Электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлашда юзага келадиган технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш ҳамда тасдиқлаш тартиби тўғрисидаги Низом (ЎзР ВМ 29.07.2025 й. 472-сон қарорига илова)

Функция недоступна

Вазирлар Маҳкамасининг

2025 йил 29 июлдаги

472-сон қарорига

ИЛОВА

Электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва

тақсимлашда юзага келадиган технологик сарфнинг

рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш ҳамда

тасдиқлаш тартиби тўғрисидаги

НИЗОМ

1-БОБ. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР

1. Ушбу Низом электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлашдаги технологик сарфнинг (кейинги ўринларда - технологик сарф) рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш ҳамда тасдиқлаш тартиб-тамойилларини белгилайди.

2. Ушбу Низомга асосан белгиланган технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш методикаси (кейинги ўринларда - Методика) ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш операторларининг, шунингдек, истеъмолчиларнинг электр тармоғи хўжалиги объектлари учун татбиқ этилади.

3. Ушбу Низомга асосан:

технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари тегишлилиги бўйича электр тармоғининг эгаси, яъни электр станцияси оператори, узатиш тизими оператори ва тегишли ҳудудлар бўйича тақсимлаш тизими операторлари томонидан ҳисоб-китоб қилинади;

бирламчи маълумотлар Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Электр энергияси, нефть маҳсулотлари ва газдан фойдаланишни назорат қилиш инспекциясининг (кейинги ўринларда - Ўзэнергоинспекция) ҳудудий бошқармалари томонидан кўриб чиқилади ва келишилади;

ҳисоб-китоблар Энергетика вазирлиги томонидан кўриб чиқилади ҳамда келишилади;

келишилган технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари Энергетика бозорини ривожлантириш ва тартибга солиш агентлиги (кейинги ўринларда - Энергетика бозори регулятори) томонидан тасдиқланади.

4. Электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлашдаги технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрини ҳисоблаш, келишиш ҳамда тасдиқлаш схемаси ушбу Низомга 1-иловага мувофиқ амалга оширилади.

5. Ўзэнергоинспекция доимий равишда технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларига риоя этилиши, ушбу меъёрларни ҳисоб-китоб қилишда фойдаланилган бирламчи маълумотларнинг ҳаққонийлиги ҳамда ҳисоб-китоблар ушбу Низомга мувофиқ амалга оширилгани юзасидан давлат назоратини олиб боради.

6. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари ҳар бир электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари объектлари учун алоҳида кучланиш даражалари бўйича ҳисоб-китоб қилинади. Бунда:

юқори кучланиш - 110 kV ва ундан юқори (220 kV ва 500 kV кучланиш даражалари учун алоҳида) кучланиш даражаси;

ўрта кучланиш - 1 - 35 kV кучланиш даражаси;

паст кучланиш - 1 kV гача кучланиш даражаси.

7. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

куч трансформаторларидаги йўқотишлар - куч трансформаторида электр энергиясини трансформация қилиш жараёнида содир бўладиган физик жараёнларнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқиб юзага келадиган, трансформаторнинг конструкцияси, ишлаш шароити ва юклама режимларига боғлиқ бўлган электр энергияси йўқотишлари бўлиб, улар салт юриш йўқотишлари ва юклама йўқотишларидан ташкил топади;

салт юриш йўқотишлари - электр тармоқлари хўжалиги объектлари кучланиш берилган (тармоққа уланган), лекин юкламасиз ҳолатида (ҳеч қандай юклама уланмаган ҳолда) содир бўладиган электр энергияси йўқотишлари;

таянч давр - ҳисоб давридан аввалги мос давр (йил);

технологик сарф - электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш, тақсимлаш ва истеъмол қилиш жараёнида иштирок этадиган электр тармоғи хўжалиги объектларида ускуналарнинг техник тавсифлари ва ишлаш режимларига боғлиқ ҳолда улардаги физик жараёнларга сарфланадиган техник йўқотишлар, ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар ҳамда трансформатор ва (ёки) подстанцияларининг ўз эҳтиёжлари учун сарфлайдиган электр энергияси ҳажмининг йиғиндиси;

технологик сарфнинг рухсат этилган меъёри - технологик сарф учун белгиланадиган рухсат этилган меъёр фоизларда ифодаланади) бўлиб, белгиланган ҳисобот давридаги технологик сарфнинг тармоқ орқали узатилган (ёки қабул қилинган) электр энергияси ҳажмига нисбатининг фоиздаги миқдори;

узоқ муддатли тартибга солиш даври - бир йилдан ортиқ муддатни ўз ичига олган, тегишли ривожлантириш дастурлари (стратегиялар, концепциялар) ишлаб чиқиладиган давр;

электр тармоғи хўжалиги объектлари - электр энергиясини узатиш ва етказиб бериш учун мўлжалланган электр тармоқлари (ҳаво ёки кабел тармоқлари), трансформатор подстанциялари, тақсимлаш пунктлари;

электр тожланиш - юқори кучланишли электр майдони таъсирида электр тармоқлари, изоляторлар, электродлар ва бошқа электр жиҳозлари атрофида газ (атрофдаги ҳаво ёки бошқа газ муҳити) ионланиши натижасида юзага келадиган электр разряди;

юклама йўқотишлари - электр тармоғи хўжалиги объектларида электр токи оқиши (юклама бўлганда) натижасида ўтказгичларнинг қаршилиги ва магнит майдон таъсири орқали юзага келадиган электр энергияси йўқотишлари;

ҳисоб даври - технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари ҳисобланадиган давр (келгуси календарь йил);

ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар - электр энергиясини ҳисобга олиш тизимига киритилган ўлчаш элементларининг (ток ва кучланиш трансформаторлари, ҳисоблагичлар ва бошқалар) техник хусусиятлари, аниқлик даражаси ва иш режимидан келиб чиқадиган электр энергияси йўқотишлари.

8. Электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлашда технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш ушбу Низомга 2-иловага мувофиқ амалга оширилади.

Технологик сарфнинг тузилмаси ушбу Низомга 3-иловада, тақсимлаш тизимлари учун технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини асословчи маълумотлар 4-иловада, узатиш тизими учун технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини асословчи маълумотлар 5-иловада келтирилган намунавий шаклларга мувофиқ тегишли тизим оператори томонидан шакллантирилади ва Энергетика вазирлигига тақдим этилади.

9. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари ҳисоб даври ёки узоқ муддатли тартибга солиш даври учун ишлаб чиқилади ва тасдиқланади.

2-БОБ. ТЕХНОЛОГИК САРФНИНГ ТУЗИЛМАСИ

10. Электр тармоғи хўжалиги объектларидаги технологик сарф қуйидагилардан иборат:

электр энергиясининг техник йўқотишлари;

электр энергиясининг ўз эҳтиёжлари учун сарфи;

ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар.

11. Техник йўқотишлар Методикага асосан ҳисоб-китоб қилиниб, узатилаётган қувватга боғлиқ бўлмаган шартли-ўзгармас йўқотишлар (кейинги ўринларда - шартли-ўзгармас йўқотишлар) ҳамда узатилаётган қувватга боғлиқ бўлган юклама йўқотишларидан (кейинги ўринларда - юклама йўқотишлари) иборат бўлади:

а) шартли-ўзгармас йўқотишлар (салт ишлаш йўқотишлари) қуйидагиларни ўз ичига олади:

куч трансформаторларидаги йўқотишлар;

реактив қувват компенсацияси қурилмаларидаги йўқотишлар;

ўлчаш трансформаторлари ва юқори частотали алоқа восита (қурилма)ларидаги йўқотишлар;

кабель тармоқларининг изоляцияларидаги йўқотишлар;

электр тожланишидаги йўқотишлар;

электр тармоқлари изоляторларининг сиртларида электр токининг сизиб чиқиши (сирқиши) натижасида юзага келадиган йўқотишлар;

б) юклама йўқотишлари қуйидагиларни ўз ичига олади:

ҳаво ва кабель тармоқларидаги йўқотишлар;

куч ва оширувчи трансформаторлардаги йўқотишлар;

ток ва кучланишни ўлчаш трансформаторларидаги йўқотишлар;

юқори частотали резисторлардаги йўқотишлар;

токни чекловчи реакторлардаги йўқотишлар;

ўзгартиргич қурилмалардаги йўқотишлар;

реактив қувватни компенсацияловчи қурилмалардаги йўқотишлар.

12. Ўз эҳтиёжи учун электр энергияси истеъмоли электр тармоғи хўжалиги объектларининг тўғри ишлашини таъминловчи ва эксплуатация қилувчи ходимларнинг иш шароитларини таъминлаш учун сарфланадиган электр энергияси миқдори қуйидагилардан иборат:

куч трансформаторлари ва автотрансформаторларни совитиш учун электр энергияси сарфи;

подстанция биноларини ёритиш, иситиш, совитиш ва ҳаво алмаштириш ҳамда иссиқ ва (ёки) совуқ сув билан таъминлаш учун электр энергияси сарфи;

подстанция ҳудудини ёритиш учун электр энергияси сарфи;

аккумулятор батареяларини зарядловчи қурилмаларнинг эксплуатацияси билан боғлиқ бўлган қурилмаларнинг ишлашини таъминлаш учун электр энергияси сарфи;

подстанциялардаги операцион занжирлар ва бошқарув занжирларининг ишлашини таъминлаш учун электр энергияси сарфи;

комплект тақсимлаш қурилмалари ячейкаларида ҳамда ташқарида ўрнатилган реле ҳимояси шкафларида ҳаво алмаштириш, совитиш ва иситиш учун электр энергияси сарфи;

ўчиргичлар ва юритмалар бакларини иситиш учун электр энергияси сарфи;

ажраткичлар ва қисқа туташтиргичлар юритмаларини иситиш учун электр энергияси сарфи;

трансформаторлар ва мой бакларининг юклама остида кучланишни ростлаш ускуналарининг юритмаларини иситиш учун электр энергияси сарфи;

ажраткичларнинг юритмаларини иситиш учун электр энергияси сарфи;

алоқа каналлари, технологиялари орқали ҳисобга олиш маълумотларини йиғиш, қайта ишлаш, узатиш учун фойдаланиладиган электр энергиясини ҳисобга олишнинг иккиламчи занжирида иштирок этадиган ускуна ва воситаларнинг ишлаши, уларда ёритиш ва (ёки) иситиш, ҳаво алмаштириш, совитиш учун электр энергияси сарфи;

ўчиргичларни бошқариш шкафлари ва агрегатлар шкафларини иситиш учун электр энергияси сарфи;

компрессорларнинг ишлаши учун электр энергияси сарфи;

ҳаво йиғувчи қурилмаларни иситиш учун электр энергияси сарфи;

синхрон компенсаторлар ва бошқа ёрдамчи қурилмаларда электр энергияси истеъмоли;

эксплуатация жараёнида бажарилган таъмирлаш ишларида фойдаланилган электр энергияси истеъмоли;

турли насослар, дистилляторлар, кичик станоклар ва қурилмаларнинг электр энергияси истеъмоли;

диспетчерлик бошқаруви ва маълумотларни йиғиш дастурий-аппарат комплекси тизимига киритилган алоқа воситалари ва ускуналарининг электр энергияси истеъмоли.

