижорат банклари ва уларнинг филиаллари раҳбарлари, бош бухгалтерлари, бошқарув аъзолари, микрокредит ташкилотлари ҳамда кредит бюроларининг ижро органлари раҳбарларига нисбатан малака талабларига (рўйхат рақами 2989, 2018 йил 30 март) мувофиқ белгиланади.

8. Бош бухгалтер ўз иш жараёнида Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, қонунларига, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг қарорларига, Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармон ва қарорларига, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорларига ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга, Молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларига ва бухгалтерия ҳисобини юритиш, молиявий ҳисоботларни тузиш бўйича бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларига, шунингдек ушбу Низомга асосланиб иш юритади.


9. Бош бухгалтер қуйидагиларни билиши шарт:

а) бухгалтерия ҳисоби қонунчилигини;

б) фуқаролик ҳуқуқи, банк, молия, солиқ ва хўжалик қонунчилигининг бухгалтерия ҳисобини юритишга тегишли қисмини;

в) банк тузилиши, стратегияси ва унинг ривожланиш истиқболларини;

г) банкнинг молиявий-хўжалик фаолиятига, бухгалтерия ҳисобини ташкил этишга ва молиявий ҳисоботларни тузишга тегишли норматив-ҳуқуқий ва услубий ҳужжатларни;

д) солиқ, статистика, бошқарув ва молиявий ҳисобларни;

е) операцияларни расмийлаштириш ва ҳисоб участкаларида ҳужжатлар айланишини ташкиллаштириш тартиби, пул маблағлари ва уларнинг эквивалентлари, шунингдек бошқа товар-моддий захираларни қабул қилиш, кирим қилиш, сақлаш ва сарфлаш (чиқим қилиш) тартибини;

ё) асосий воситалар, номоддий активлар ва бошқа товар-моддий захираларни кирим қилиш ва ҳисобдан чиқариш тартибини, шунингдек, дебитор ва кредитор қарздорликни ҳисобдан чиқариш, асосий воситалар, номоддий активларга эскириш ҳисоблаш, мулкни баҳолаш ва қайта баҳолаш тартибини;

ж) дебитор ва кредиторлар билан ҳисоб-китоб қилиш қоидаларини;

з) юридик ва жисмоний шахсларни солиққа тортиш шартларини;

и) мулк ва мажбуриятларни инвентаризациядан ўтказиш тартиби, аудиторлик текширувини ўтказиш тартибини;

й) бухгалтерия, солиқ, статистика ҳисоботларини тузиш тартиби ва муддатларини;

к) банк молия-хўжалик фаолиятининг иқтисодий таҳлилини, банк ички захираларини аниқлашни;

л) текширувларни ўтказиш ва ҳужжатли тафтиш қилиш тартибини;

м) бухгалтерия ҳисоби бўйича компьютер дастурлари, бухгалтерия ҳисоби ва молияни бошқариш соҳасида замонавий маълумотлар ва ахборот тизимини;

н) бухгалтерия ҳужжатларини сақлаш ва ахборотларни ҳимоя қилиш тартибини;

о) меҳнат қонунчилиги, меҳнатни муҳофаза қилиш тартиби ва меъёрларини;

п) ишлаб чиқариш технологиясининг ўзига хос хусусиятларини;

р) бухгалтерия ҳисобини ташкил қилишнинг илғор миллий ва хориж тажрибаларини.


10. Бош бухгалтер зиммасига пул маблағлари ва моддий қимматликлар учун бевосита моддий жавобгарлик билан боғлиқ вазифалар, шунингдек банк раҳбари вақтинча ишда бўлмаган вақтда унинг вазифаларини бажариб туриш юклатилиши мумкин эмас. Бош бухгалтерга бевосита чеклар ва бошқа ҳужжатлар асосида банк учун маблағ ва товар-моддий қимматликларни қабул қилиш тақиқланади.


11. Бош бухгалтер вақтинча ишда бўлмаган вақтда (хизмат сафари, таътил, касаллик ва шу кабилар) бош бухгалтернинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари унинг ўринбосарига, ўринбосар ҳам ишда бўлмаган тақдирда, банк раҳбарининг алоҳида буйруғи асосида бошқа мансабдор шахсга юклатилади.


12. Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодекси ва Ўзбекистон Республикасининг "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги Қонунининг 20-моддасига мувофиқ, банк хизматчиси банк Бошқарувининг розилигига кўра бошқа жойда ўриндошлик асосида ишлаши мумкин.



III. БОШ БУХГАЛТЕР ЛАВОЗИМГА

ТАЙИНЛАНАЁТГАНДА ВА ЛАВОЗИМИДАН ОЗОД

ҚИЛИНАЁТГАНДА ҚАБУЛ ҚИЛИШ-ТОПШИРИШ

ЖАРАЁНИНИ АМАЛГА ОШИРИШ


13. Бош бухгалтер лавозимга тайинланаётган ва лавозимидан озод қилинаётганда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботининг аҳволи текширилиб, банк раҳбари томонидан тасдиқланганидан кейин бўлинмаларни қабул қилиш-топшириш жараёни далолатнома (далолатноманинг намунавий схемаси мазкур Низомнинг 1-иловасида берилган) билан расмийлаштирилади.

Далолатномани қабул қилувчи ва топширувчи бош бухгалтерлар ҳамда банк раҳбари ва Бош банк вакили (агар, бу жараёнда буйруқ бўйича Бош банк вакили қатнашган бўлса) томонидан имзоланади.


14. Далолатномада қайд этилган ҳар бир маълумот тегишли ҳужжатлар ва далиллар билан тасдиқланиши лозим. Банк кассасидаги нақд пуллар албатта тўла тафтишдан ўтказилган бўлиши шарт. Бошқа бўлимларда қонунбузарликка йўл қўйилган ҳоллар аниқланса, қабул қилувчи бош бухгалтер ички ҳужжатлаштирилган назорат (ички аудит) ўтказишни талаб қилишга ҳақли.

Агар, топширувчи бош бухгалтер далолатномада қайд этилган айрим маълумотларига рози бўлмаса, далолатномани имзолашда уларга нисбатан асосланган изоҳлар беришга ҳақли ва далолатноманинг мунозарали қисми бўйича ўзининг ёзма хулосасини бериши шарт. Ушбу ёзма хулоса далолатномага бошқа далилий ҳужжатлар сифатида тикиб қўйилади.