Ўз эҳтиёжлари учун сарфланадиган электр энергияси миқдори номенклатурага асосан ва таянч давр маълумотларини инобатга олган ҳолда ҳисоблаб чиқилади.

Ўз эҳтиёжлари номенклатураси ҳар бир электр тармоқлари хўжалиги объектлари учун ишлаб чиқилади ва тармоқнинг тегишли оператори томонидан тасдиқланади. Ўз эҳтиёжлари номенклатурасига хўжалик эҳтиёжлари учун электр энергиясини сарфлайдиган элементлар киритилиши тақиқланади.

Ўз эҳтиёжлари учун амалда сарфланган электр энергиясининг ҳажми ҳисобга олиш ускуналари кўрсаткичлари бўйича аниқланади. Ҳисобга олиш ускуналари мавжуд бўлмаган ёки ҳисобга олиш маълумотлари қайд этилмаган тақдирда, ўз эҳтиёжлари учун сарф номенклатура асосида ҳисобланади.

13. Ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрининг 5 фоизидан ошмаслиги керак.

Ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар Методикага асосан ҳисоб-китоб қилинади.

3-БОБ. БИРЛАМЧИ МАЪЛУМОТЛАРНИ

ШАКЛЛАНТИРИШ ТАРТИБИ

14. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрини ҳисоб-китоб қилиш учун бирламчи маълумотлар (кейинги ўринларда - бирламчи маълумотлар) тегишлилиги бўйича электр тармоғи хўжалиги объектининг эгаси, яъни электр станцияси оператори, узатиш тизими оператори ёки тақсимлаш тизими операторлари томонидан ҳар бир объект учун тўлиқ ҳажмларда шакллантирилиши шарт.

Бирламчи маълумотлар таянч даври ва ҳисоб даври учун ва (ёки) тегишлилиги бўйича узоқ муддатли тартибга солиш даври учун шакллантирилади.

15. Бирламчи маълумотлар қуйидагилардан ташкил топади:

объект тўғрисида умумий маълумот;

электр энергиясининг баланс кўрсаткичлари (умумий, ҳудудлар ва кучланиш даражалари кесимида);

кучланиш даражалари бўйича электр энергияси балансининг тузилиши;

таянч давридаги электр энергияси оқимларининг тузилиши;

инвестиция ва ишлаб чиқариш дастурлари ҳамда электр энергиясини тежаш чора-тадбирларига мувофиқ трансформаторлар сонининг ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда трансформаторлар сони, тури ва ўрнатилган қуввати;

инвестиция ва ишлаб чиқариш дастурлари ҳамда электр энергиясини тежаш чора-тадбирларига мувофиқ электр тармоқлари узунлигининг ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда электр тармоқларининг турлари бўйича узунлиги;

реактив қувватни компенсацияловчи қурилмаларнинг сони, тури ва қуввати;

ҳаво ва кабель тармоқлари ва шиналарнинг узунлиги (занжирлар бўйича);

технологик сарфнинг тузилиши;

технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини тасдиқлаш учун асосий кўрсаткичларнинг динамикаси;

ўлчов трансформаторлари ва ҳисобга олиш тизимлари ҳақида маълумотлар.

16. Ҳисоб-китобларнинг аниқ ва батафсил бўлиши учун электр ускуна ва қурилмалари ишлаб чиқарувчиларининг (завод) маълумотлари ва услубий қўлланмаларидан фойдаланилади.

17. Ҳисоб даври учун технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш учун бирламчи маълумотлар ҳар йили 1 сентябрга қадар шакллантирилади ва Ўзэнергоинспекциянинг тегишли ҳудудий бошқармаларига келишиш учун киритилади.

Ўзэнергоинспекциянинг тегишли ҳудудий бошқармалари ҳар йили 10 сентябрга қадар бирламчи маълумотларни кўриб чиқади ва келишади.

18. Шакллантирилган бирламчи маълумотларнинг ҳаққонийлиги учун электр тармоғи хўжалиги объекти эгаси (электр станцияси оператори, узатиш тизими оператори ва тақсимлаш тизими операторлари) жавобгар ҳисобланади.

4-БОБ. ТЕХНОЛОГИК САРФНИНГ РУХСАТ

ЭТИЛГАН МЕЪЁРЛАРИНИ ҲИСОБЛАШ

19. Ҳисоб даври учун технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоб-китоб қилишдан аввал ушбу давр учун технологик сарфнинг мутлақ (абсолют) ҳажми (kW·h) ҳисоблаб чиқилади.

Ҳисоб даври учун технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблашда электр тармоқларининг амалдаги юкланиши тўғрисида таянч даврдаги маълумотлар (электр энергияси оқими ва қуввати тақсимланиши схемасининг ўзгариши ҳақидаги маълумотлардан) ва ҳисоб даври учун электр энергияси балансининг прогноз маълумотларидан фойдаланилади.