15. Далолатнома Бош банки мавжуд бўлган филиалларда уч нусхада тузилади ва банк филиали раҳбари томонидан тасдиқланади. Далолатноманинг 1-нусхаси қабул қилувчига, 2-нусхаси топширувчига ва 3-нусхаси Бош банкнинг Бухгалтерия ҳисоби департаментига тақдим қилинади. Бош банки мавжуд бўлмаган банкларда далолатнома икки нусхада тузилади ва унинг 1-нусхаси қабул қилувчига, 2-нусхаси топширувчига тақдим қилинади.


16. Қабул қилиш ва топшириш банк (филиал) раҳбари буйруғи билан амалга оширилади. Буйруқда қабул қилиш ва топшириш муддатлари кўрсатилган бўлиши лозим. Шунингдек, янги ишга қабул қилинган бош бухгалтер томонидан унинг ваколатига кирувчи пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини имзолаш ҳуқуқи расмийлаштирилади. Имзолаш ҳуқуқи расмийлаштирилгунга қадар ушбу ҳужжатлар топширувчи бош бухгалтер томонидан янги қабул қилувчи бош бухгалтер назоратида имзоланади.

Шундан сўнг, қабул қилувчи бош бухгалтер бухгалтериянинг жорий ишларига раҳбарлик қилади, бухгалтерия ишларини тасдиқланган ҳисоб сиёсатига мос юритилиши, ҳужжатлар расмийлаштирилиши ва айланиши, молиявий ҳисоботларни тузиш, солиқларни тўлаш ҳолати устидан ўз назоратини ўрнатади.


17. Агар, ишлаб турган бош бухгалтер вафот этган ёки бошқа сабабларга кўра қабул қилиш-топшириш жараёнида иштирок эта олмаса, қабул қилиш-топшириш далолатномаси банк раҳбари ва ишни янги қабул қилувчи бош бухгалтер томонидан ушбу Низомда белгиланган тартибда тузилади.



IV. БОШ БУХГАЛТЕРЛАРНИНГ ВАЗИФАЛАРИ


18. Бош бухгалтер бухгалтерия ҳисобини банк ҳисоб сиёсатида ва бошқа қонун ҳужжатларида белгиланган қоидалар асосида ташкил этиб, қуйидагиларни таъминлаши шарт:

бухгалтерия ҳисоби ишларини замонавий техник воситалари ва ахборот технологиясидан фойдаланган ҳолда оқилона ташкил этилиши, бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақларида банк операцияларини тўғри ва ҳаққоний акс эттирилиши ҳамда фойдаланувчилар учун ишончли молиявий ҳисоботларни ўз вақтида тақдим қилиш;

банкка келиб тушган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини уларга ишлов бериладиган барча участкалардан ўтишининг аниқ муддатларига риоя этилиб, банкнинг барча тегишли ҳисобварақларида акс эттирилиб, кунлик баланс тузилиши ва уни тегишли жойга топширилишини ташкил этиш;

мижозларга ҳисобварақлар очиш, улар билан боғлиқ ҳужжатларни қабул қилиш, мижоз ҳисобварақларини юритиш, Банк Депозиторлари Миллий Ахборотлар Базаси (бундан кейинги ўринларда БДМАБ деб юритилади)га сўровномалар шакллантириш, жўнатиш ва ундан маълумотлар қабул қилиш, ҳисобварақларни ёпишга доир амалларни назорат қилиш;

мижозлардан келиб тушадиган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларининг шакли ва мазмуни бўйича тўғри расмийлаштирилиши ва улар бўйича операцияларни ўз вақтида ўтказилиши,

ички банк операцияларининг қонуний тарзда бажарилишини ва улар устидан кунлик мониторинг ўрнатиш, ҳамда маблағ ва қимматликлар бут сақланиши;

бирламчи ҳужжатлар ҳамда бухгалтерия ёзувлари асосида ҳақиқий ҳолатни акс эттирувчи бухгалтерия ҳисоботларини тузиш, бу ҳисоботларни белгиланган муддатларда Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига, шунингдек, тегишли органларга тақдим этиш;

электрон тўлов ҳужжатларининг тўғри шакллантирилишини уларнинг асл нусхаси билан солиштириш орқали текшириш, агар бу иш бош бухгалтер ўринбосари ёки бухгалтериянинг бошқа ходимига юклатилмаган бўлса;

банк амалиёт кунини тўлиқ якунлаш ва иш куни охирига қадар кунлик баланс тузиш;

операцияларни амалга ошириш учун асос бўлган бухгалтерия (кирим-чиқим) ҳужжатларининг асл ва электрон нусхаларини ўз вақтида (иш куни охиригача ёки кейинги банк иш куни эрталаб соат 10.00 дан кечиктирмасдан) ушбу Йўриқноманинг V боб, 7-параграфида белгиланган тартибда тахланиши ҳамда расмийлаштирилиши, шунингдек уларни ўрнатилган тартибда архивга топширилиши;

ўз тасарруфида бўлган банк филиаллари, шўъба ва қарам хўжалик жамиятларининг бухгалтерия кўрсаткичлари бўйича белгиланган тартибда йиллик жамланган молиявий ҳисоботлар тузиш ва бошқа бўлинмалар билан ҳамкорликда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи маълумотлари асосида банкнинг молиявий фаолиятини иқтисодий таҳлил қилиб бориш;

моддий ва молиявий ресурслардан оқилона, тежамкорлик билан фойдаланилиши ҳамда мулкнинг бут сақланиши устидан назорат олиб борилиши.

бухгалтерия ҳисобининг илғор шакл ва усулларидан кенг фойдаланиш;

келиб тушган пул маблағлари, қимматбаҳо қоғозлар, товар-моддий қимматликлар ва асосий воситалар ҳисобининг тўғри юритилиши, шунингдек улар ҳолати ва ҳаракати билан боғлиқ операцияларнинг бухгалтерия ҳисобида ўз вақтида акс эттирилиши;

қатъий ҳисобда турувчи бланкларнинг бут сақланиши ва улар ҳисобининг тўғри юритилиши;

банк даромадлари ва харажатларини ҳисоблаш усулини қўллаган ҳолда Бош китоб ва ҳисоботларда тўғри акс эттирилиши ҳамда давлат бюджетига ва бюджетдан ташқари жамғармаларга тўловларнинг тўғри ёзилиши ҳамда ўз вақтида ўтказилиши;

мижозларнинг депозит ва ссуда ҳисобварақлари бўйича фоизларнинг тўғри ва белгиланган муддатларда ҳисобланиши;

хўжалик шартномалари тузишда бухгалтерия ҳисобига оид қонунчилик ҳужжатлари талабларининг бажарилиши;

камомад ҳамда пул маблағлари ва товар-моддий қимматликларнинг талон-торож қилиниши бўйича ҳужжатларни тафтишдан ўтказиш юзасидан юридик хизмат ходимлари текширувларида қатнашиш, тегишли ҳолларда ушбу материаллар суд ва тергов органларига тақдим этилишини назорат қилиш, юридик хизмат ходимлари иштирок этмаган тақдирда, бу вазифаларни бевосита ўзи бажариш;

бухгалтерия ҳисоби, ҳисоботи, назорат ва иқтисодий таҳлил масалалари юзасидан ходимларга ўз вақтида йўл-йўриқлар кўрсатиб бориш;

бухгалтерия ҳужжатларининг бут сақланиши, уларнинг ўрнатилган тартибда расмийлаштирилиши ва архивга топширилиши.


19. Бош бухгалтер тегишли бўлинмалар ва хизматларнинг раҳбарлари билан биргаликда қуйидагиларни синчиклаб назорат қилиши шарт:

а) товар-моддий қимматликларнинг қабул қилиниши ва топширилишини расмийлаштиришда белгиланган қоидаларга риоя этилишини;

б) иш ҳақи фондининг тўғри сарфланиши, мансаб маошларининг тўғри белгиланиши, штатлар, молия ва касса интизомига қатъий риоя этилишини;

в) пул маблағлари, товар-моддий қимматликлар, асосий фондларни йўқлама қилиш, ҳисоб-китоблар ва тўлов мажбуриятларини бажаришнинг белгиланган қоидаларига риоя этилишини;

г) белгиланган муддатларда дебиторлик қарзи ундириб олиниши ва кредиторлик қарзининг қайтарилиши, тўлов интизомига риоя этишни;

д) камомадлар, дебиторлик қарзи ва бошқа йўқотишларни бухгалтерия ҳисобининг баланс ҳисоботларидан қонуний тарзда чиқарилишини.


20. Банк таркибида мустақил молия хизмати бўлган ҳолларда, бош бухгалтер зиммасига банкнинг молиявий ҳисоб-китоб операцияларнинг қонунийлигини, ўз вақтида ва тўғри расмийлаштирилишини назорат қилиш вазифалари юклатилади.


21. Бош бухгалтер банкнинг ички назорат ва ички аудит ходимлари билан биргаликда камомадлар юзага келиши, пул маблағлари ва товар-моддий қимматликларнинг ноқонуний тарзда сарфланишининг олдини олувчи тадбирларни тайёрлашда фаол қатнашиши шарт. Мансабдор шахслар томонидан ноқонуний хатти-ҳаракатлар қилинаётгани (яъни ошириб ёзиш, маблағлардан нотўғри фойдаланиш ҳамда бошқа қоидабузарлик ва мансабни суиистеъмол қилиш ҳоллари) маълум бўлиб қолган ҳолларда бош бухгалтер чора кўриш учун бу ҳақда банк раҳбарига ахборот беради.


22. Бош бухгалтер банк раҳбари билан биргаликда банк фаолиятини ташқи аудит, Марказий банк инспекторлари ва бошқа ваколатли ташкилотлар томонидан ўтказилган текширувлар натижасида бухгалтерия бўйича аниқланган камчиликларни бартараф этиш бўйича барча чораларни кўришлари шарт.


23. Пул маблағлари ва товар-моддий қимматликларни қабул қилиш ҳамда бериш учун асос бўлиб хизмат қиладиган ҳужжатлар, шунингдек кредит ва ҳисоб-китоб мажбуриятномалари банк раҳбари ва бош бухгалтер ёки улар шундай ваколат берилган бошқа шахслар томонидан имзоланади. Ушбу ваколатли шахсларга ҳужжатларни имзолаш ҳуқуқининг берилиши тўғрисида банк бўйича чиқариладиган буйруқ билан расмийлаштирилиши керак.

Юқорида айтилган ҳужжатларга бош бухгалтер ёки шундай ваколат берилган бошқа шахслар томонидан имзо чекилмаса, улар ҳақиқий эмас деб ҳисобланади ва мазкур банкнинг масъул шахслари ҳамда бухгалтерия ходимлари томонидан ижрога қабул қилинмайди.


24. Бош бухгалтернинг пул маблағлари, товар-моддий ва бошқа қимматликларни қабул қилиш, сақлаш ва сарфлаш бўйича қонунчиликка зид бўлган операциялар билан боғлиқ ҳужжатларни ижрога қабул қилиши ҳамда расмийлаштириши тақиқланади.

Банк раҳбаридан шундай хатти-ҳаракат қилиш тўғрисида фармойиш олинган ҳолларда, бухгалтер уни ижро этмай туриб, ёзма равишда банк раҳбари эътиборини у берган фармойиш ноқонуний эканлигига қаратади. Банк раҳбаридан ёзма фармойиш олинган ёки ҳужжатга иккинчи имзо қўйилган ҳолларда бош бухгалтер уни бажаради. Бунда бажарилган операция ноқонунийлиги учун бутун жавобгарлик банк раҳбари зиммасига тушади. Банк раҳбари ўзи қабул қилган қарор тўғрисида ёзма равишда дарҳол юқори турган банк раҳбарига ёзма равишда хабар бериши шарт.

Шундай хабарни олган юқори банк раҳбари уни зудлик билан кўриб чиқади ҳамда тегишли қарор қабул қилиб, бу ҳақда банк Бошқаруви раисига хабар беради.


25. Бош бухгалтер ваколатли ташкилотлар томонидан ташкил қилинадиган махсус курсларда ҳар йили ўз малакасини ошириб бориши, ўзи бошқараётган бухгалтерия аппарати ходимларининг малакасини ошириб боришни ташкил қилиш ва ҳар йили албатта бир марта уларни аттестациядан ўтказиши шарт.