20. Ҳисоб даври учун технологик сарф кучланиш даражаларига кўра электр тармоқлари бўйича, шунингдек, шартли-ўзгармас йўқотишлар, юклама йўқотишлари ҳамда ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлар билан боғлиқ йўқотишлари бўйича алоҳида ва умумий шаклда ҳисоблаб чиқилади.

21. Шартли-ўзгармас йўқотишлар уларнинг таянч даврдаги ҳисоб-китоблари натижалари бўйича олиниб, ҳисоб даврида электр тармоғи хўжалиги объектлари таркибининг ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда (агар ўзгарган бўлса) ўзгартиришлар киритилади.

22. Ҳисоб даври учун юклама йўқотишлари таянч давридаги юклама йўқотишлари асосида, ҳисоб даврида электр тармоғи хўжалиги объектларининг, шу жумладан, тақсимлаш ва узатиш тизимларининг тузилмавий ўзгаришлари, таянч даврининг юклама йўқотишларини ҳисоблашда инобатга олинмаган электр тармоғи хўжалиги объектлари балансга қабул қилинган бўлса, ушбу объектларда ҳисоб даври учун электр энергиясининг юклама йўқотишлари қўшиб ҳисобланади.

23. Ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлар билан боғлиқ йўқотишлари электр энергиясини ҳисобга олишда иштирок этадиган барча ҳисобга олиш тизимлари маълумотлари асосида Методикага асосан ҳисоблаб чиқилади.

Ҳисобга олиш тизимига киритилган элементларнинг аниқлик синфи қонунчилик ва техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мос бўлиши шарт. Агар аниқлик синфи мос бўлмаса, ҳисоб-китоб учун аниқлик синфининг рухсат этилган энг паст чегараси қабул қилинади.

24. Таянч давр учун технологик сарф қуйидаги тартибда аниқланади:

кучланишнинг ҳар бир даражасида электр энергиясини тармоққа қабул қилиш, тармоқдан узатиш ва етказиб бериш (тақсимлаш) қийматларига кўра (қўшни кучланиш тармоғидан электр энергиясини қабул қилишни ҳисобга олган ҳолда);

умумий ва кучланиш даражалари бўйича электр энергиясининг шартли равишда доимий йўқотишлари, кучланиш даражаси бўйича электр энергиясининг юклама йўқотишлари, электр энергиясини ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари сабабли юзага келадиган электр энергиясининг йўқотишларини ҳисоблаш орқали.

25. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари ҳисоб даври ва узоқ муддатли тартибга солиш даври учун умумий ва кучланиш даражалари бўйича қуйидаги тартибда ҳисобланади:

а) ҳисоб даври учун ҳар йили 1 октябрга қадар:

тармоқ кучланишининг ҳар бир даражасида электр энергиясини тармоққа қабул қилиш, тармоқдан узатиш ва тармоққа етказиб беришнинг режалаштирилган (прогноз) қийматлари аниқланади;

ҳисоб даврида режалаштирилган чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида электр ускуна (қурилма)лар таркибидаги ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда, электр энергиясини тежаш ҳамда инвестиция ва ишлаб чиқариш дастурларига мувофиқ тармоқларнинг электр схемалари шакллантирилади;

прогноз (кутилаётган) юкламалар таянч даврига нисбатан ҳисоб давридаги баланснинг таркибий қисмларининг ўзгаришининг прогноз динамикасини ҳисобга олган ҳолда ва (ёки) истеъмолчилар томонидан буюртма қилинган электр энергияси ҳажмини ҳисобга олган ҳолда аниқланади;

ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликларидан келиб чиқадиган технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари ҳисоб-китоб қилиниб, кучланиш даражалари бўйича тақсимланади.

б) узоқ муддатли ҳисоб даври учун ривожлантириш дастурларини ишлаб чиқиш муддатларига мувофиқ равишда:

технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари узоқ муддатли тартибга солиш даврининг биринчи йилидаги рухсат этилган меъёрий сарфни ҳисоблаш натижалари асосида ҳар бир йил учун алоҳида белгиланади;

узоқ муддатли ҳисоб даврининг иккинчи ва кейинги йилларида технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрининг ҳисоб-китоби электр тармоғининг амалдаги юкламаларининг ўзгариши ҳамда тизимларни ривожлантириш режаларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади.

26. Ҳисоб-китоб натижалари технологик сарфни мониторинг ва таҳлил қилишдаги асословчи ҳужжатларнинг бир қисми сифатида тақдим этиб борилади.

27. Электр энергияси ягона электр энергетика тизимидан транзит бўйича истеъмолчининг электр тармоғи орқали узатиш ёки тақсимлаш тизимига, субистеъмолчиларга узатилганда, истеъмолчи тармоқларидаги электр энергияси технологик сарфининг бир қисми, истеъмолчининг электр тармоғига келиб тушган электр энергиясининг умумий миқдорига нисбатан тегишли тизим операторининг электр тармоғига истеъмолчи томонидан узатилган электр энергияси миқдорига мутаносиб равишда, унинг электр тармоқларидаги технологик сарфларга ўтказилади.

Бунда истеъмолчи тармоғининг транзит узатишда қатнашган қисми бўйлаб электр энергиясини узатишдаги технологик сарфнинг ягона электр энергетикаси тизимига тегишли қисми Методикага асосан ҳисобланади ва тегишли тизим операторининг технологик йўқотишларининг мутлақ (абсолют) миқдорига қўшиб ҳисобланади.