Ушбу Низомда санаб ўтилган бош бухгалтер вазифалари улар бажаришлари лозим бўлган барча вазифаларни қамраб олмаган, шу сабабли банк раҳбарияти томонидан амалдаги қонун ҳужжатлари ва молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартлари талабларидан келиб чиққан ҳолда бош бухгалтерларга бухгалтерия ҳисобини юритишга оид бошқа вазифалар қўшимча равишда юклатилиши мумкин.



V. БОШ БУХГАЛТЕРНИНГ ҲУҚУҚЛАРИ


26. Бош бухгалтер ўзига бўйсунувчи ходимлар учун хизмат вазифаларини белгилаб беради. Бунда ҳар бир ходим ўз мажбуриятларини билиши ҳамда уларнинг бажарилиши учун жавобгар бўлиши зарур. Бошқа бўлинмалар ва хизматларнинг бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботини юритиш ҳамда уни ташкил этиш масалалари билан шуғулланувчи ходимлари ўз вазифалари бўйича бош бухгалтерга бўйсунадилар.


27. Бош бухгалтернинг бажарилган операцияларни расмийлаштириш ҳамда маълумотларни ҳисоблаш қурилмалари орқали жўнатиш учун зарур бўлган ҳужжатлар ва маълумотларни бухгалтерияга тақдим этиш борасидаги талаблари банкнинг барча бўлинмалари ва хизматлари учун мажбурийдир.

Бош бухгалтер ўз зиммасига юклатилган вазифалардан келиб чиқиб берган кўрсатмаларининг бажарилмаганлиги ёки бузилганлиги учун айбдор шахслар белгиланган тартибда банк раҳбарининг фармойишига биноан мукофотдан тўлиқ ёки қисман маҳрум этилиши, зарур ҳолларда эса қонунда белгиланган тартибда жавобгарликка тортилиши мумкин.


28. Моддий жавобгар шахсларни (кассирлар, омбор мудирлари ва бошқалар) лавозимга тайинлаш, озод этиш ва бошқа лавозимга ўтказиш масаласи бош бухгалтер билан келишиб ҳал қилинади.


29. Ходимларга мансаб маошлари, иш ҳақи устамалари ҳамда мукофотларни белгилаш тўғрисидаги буйруқлар ва фармойишларни дастлаб бош бухгалтер кўриб чиқади ва уларга имзо чекади.


30. Бош бухгалтер қуйидаги ҳуқуқларга эга:

а) бухгалтерия ҳисоби ва назорат ишлари тўғри ташкил этилишини таъминлаш юзасидан чора-тадбирлар кўришни банк раҳбаридан талаб қилиш;

б) таркибий бўлинмаларда пул маблағлари, товар-моддий ва бошқа қимматликларни қабул қилиш, кирим қилиш, сақлаш ҳамда сарфлаш юзасидан белгиланган тартибда амал қилинишини текшириб туриш;

в) мукофотлар ҳажмларини пасайтириш ёки мукофотдан маҳрум этиш тўғрисида таклифлар бериш.


31. Банк раҳбари бош бухгалтерга ушбу Низомда кўзда тутилган ўз мажбуриятларини бажариши ҳамда ҳуқуқларидан фойдаланишида атрофлича ёрдам беришга мажбур.

Бош бухгалтер ана шу мажбуриятларни бажаргани ҳамда ўз ҳуқуқларидан фойдалангани учун унга тазйиқ ўтказиш борасида қилинадиган ҳар қандай уринишларга қатьиян барҳам бериши, бунга айбдор бўлган шахслар эса қатъий жавобгарликка тортилиши лозим.



VI. БОШ БУХГАЛТЕРЛАРНИНГ ЖАВОБГАРЛИГИ


32. Бош бухгалтер қуйидаги ҳолларда жавобгар бўлади:

а) бухгалтерия ҳисоби нотўғри юритилиб, оқибатда пала-партиш ҳолатга келган ва бухгалтерия ҳисоботи бузилганда;

б) пул маблағлари, товар-моддий ва бошқа қимматликларни қабул қилиш, уларни кирим қилиш, сақлаш ва сарфлаш юзасидан қонунчиликда белгиланган тартибга зид операциялар бўйича ҳужжатлар расмийлаштирилган ва ижрога қабул қилинган ҳолларда;

в) талаб қилиб олингунча ва бошқа ҳисобварақлар бўйича операциялар, шунингдек дебиторлар ва кредиторлар билан ҳисоб-китоблар кечикиб ҳамда нотўғри амалга оширилганда;

г) камомадлар, дебиторлик қарзлари ва бошқа йўқотишларни бухгалтерия баланс ҳисоботларидан чиқариш тартиби бузилганда;

д) бухгалтерия ходимининг айби билан нотўғри бухгалтерия ҳисоботи тузилганда;

е) бухгалтерия ҳисобини ташкил этишга доир бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талаблари бузилганда.


33. Бош бухгалтер қуйидаги ҳолатлар учун банк раҳбари билан тенг жавобгар ҳисобланади:

а) молиявий-хўжалик фаолиятини тартибга солувчи қонун ҳужжатларининг бузилиши;

б) мансабдор шахслардан улар етказган зарар суммасини ўз вақтида ундириб олмаслик;

в) кунлик, ойлик, чораклик ва йиллик баланс ҳисоботи ҳамда бошқа бухгалтерия ҳисоботларини тегишли органларга тақдим этиш муддатларининг бузилиши;

г) банкнинг баланс ҳисоботида акс эттирилган маълумотлар ҳамда электрон тўловлар тизими орқали ўтказилган тўлов ҳужжатларининг бут сақланиш ҳамда кунлик архивлаш тартиби учун.


34. Бош бухгалтерларнинг тартиб-интизоми, моддий ва жиноий жавобгарлиги амалдаги қонунчиликка мувофиқ тарзда белгиланади.

Бунда бош бухгалтер бўйсуниш тартибига мувофиқ тегишли юқори банк томонидан интизомий жавобгарликка тортилиши мумкин.