5-БОБ. ҲИСОБ-КИТОБЛАРНИ КЕЛИШИШ ВА

ТЕХНОЛОГИК САРФНИНГ РУХСАТ ЭТИЛГАН

МЕЪЁРЛАРИНИ ТАСДИҚЛАШ

28. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари, унинг ҳисоб-китобларини амалга оширишда фойдаланилган бирламчи маълумотларнинг тўғрилиги ва ҳисоб-китоблар меъёрий ҳужжатлар талабларига асосан амалга оширилганини текшириш ва келишиш ҳамда электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш балансининг прогноз кўрсаткичларини шакллантириш учун ҳар йили 1 октябрга қадар Энергетика вазирлигига тақдим этилади. Бунда:

а) тақсимлаш тизими операторларининг ва электр станциялари операторларининг ҳисоб-китоблари тегишлилиги бўйича «Ҳудудий электр тармоқлари» АЖ, «Иссиқлик электр станциялари» АЖ ва «Ўзбекгидроэнерго» АЖлар томонидан (хусусий электр энергетикаси корхоналари бундан мустасно) умумлаштирилган ҳолда Энергетика вазирлигига киритилади;

б) ҳисоб-китобларни тасдиқловчи ҳужжатлар келишиш ва тасдиқлаш учун электрон шаклда ва раҳбарият томонидан тасдиқланган шаклда қуйидагиларни ўз ичига олган (илова қилинган) ҳолда тақдим этилади:

тушунтириш хати;

ҳисоб-китобларни амалга оширишда фойдаланилган бирламчи маълумотлар;

амалга оширилган ҳисоб-китоблар (уларни дастурий таъминот ёрдамида таҳлил қилиш имконини берадиган даражада бўлиши лозим);

жадвал шаклидаги ҳисоб-китоблар (дастурий таъминот мавжуд бўлмаса);

ҳисоб-китоб натижалари киритилган ҳисоблаш схемалари (ҳар бир узеллар учун кучланиш даражалари бўйича ҳар бир участкадаги электр энергияси ва актив қувват оқимлари ҳақида);

ҳар бир ҳисоблаш схемасига ҳисоб-китоблар билан бирга алоҳида жадваллар;

ҳисоб ва таянч даврлари учун технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш натижалари;

ҳисоб даври учун технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари қийматларини асословчи тушунтириш хати;

таянч ва ҳисоб даврлари учун электр энергиясининг баланси (прогнози) ва йўқотишлари тўғрисидаги маълумотлар;

бирламчи маълумотлар тўғрисида бухгалтерия ҳисоботи ва охирги марта амалга оширилган хатлов ҳисоботи (хатловдан сўнг фойдаланишга қабул қилинган ёки фойдаланишдан чиқарилган қурилма ёки ускуналар далолатномаси);

ҳисоб-китобларда фойдаланиладиган ва электр энергияси сарфини ҳисоблашда қўлланадиган усулларга мос келадиган таянч даври параметрларининг ўлчаш натижалари (узатиладиган қувват, юкламалар, кучланиш даражаси, қувват коэффициентлари);

электр энергиясини тежаш дастури (чора-тадбирлари);

ривожлантириш (инвестиция) дастури (қисқа ёки узоқ муддатли ривожлантириш стратегиялари);

ишлаб чиқариш дастури (электр энергиясини тежаш дастури ва инвестиция дастури мавжуд бўлмаган тақдирда тақдим этилади).

29. Энергетика вазирлиги ҳар йили 1 ноябрга қадар технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини келишади ва тасдиқлаш учун Энергетика бозори регуляторига киритади.

Келгуси йил учун электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш балансининг прогноз кўрсаткичлари ушбу ҳисоб-китоблар асосида шакллантирилади.

30. Технологик сарфни ҳисоблаш учун фойдаланилган дастурий таъминот ушбу Низомда белгиланган йўқотишларнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш усулларига мос келиши талаб этилади.

31. Қўшимча равишда тушунтириш хатида технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблаш учун фойдаланиладиган дастурлар (дастур номи, ишлаб чиқувчининг номи, ишлатилган версиянинг рақами ва ишлаб чиқилган йили) тўғрисидаги маълумотлар бўлиши керак.

32. Энергетика бозори регулятори томонидан ҳар йили 15 ноябрга қадар технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари тасдиқланади ҳамда Энергетика вазирлиги ва электр тармоғи хўжалиги объектлари эгаларига ижро учун, Ўзэнергоинспекцияга ушбу меъёрларга риоя этилиши устидан мониторинг қилиш ва давлат назоратини амалга ошириш учун юборилади.

6-БОБ. ТЕХНОЛОГИК САРФНИНГ РУХСАТ ЭТИЛГАН

МЕЪЁРИГА АМАЛ ҚИЛИНИШИ ЮЗАСИДАН

МОНИТОРИНГ (ТАҲЛИЛ) ҚИЛИШ

33. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларига риоя этилиши, технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоб-китоб қилишда фойдаланилган бирламчи маълумотлар ҳаққонийлиги ва ҳисоб-китобларнинг ушбу Низом ва бошқа қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилгани юзасидан доимий равишда Ўзэнергоинспекция томонидан мониторинг (таҳлил) қилиниб, қонунчиликка мувофиқ ўрганиш ва текширувлар ўтказиб борилади ва тегишли чоралар кўрилади.