Намунавий низомга

1-ИЛОВА



Банк филиалларининг бош бухгалтерлари томонидан

ишларни қабул қилиш-топшириш далолатномасининг

НАМУНАВИЙ СХЕМАСИ


Ишларни қабул қилиш-топшириш далолатномасида қуйидаги ҳужжат ҳамда бланкалар мавжудлиги ва ҳолати акс эттирилади:

1) Телеграф коди - шифрни қўллаш бўйича йўриқнома ва жўнатма калити (шифр) жадвали;

2) очилган шахсий ҳисобварақларни рўйхатга олиш китоби;

3) жорий йилдаги мемориал ҳужжатлари;

4) бошқарув аппаратини сақлаш харажатларига доир ҳужжатлар ҳамда жорий йил учун алоҳида йиғмажилдларда сақланадиган бошқа ҳужжатлар;

5) жорий йил учун кундалик ва ойлик ҳисоботлар ҳамда охирги ой учун шахсий ҳисобварақлардаги қолдиқлар ҳисобланган тасма;

6) ўтган йил учун йиллик ҳисобот;

7) статистика ҳисоботлари бўйича динамик дафтарлари ва жорий йил учун шундай ҳисоботларнинг нусхалари;

8) жорий йилда банк кассасида ўтказилган тафтиш далолатномалари;

9) жорий йил учун тузатиш ордерларининг нусхалари;

10) ҳисобварақлар бухгалтерия ходимлари ўртасида қандай тақсимлангани ҳамда улар ўзгарганда бурчак муҳрлар, шахсий ҳисобварақлар ва бошқа материаллар кимларга топширилгани ҳақида ёзилган китоблар;

11) охирги тафтишдан кейинги давр учун бухгалтерия ишининг алоҳида участ калари кейинги текширилиши рўйхатга олинган дафтарлар ҳамда шу текширувлар чоғида аниқланган камчиликлар тўғрисида маълумотномалар;

12) ҳисоблаш техникаларининг паспортлари;

13) охирги тафтишлар далолатномалари ҳамда бўлимдаги бухгалтерия ишини текширишга доир билдиришномалар;

14) Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари ва уларга киритилган қўшимчаларнинг тизимли кўрсаткичи;

15) йўриқномалар ҳамда Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг бошқа кўрсатмалари, шунингдек юқори органларнинг амалдаги тушунтиришлари тўпламлари;

16) ишларни топшириш-қабул қилиш вақтида сақлаш муддати ҳали тугамаган, архивга топширилган материаллар рўйхатлари, хусусан кейинги 10 йил учун йиллик ҳисоботлар топшириш рўйхатлари, шунингдек омонатга пул қўйиш операциялари, якка тартибда ссуда олувчиларга берилган кредитлар, қимматбаҳо металлар ва хорижий валюта билан ўтказилган операциялар бўйича мемориал ҳужжатлари, фуқароларнинг омонат шахсий ҳисобварақлари, шунингдек, банк ишчи ва хизматчиларига иш ҳақи тўланадиган шахсий ҳисобварақлар рўйхатлари.

Қабул қилувчи юқорида айтилган йиллик ҳисоботлар ва материаллар бутлигини ҳужжатларнинг ўзини кўриб текшириши лозим.

17) операция қисмларида сақланаётган жорий архив ҳамда ҳужжатлар рўйхатлари.

Бундан ташқари далолатномада омборхона ва захира фондлари омборининг калитлари, омборни ёпишда қўлланиладиган лавозим муҳри, шунингдек бухгалтерия ишида фойдаланиладиган штамплар ва муҳрлар уларнинг излари туширилган альбомга мувофиқ қабул қилиб - топширилгани қайд этилади;

Ишларни қабул қилиш - топшириш далолатномасига қуйидагилар илова қилинади:

а) ишлар қабул қилинган - топширилган кундаги баланс;

б) касса ва омбордаги қимматликларни тафтиш қилиш далолатномаси;

в) захира фондларини тафтиш қилиш далолатномаси;

г) бухгалтерия ишининг аҳволини текшириш далолатномаси. Унда мавжуд ҳисоблаш машиналари ва оргтехника воситаларидан фойдаланишнинг аҳволи ҳам тавсифлаб ўтилиши лозим;

д) ишларни қабул қилиш - топшириш кунидаги ҳолатга кўра фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот;

е) амалдаги штатлар (лавозимлар ва маошлар) кўрсатилган штатлар жадвали;

ё) ундириб олиниши ноаниқ бўлган дебиторлик қарзлари суммаларининг рўйхати. Ундан ҳар бир сумма бўйича батафсил тавсиф берилиши лозим;

ж) мижозлар, шунингдек бошқа банкларнинг ижро этилмаган шикоятлари, рекламациялари ва сўровлари рўйхати;

з) топширилаётган ишлар рўйхати ҳамда бухгалтерия иши бўйича ёзишмалар (хусусан, эмиссия операцияларига доир ёзишмалар);

и) бухгалтерия ходимларининг номлари, иш стажи кўрсатилган рўйхат. Бу рўйхатда улар жорий йил учун навбатдаги таътилдан фойдалангани ёки фойдаланмагани қайд этилади;

18) банкда қатъий ҳисобда турувчи ҳужжатлар рўйхат бўйича.

Ушбу материалларга доир тушунтириш ва эътирозлар ишларни қабул қилиш-топшириш далолатномаси матнида кўрсатилади.





Йўриқномага

3-ИЛОВА



Бухгалтерия аппаратини Фронт-офис ва Бэк-офисга

ажратиш зарурияти юзасидан шарҳлар


Таркибий бўлинмаларнинг асосий вазифалари:

Банк нуқтаи-назаридан Бухгалтерия аппаратининг Бэк-офис ва Фронт-офисга бўлинишининг аҳамияти шундаки, Фронт-офис мутахассислари мижозларга тўғридан-тўғри хизмат кўрсатади, Бэк-офис мутахассислари эса, дастлаб Фронт-офис ходимлари томонидан бошланган, мижоз бевосита қатнашиши ва мазкур босқични тугатилишини кутиши талаб этилмайдиган босқичда операцияларни қайта ишлаб, уни ниҳоясига етказади. Натижада, ҳар бир банк операцияси бир-бирига боғлиқ бўлмаган иккита бўлимда амалга оширилади ва банк ходимларини ўзаро назорат қилиш тизимини яратади.