Ҳисоб-китобларни тасдиқловчи ҳужжатлар технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларига риоя этилишини мониторинг қилиш жараёнида электр тармоғи хўжалиги объектлари эгалари томонидан ваколатли республика ижро этувчи ҳокимияти органларига тақдим этилиши шарт.

34. Электр тармоғи хўжалиги объектлари эгалари технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларига риоя этилиши ва унинг амалдаги ҳажмлари юзасидан ойлик ҳисоботларни шакллантиради ва Энергетика вазирлиги ҳамда Ўзэнергоинспекцияга киритиб боради.

Умумлаштирилган ойлик ҳисоботлар Энергетика вазирлиги томонидан Энергетика бозори регуляторига бозор муносабатлари, нархлар ва тарифларни тартибга солишда фойдаланиш учун киритилади.

35. Ҳар йили 15 январга қадар электр тармоғи хўжалиги объектлари эгалари томонидан йил якуни бўйича қуйидагиларни ўз ичига олган батафсил ҳисобот Энергетика вазирлигига тақдим этилади:

технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари ва унинг амалдаги ҳажмлари юзасидан ойлар кесимидаги маълумот;

амалдаги кўрсаткичларнинг рухсат этилган меъёрлардан ошгани ёки камайгани сабабларининг батафсил тавсифи;

кузатилган ҳодисалар (авариялар, узилишлар, об-ҳаво ва бошқалар);

электр тармоғи хўжалиги объектларининг эскириш даражалари.

36. Энергетика вазирлиги ва Ўзэнергоинспекция биргаликда ҳисобот йили якуни бўйича ягона электр энергетикаси тизими бўйича технологик сарфнинг рухсат этилган меёърларига риоя этилиши ҳамда таҳлили юзасидан йиллик умумлаштирилган ҳисоботни шакллантиради ва ҳар йили 30 январга қадар бозор муносабатлари, нархлар ва тарифларни тартибга солишда фойдаланиш учун Энергетика бозори регуляторига киритиб боради.

7-БОБ. ТАСДИҚЛАНГАН ТЕХНОЛОГИК САРФНИНГ

РУХСАТ ЭТИЛГАН МЕЪЁРЛАРИНИ ҚАЙТА

КЎРИБ ЧИҚИШ ВА ТУЗАТИШЛАР

КИРИТИШ ТАРТИБИ

37. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларига риоя этилиши юзасидан ўтказилган мониторинг (таҳлил) натижалари ва ишлаб чиқариш кўрсаткичлари (амалдаги ёки прогноз кўрсаткичларининг) ўзгариши ҳамда иқлим шароитларидан келиб чиқиб, тасдиқланган технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини қайта кўриб чиқиш ва тузатишлар (корректировка) киритишга қуйидаги ҳолатларда рухсат этилади:

электр энергияси баланси кўрсаткичларининг прогноз ва (ёки) амалдаги кўрсаткичлари, шунингдек, тармоққа узатилган (қабул қилинган) электр энергияси ҳажми технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоб-китоб қилишда фойдаланилган ҳажмидан 5 фоиздан кўпроққа фарқ қилса;

ускуна ва қурилмаларнинг ҳақиқий ҳажми (трансформаторларнинг умумий ўрнатилган қуввати (сони) ва электр тармоқларининг умумий узунлиги) технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоб-китоб қилишда фойдаланилган ҳажмидан 5 фоиздан кўпроққа фарқ қилса;

узоқ муддатли тартибга солиш даврида фойдаланилган электр энергияси баланси кўрсаткичлари ёки ускуна ва қурилмаларнинг ҳажми (трансформаторларнинг умумий ўрнатилган қуввати (сони) ва электр тармоқларининг умумий узунлиги) ривожлантириш дастурлари (стратегия ва консепциялар) асосида ёки уларнинг янгиланиши натижасида технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоб-китоб қилишда фойдаланилган ҳажмлардан 5 фоиздан кўпроққа фарқ қилса;

электр узатиш тармоқлари хўжалиги объектларидаги ўтказгичларда (симлар), электр тожланиш ва ҳаво электр узатиш тармоқлари изоляторларидаги сизиб чиқиш (сирқиш) токлари натижасида ҳосил бўладиган технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларини ҳисоблашда фойдаланилган об-ҳаво шароитларининг амалдаги кўрсаткичлардан кескин ўзгаргани кузатилгани тўғрисида Ўзгидромет агентлигининг асословчи ҳужжатлари мавжуд бўлса.

38. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрларига қайта кўриб чиқиш ва тузатишлар (корректировка) киритишда ҳисоб-китобларни амалга ошириш, келишиш ва тасдиқлаш ушбу Низомга мувофиқ амалга оширилади.

Қайта кўриб чиқиш ва тузатишлар киритиш электр тармоқлари хўжалиги объектлари эгаси, жумладан, узатиш ва тақсимлаш тизимлари операторларининг ташаббуси асосида камида ҳар чоракда бир марта амалга оширилади.

Қайта кўриб чиқиш ва тузатишлар киритиш учун асословчи маълумотлар ҳамда амалга оширилган ҳисоб-китоблар ҳар чоракдан кейинги ойнинг сўнгига қадар келишиш ва тасдиқлаш учун киритилади.

8-БОБ. ЯКУНЛОВЧИ ҚОИДАЛАР

39. Ушбу Низом талабларини ёки ўз мажбуриятларини бажармаслик билан боғлиқ низолар қонунчиликда белгиланган тартибида ҳал этилади.

40. Ушбу Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.

       

            

Низомга

1-ИЛОВА

Электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва

тақсимлашдаги технологик сарфнинг рухсат этилган

меъёрини ҳисоблаш, келишиш ҳамда тасдиқлаш

СХЕМАСИ

             

          

          

Низомга

2-ИЛОВА

Технологик сарфнинг рухсат этилган

меъёрларини ҳисоблаш

Методикаси

1-БОБ. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР

1. Тақсимлаш ва узатиш тизимларида юзага келадиган технологик сарфнинг мутлақ (абсолют) миқдори (∆WТС) - техник йўқотишлар, ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар ва ўз эҳтиёжи учун электр энергияси сарфининг мутлақ миқдорлари йиғиндисига тенг бўлади ва қуйидаги формула орқали аниқланади:

              

, [kW·h]

, [kW·h]

          

Бунда:

∆WТЙ - техник йўқотиш (kW·h);

∆Wхато.Й - ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар (kW·h);

WЎЭ - ўз эҳтиёжи учун электр энергияси сарфи (kW·h);

∆WШ-ЎЗ - шартли ўзгармас йўқотишлар (kW·h);

∆WЮК - юклама йўқотишлари (kW·h).

2. Технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрлари нисбий қийматлари () узатиш ва тақсимлаш тизимлари бўйича умумий ҳамда кучланиш даражалари бўйича алоҳида аниқланади ва қуйидаги формулалар ёрдамида ҳисобланади:

а) умумий:

          

, [%]

              

Бунда:

∆WТС - технологик сарфнинг мутлақ миқдори (kW·h);

WЭТҚҚ - технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрини аниқлаш даврида электр тармоқларига, жумладан, узатиш ёки тақсимлаш тизимларига қабул қилинган (берилган) электр энергияси (kW·h).

б) кучланиш даражалари бўйича:

              

, [%]

          

Бунда:

- i кучланишли тармоқлардаги технологик сарфнинг мутлақ миқдори (kW·h);

- технологик сарфнинг рухсат этилган меъёрини аниқлаш даврида электр тармоқларига i кучланишли тармоқларда қабул қилинган (берилган) электр энергияси (kW·h);

Ui - технологик сарф ҳисобланаётган i-кучланиш даражаси (kV).

3. Ҳисоб даври учун электр тармоқлари хўжалиги объектларидаги юклама йўқотишлари (∆WЮЙ) таянч даврдаги юклама йўқотишлари асосида қуйидаги формула орқали аниқланади:

               

, [kW·h]

               

Бунда:

∆WТД.ЮЙ - таянч даврдаги юклама йўқотишлари ҳажми (kW·h);

WҲД.ЭТҚҚ - ҳисоб даврида электр тармоқларига, жумладан, узатиш ёки тақсимлаш тизимларига бериладиган электр энергияси (kW·h);

WТД.ЭТҚҚ - таянч даврда электр тармоқларига, жумладан, узатиш ёки тақсимлаш тизимларига берилган электр энергияси ҳажми (kW·h).

Электр тармоқларига, жумладан, узатиш ёки тақсимлаш тизимларига қабул қилинадиган ва (ёки) қабул қилинган электр энергияси ҳажмига бошқа электр тармоқлари орқали истеъмолчиларга етказиб берилган электр энергияси ҳажми киритилмайди.

Ҳисоб даврида таянч даврнинг юклама йўқотишларини ҳисоблашда инобатга олинмаган электр тармоғи хўжалиги объектлари балансга қабул қилинган бўлса, ушбу объектларда ҳисоб даври учун электр энергиясининг юклама йўқотишлари қўшимча равишда ҳисобланади.

Агар ҳисоб даврида, таянч даврнинг юклама йўқотишларини ҳисоблашда инобатга олинган электр тармоғи хўжалиги объектлари фойдаланишдан чиқарилган ёки бошқа операторлари балансига ўтказилган бўлса, ҳисоб даври учун ушбу объектлардаги электр энергиясининг юклама йўқотишлари чегириб ташланади.

4. Ҳисоб даври учун ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлари (∆Wхато.Й) ҳажми қуйидаги формула бўйича аниқланади:

            

, [kW·h]

             

Бунда:

∆Wхато.Й.ТД,% - таянч даврдаги электр энергиясининг ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишларнинг нисбий қиймати (%);

∆WҲД.ЭТҚҚ - ҳисоб даврида электр тармоқларига, жумладан, узатиш ёки тақсимлаш тизимларига бериладиган электр энергияси (kW·h).

2-БОБ. ШАРТЛИ-ЎЗГАРМАС ЙЎҚОТИШЛАРНИ

ҲИСОБЛАШ МЕТОДЛАРИ

5. Шартли-ўзгармас йўқотишлар юкламага боғлиқ бўлмаган ҳолда, ускуналарда (трансформаторлар, реакторлар, синхрон компенсаторлар ва бошқалар) тармоққа уланган ва кучланиш остида бўлган пайтда (кейинги ўринларда - салт юришида) юзага келадиган, уларнинг ички магнит майдонини ҳосил қилиш жараёнлари, диэлектрик ва ферритли йўқотишлари ҳисобидан рўй берадиган энергия йўқотишларидир.