Мижоз нуқтаи-назаридан бўлинишнинг аҳамияти шундаки, банкнинг битта бўлими ёки биносида, аммо лавозими турлича бўлган ходимлардан ўзининг барча масалаларини ечиш имкониятини яратиш. Мижоз операциялар бошланишидан то унинг тугагунига қадар фақат Фронт-офис ходимлари билан алоқада бўлиб, Бэк-офис мавжудлиги мижоз учун аҳамиятсиз бўлиб ҳисобланади.

Банк таркибий тузилмасининг масъулиятини белгилаш учун, улар бажарадиган операциялари тавсифидан келиб чиққан ҳолда, бўлимлар бўйича вазифалар тақсимлашнинг тахминий доирасини аниқлаш зарур. Шуни қайд этиш зарурки, бўлинмага юклатиладиган вазифалар доираси қатъий бўлиши шарт эмас. Банк бўлинмаларида кўрсатилаётган хизматлар ҳажми ва банк операцияларининг автоматлаштирилган даражасига боғлиқ равишда, Бэк-офис ёки Фронт-офис таркибида айрим бўлим/сектор бўлмаслиги мумкин. Бундай ҳолларда, бир бўлим/сектор вазифаларини бошқа бўлим/сектор бажариши кўзда тутилиши лозим.

Вазифалар, банк таркибий тузилмасининг ҳар бир бўлими учун алоҳида тақсимланади.


Мижозларга хизмат кўрсатиш:

Мижозларга банкнинг барча хизматлар мажмуаси фақат Фронт-офис бўлимида кўрсатилганлиги боис, мазкур бўлим банк хизматларининг барча турларини яхши биладиган малакали мутахассислардан ташкил этилиши шарт.

Бунда, шарт-шароитлар ва банк томонидан мижозларга кўрсатилаётган хизматлар рўйхати эълон қилиниши ҳамда мазкур хизматлардан банкнинг мавжуд ва бўлғуси мижозлари хабардор қилиниши шарт.

Хизмат кўрсатиш жараёнида ностандарт - кўзда тутилмаган ҳолатлар келиб чиқиши эҳтимоли мавжудлигини инобатга олган ҳолда, аниқ хизматлар тури (мисол учун, экспорт ёки импорт шартномаларини рўйхатга олиш ва ҳисоби) бўйича пайдо бўлган саволларни жойида ҳал қилувчи ва тегишли операцияларни бутунлай назорат қилиш салоҳиятига эга бўлган юқори малакали мутахассислар билан жамланган бўлиши керак.

Шундан келиб чиққан ҳолда, операцияларни амалга оширишда масъул ижрочи билиши лозим бўлган қонунчилик доираси қанчалик кичик бўлса, унинг иши тез ва сифатли бўлади. Шунинг учун, Фронт-офис масъул ижрочилари ўртасида мижозларни тақсимлашда, бир масъул ижрочида бир тоифали мижозлар бўлиши мақсадга мувофиқдир. Бунда, мижознинг мавжуд барча ҳисобварақларига бир масъул ижрочи томонидан хизмат кўрсатилиши шарт.

Фронт-офис ходимларини мижозларнинг жисмоний ва юридик шахслар тоифаси бўйича гуруҳлаш лозим. Қонунчилик базаси турли (ёки бир) хиллигига боғлиқ ҳолда, юқорида қайд этиб ўтилган мижозларни янада кичик бўлган қуйидаги турларга бўлиш мумкин:

фақат миллий валютада операцияларни амалга оширадиган мижозлар;

миллий ва чет эл валютасида операцияларни амалга оширадиган мижозлар.

Турли қонунчилик таъсир доирасида бўлган мижозларнинг қуйидаги тоифалари бўйича гуруҳларга бўлиш тавсия этилади:

Корхона ва ташкилотлар:

ўз фаолиятини мамлакат доирасида ва хорижда амалга оширадиган ҳар қандай ташкилотлар, шунингдек, чет эл ваколатхоналари, ёки миллий ва чет эл валютасида ҳисобварақлари мавжуд бўлган ҳар қандай ташкилотлар;

ўз фаолиятини фақатгина мамлакат доирасида амалга оширувчи йирик (корпоратив) мижозлар;

кичик бизнес ва тадбиркорлик субъектлари ҳамда бошқа ташкилотлар, шунингдек, юридик шахс мақомига эга бўлмаган якка тартибдаги тадбиркорлар.

Жисмоний шахслар:

миллий ва чет эл валютасида ҳисобварақлари мавжуд бўлган жисмоний шахслар;

фақат миллий валютада ҳисобварақлари мавжуд бўлган жисмоний шахслар.

Банкнинг Фронт-офис бўлимидаги ҳар бир гуруҳ мутахассиси мижозларга кўрсатиладиган тўлиқ стандарт хизматлар рўйхатини уларга тақдим этади.

Ходимлар гуруҳи томонидан мижозларга кўп операциялар тури бўйича хизмат кўрсатилса, мазкур гуруҳга камроқ мижоз тақсимланиши лозим. Чунки, кўп турли операциялар бажарувчи мижознинг битта ташрифи бўйича унга хизмат кўрсатиш банк ходимининг кўп вақтини эгаллайди.


Назоратни амалга ошириш:

Фронт-офис зиммасига мижоз томонидан тақдим этилган ҳужжатларнинг расмийлаштирилиши ва улар томонидан бошланган операцияларнинг тўғрилигини дастлабки назорат қилиш юклатилади. Қўшимча назорат зарур ҳолларда (банк қўшимча назорат қилиниши лозим бўлган операциялар рўйхати ва уларни назорат қилиш тартибини ишлаб чиқади) Фронт-офис ходими операциялар бўйича ҳужжатларни назоратчи ходимга тақдим этади.

Банк томонидан амалга ошириладиган мижоз операцияларининг назоратини ўз хусусиятлари бўйича қуйидаги турларга ажратиш мумкин:


1. Мижознинг шартномага асосланган ҳаракатини текшириш;


2. Мижоз ўз операцияларини қонунчиликда ўрнатилган тартибда бажараётганлигини текшириш;


3. Ҳужжатларнинг расмийлаштирилишига қўйилган талабларга риоя қилинишини таъминлаш;


4. Тўловларни амалга ошириш учун молиявий шароитлар мавжудлигини аниқлаш.

Якуний назоратнинг вазифаси операцияларнинг якуний назоратини амалга оширувчи Бэк-офис ходимлари томонидан кейинги банк иш кунидан кечиктирмаган ҳолда ўтказиш ҳисобланади.






Йўриқномага

4-ИЛОВА



Форма N_________


Кирим касса журнали


_________банк коди

  

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Кирим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Кирим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Кирим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Кирим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Кирим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Кирим ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами


Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Кирим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами


Форма N________



Чиқим касса журнали


_________банк коди


Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Чиқим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Чиқим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Чиқим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Чиқим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Чиқим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Чиқим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами

Сана

Мижоз ҳисоб рақами

Чиқим касса ҳужжати

ҳисобот рамзи

Сумма

Назоратчи имзоси

Кассир имзоси

санаси

серияси

рақами





Йўриқномага

5-ИЛОВА



Ишончнома


Ишончнома N__________


Берилган сана 20____ йил "____" _____________________________________

Ишончнома 20___ йил "____" _______________ гача ҳақиқий ҳисобланади.


___________________________________________________________________

(Банк номи ва унинг манзили)


Ишончнома берилган шахс _________________________________________

                                                        (Лавозими ва Ф.И.Ш.)


Паспорт серияси ________________ N ____________________________

Ким томонидан берилган _______________________________________

Берилган сана __________________ йил "___"_______________________


_______________________________________________________________ дан

(Етказиб берувчи номи)


___________________________________________________________________

(Ҳужжат номи, рақами ва санаси)


бўйича моддий бойликларни олиш учун.



Орқа томони


Олинадиган моддий бойликлар

РЎЙХАТИ

N

Моддий бойликлар номи


Ўлчов бирлиги


Сони (ёзув билан)


1


2

3

4

  




Ишончномани олган шахснинг имзосини _________тасдиқлаймиз.

                                     ____________                ____________________________

           М.Ў.                        имзо                                                            Ф.И.Ш.

                                      ____________               ____________________________

                                                     имзо                                                             Ф.И.Ш.






Йўриқномага

6-ИЛОВА


Банк ҳисобварақларига масофадан хизмат кўрсатиш

тизими бўйича амалга оширилган тўлов ҳужжатлари

РЎЙХАТИ

Сўм ва тийинда

Т/р

Иккинчи тартибли баланс

ҳисобварақлар рақами

Тўлов ҳужжатлари

тури (шифри)


Ҳужжатлар

сони

Сумма

1

2

3

4

5










Банкнинг барча ҳисобварақлари бўйича амалга

оширилган операцияларнинг иккинчи тартибли

баланс ҳисобварақлари умумий суммаси кўрсатилган

РЎЙХАТИ

  

Сўм ва тийинда

Т/р

Иккинчи тартибли баланс

ҳисобварақлар рақами

Тўлов ҳужжатлари

тури (шифри)


Ҳужжатлар

сони


Сумма

1

2

3

4

5









     

Ҳар бир варақ охирида мазкур варақдаги ҳужжатлар сони, мазкур варақ бўйича тўлов ҳужжатларининг умумий суммаси, банк раҳбари (Банк хизматлари офиси) ҳамда бош бухгалтери (Бэк-офис бошлиғи, Банк хизматлари офиси бухгалтерияси бошлиғи) имзоси бўлиши керак.






Йўриқномага

7-ИЛОВА


Брошюраланган ҳужжатлар йиғмажилди муқоваси

ШАКЛИ

Сақлаш муддати

Индекс

банк филиали/банк

хизматлари офиси)

Бухгалтерия ҳужжатлари "___" ___________ 20__ й.

сўм

тийиндаги

Шулардан алоҳида йиғма жилдларда:

чет эл валютаси ва қимматбаҳо металлар бўйича

банкнинг ички ҳисобварақлари бўйича

Кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақлари бўйича ҳужжатлар


Шулардан қимматбаҳо металлар ва чет эл валютасидаги операциялар алоҳида йиғма жилдда

Жами ҳужжатлар сони

Тахладим ва санаб чиқдим



(имзо)


Бухгалтерия маълумотлари билан солиштирилди


(бош бухгалтер ёки унинг ўринбосари

(Бэк-офис бошлиғи, Банк хизматлари офиси

бухгалтерияси бошлиғи) имзоси)

Бухгалтерия ҳужжатлари билан таққосланди


(якуний назорат ходимининг имзоси)





Йўриқномага

8-ИЛОВА



Шахсий ҳисобварақлар орқали амалга

оширилган операцияларда фойдаланиладиган тўлов

ҳужжатларининг турини кўрсатувчи шартли рақам

БЕЛГИЛАРИ (ШИФРЛАР)

    

Шартли рақам белгилари

(шифрлар)


Шартли рақам белгилари

(шифрлар) номи


01

Тўлов топшириқномаси


02

Тўлов талабномаси


03

Касса ҳужжатлари


05

Аккредитив учун ариза


06

Мемориал ордер


08

Хатоликларни тузатувчи мемориал ордер


11

Инкассо топшириқномаси


14

Тижорат банкларнинг ҳисоб-китоб чеки


21

Масофадан хизмат кўрсатиш тизими орқали ўтказилган тўлов топшириқномаси

   





Йўриқномага

9-ИЛОВА


Чет эл валютасини сотиб олиш операцияларининг

ҳамда валютани қайта баҳолашдан кейин фойда ва

зарарларни аниқлашнинг бухгалтерия ҳисоби

бўйича мисоллар

20___ йил 14 сентябрь ҳолатига жамланма баланс ҳисоботида ҳисобварақларда қуйидаги қолдиқлар кўрсатилган:

Ҳисобварақ

Доллардаги

китоб (АҚШ

долларида)


Доллардаги китоб

($1 учун 8.092,13 сўм

қайта баҳолаш курси

бўйича)

Сўмдаги

китоб

Жами

Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағидаги маблағлар

$1.000

8.092.130

8.000.000.000

8.008.092.130

Бошқа активлар



69.000.000.000

69.000.000.000

Жами: Активлар


-

77.000.000.000

77.008.092.130

Мижозларнинг маблағлари

$1.000

8.092.130

10.000.000.000

10.008.092.130

Бошқа мажбуриятлар



67.000.000.000

67.000.000.000

Жами: мажбуриятлар ва капитал


-

77.000.000.000

77.008.092.130

1. Банкнинг мижозидан 1.000 АҚШ доллари сотиб олинди. 1 АҚШ доллари учун банкнинг сотиб олиш курси 8.071,00 сўм

Сана 15.09.20___йил

Қайта ҳисоблаш курси - 1 АҚШ доллари учун 8.092,13 сўм

1.000 АҚШ доллари сотиб олишни акс эттириш бўйича бухгалтерия ёзувлари:

     

Доллардаги китоб

Сўмдаги китоб

Дт 202ХХ - Мижоз ҳисобварағи

$1.000


Дт 17101-"Валюта позицияси ҳисобварақлари"

8.071.000


Кт 17101 - "Валюта позицияси ҳисобварақлари"


$1.000

Кт 202 ХХ-Мижоз ҳисобварағи


8.071.000

Чет эл валютасидаги операциядан фойдани акс эттиргунгача бўлган жамланма баланс ҳисоботи:

Ҳисобварақ

Доллардаги

китоб (АҚШ

долларида)


Доллардаги китоб

($1 учун 8.092,13 сўм

қайта баҳолаш курси

бўйича)

Сўмдаги

китоб

Жами

Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағидаги маблағлар

$1.000

8.092.130

8.000.000.000

8.008.092.130

Валюта позицияси ҳисобварақлари

(1.000)

(8.092.130)

8.071.000

(21.130)

Бошқа активлар

-

-

69.000.000.000

69.000.000.000

Жами: Активлар

-

-

77.008.071.000

77.008.071.000

Мижозларнинг маблағлари

-

-

10.008.071.000

10.008.071.000

Бошқа мажбуриятлар

-

-

67.000.000.000

67.000.000.000

Жами: мажбуриятлар ва капитал

-

-

77.008.071.000

77.008.071.000

    

17101-ҳисобварақнинг кредит қолдиғи чет эл валютасидаги операциядан 21.130 сўм миқдоридаги фойдани кўрсатмоқда. Фойдани акс эттириш бўйича бухгалтерия ёзуви:

    

Доллардаги китоб

Сўмдаги китоб


Бухгалтерия ёзуви йўқ



Кт 17101-"Валюта позицияси ҳисобварақлари"

21.130





Кт 45401-"Спот"битими бўйича хорижий валюталардаги фойда"


21.130

   

Фойда акс эттирилгандан кейин жамланма баланс ҳисоботи:

  

Ҳисобварақ

Доллардаги

китоб (АҚШ

долларида)

Доллардаги китоб

($1 учун 8.092,13 сўм

қайта баҳолаш курси

бўйича)

Сўмдаги

китоб

Жами

Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағидаги маблағлар

$1.000

8.092.130

8.000.000.000

8.008.092.130

Валюта позицияси ҳисобварақлари

(1.000)

(8.092.130)

8.092.130


Бошқа активлар

-

-

69.000.000.000

69.000.000.000

Жами: Активлар

-

-

77.008.092.130

77.008.092.130

Мижозларнинг маблағлари

-

-

10.008.071.000

10.008.071.000

Бошқа мажбуриятлар

-

-

67.000.000.000

67.000.000.000

Соф фойда (зарар)

-

-

21.130

21.130

Жами: мажбуриятлар ва капитал

-

-

77.008.092.130

77.008.092.130

      

2. Операция амалга оширилмади. Қайта баҳолаш ва молиявий ҳисоботни тузиш.

Сана 30.09.20___йил

Қайта ҳисоблаш курси - 1 АҚШ доллари учун 8.077,48 сўм

Чет эл валютасидаги ҳисобварақлар қолдиқларини қайта баҳолашдан зарарни акс эттиргунгача бўлган сўмдаги жамланма баланс ҳисоботи:

         

Ҳисобварақ

Доллардаги

китоб (АҚШ

долларида)


Доллардаги китоб

($1 учун 8.077,48 сўм

қайта баҳолаш курси

бўйича)

Сўмдаги

китоб

Жами

Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағидаги маблағлар

$1.000

8.077.480

8.000.000.000

8.008.077.480

Валюта позицияси ҳисобварақлари

(1.000)

(8.077.480)

8.092.130

14.650

Бошқа активлар

-

-

69.000.000.000

69.000.000.000

Жами: Активлар

-

-

77.008.092.130

77.008.092.130

Мижозларнинг маблағлари

-

-

10.008.071.000

10.008.071.000

Бошқа мажбуриятлар

-

-

67.000.000.000

67.000.000.000

Соф фойда (зарар)

-

-

21.130

21.130

Жами: мажбуриятлар ва капитал

-

-

77.008.092.130

77.008.092.130

     

17101-ҳисобварақнинг дебет қолдиғи ҳисоботни тузиш санасига валютани қайта ҳисоблашдан 14.650 сўм миқдоридаги зарарни кўрсатмоқда. Зарарни акс эттириш бўйича бухгалтерия ёзуви:

      

Доллардаги китобда

Сўмдаги китобда

Бухгалтерия ёзуви йўқ



Дт 55302-"Спот" битимлари бўйича хорижий валюталарда кўрилган зарарлар"

14.650





Кт 17101-"Валюта позицияси ҳисобварақлари"


14.650

Зарар акс эттирилгандан кейин жамланма баланс ҳисоботи:

Ҳисобварақ

Доллардаги

китоб (АҚШ

долларида)

Доллардаги китоб

($1 учун 8.077,48 сўм

қайта баҳолаш курси

бўйича)

Сўмдаги

китоб

Жами

Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағидаги маблағлар

$1.000

8.077.480

8.000.000.000

8.008.077.480

Валюта позицияси ҳисобварақлари

(1.000)

(8.077.480)

8.077.480


Бошқа активлар

-

-

69.000.000.000

69.000.000.000

Жами: Активлар

-

-

77.008.077.480

77.008.077.480

Мижозларнинг маблағлари

-

-

10.008.071.000

10.008.071.000

Бошқа мажбуриятлар

-

-

67.000.000.000

67.000.000.000

Соф фойда (зарар)

-

-

6.480

6.480

Жами: мажбуриятлар ва капитал

-

-

77.008.077.480

77.008.077.480

  

  

"Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами", 2008 йил, 28-сон, 276-модда.