Шартли-ўзгармас йўқотишлар ускунани ишлаб чиқарган завод томонидан тақдим этилган паспорт маълумотлари асосида, унинг электр тармоғида бўлган вақти ва амалдаги кучланишига боғлиқ ҳолда аниқланади.

6. Куч трансформаторларида (автотрансформаторларда) электр энергиясининг салт юришидаги йўқотишлари (∆WСЮ) қуйидаги формулалардан бири орқали аниқланади:

а) дискрет вақт асосида ҳисоблаш:

          

[kW·h] ёки

        

б) режимлар асосида ҳисоблаш:

         

[kW·h]

      

Бунда:

ΔРСЮ - трансформаторнинг паспорт маълумотида келтирилган салт юришдаги актив қувват йўқотиши (kW);

Ui - i - режимда трансформаторнинг юқори томонидаги кучланиш (kV);

Uном - трансформаторнинг юқори кучланиш чулғамининг номинал кучланиши (kV);

Тpi - трансформаторнинг i - режимда ишлаш вақти (h);

Δti - i - режимда ўлчаш қадами (h);

n - режимлар сони.

Доимий интервалда кучланиш маълумотлари мавжуд бўлса (камида ҳар соатда) ва маълумотларни автоматик йиғиш имконияти яратилган бўлса, салт юришдаги йўқотишлар дискрет вақтга асосланган усул орқали аниқланади.

Трансформаторнинг кучланиш режимлари ўзгарувчан бўлиб, кучланиш доимий равишда ўлчанмаса ёки унинг қиймати қайд этиб борилмаса, режимлар асосидаги усулдан фойдаланилади (масалан трансформатор 3 хил кучланишда 3 хил вақтда ишлаган бўлса, 220 кВ, 230 кВ ва 235 кВ, у ҳолда n=3 бўлади).

Трансформатордаги (автотрансформатордаги) кучланиш қийматлари ўлчашлар ёрдамида ёки электротехника талаблари асосида, тармоқнинг барқарор режими учун белгиланган қийматлар бўйича аниқланади.

Куч трансформаторларининг (автотрансформаторларнинг) салт юришдаги қувват йўқотиши уларнинг техник ҳолати ва хизмат қилган муддатини ҳисобга олинган ҳолда, ишлаб чиқарган завод томонидан тақдим этилган паспорт маълумотларини белгилашда қўлланадиган усулларда ўлчашлар йўли билан аниқлашга рухсат этилади. Бунда асословчи ҳужжат сифатида, белгиланган тартибда тасдиқланган салт юриш қуввати йўқотишларини ўлчаш бўйича баённомалар киритилиши шарт.

7. Синхрон компенсаторда (кейинги ўринларда - СК) ёки синхрон компенсатор режимига ўтказилган генераторда электр энергиясининг йўқотилиши (ΔWСК) қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

[kW·h]

         

Бунда:

ΔРном - синхрон компенсаторнинг паспорт маълумотларига мувофиқ номинал юкланиш режимидаги актив қувват йўқотиши (kW);

βQ=QЮК/QНОМ - синхрон компенсаторнинг таянч даврдаги максимал юкланиш коэффициенти (н.б);

QЮК - таянч даврдаги максимал реактив қувват юкламаси (kVAr);

QНОМ - синхрон компенсаторнинг номинал реактив қуввати (kVAr);

Тр - ҳисоблашлар амалга оширилаётган даврдаги ишлаш вақти (h).

Синхрон компенсатордаги электр энергияси йўқотишлари 1-жадвалда келтирилган маълумотлар асосида аниқланиши мумкин.

1-жадвал

         

Изоҳ: синхрон компенсаторнинг қуввати жадвалда келтирилгандан фарқ қилганда, электр энергиясининг йўқотишлари чизиқли интерполяция ёрдамида аниқланади.

           

8. Статик конденсаторлар батареяларида (кейинги ўринларда - СКБ) ва статик тиристорли компенсаторларда (кейинги ўринларда - СТК) электр энергиясининг йўқотишлари (ΔWКҚ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

            

[kW·h]

                 

Бунда:

ΔРКҚ - компенсацияловчи қурилманинг паспорт маълумотига мувофиқ солиштирма қувват йўқотиши (kW/kVAr);

SКҚ - компенсацияловчи қурилманинг қуввати, статик тиристорли компенсатор учун унинг сиғим ташкил этувчиси бўйича қабул қилинади (kVAr);

Тр - ҳисоблашлар амалга оширилаётган даврдаги ишлаш вақти (h).

Статик конденсатор батареялари ва статик тиристорли компенсаторларнинг паспорт маълумотлари мавжуд бўлмаса улардаги электр энергияси йўқотишлари 2-жадвалда келтирилган маълумотлар асосида аниқланиши мумкин.

2-жадвал

           

Статик конденсатор батареялари ва статик тиристорли компенсаторларнинг паспорт маълумотлари мавжуд бўлмаганда уларнинг солиштирма қувват йўқотишининг (ΔРКҚ) қиймати 1000 V гача статик конденсатор батареялари учун - 0,004 kW/ kVAr, 1000 V дан юқори статик конденсатор батареялари учун - 0,002 kW/ kVAr, статик тиристорли компенсаторлар учун эса - 0,006 kW/ kVAr олинади.

9. Шунтловчи реакторда электр энергиясининг йўқотиши (ΔWШР), қуйидаги формула орқали аниқланади:

            

, [kW·h]

              

Бунда:

ΔРШР - шунтловчи реакторнинг паспорт маълумотига мувофиқ солиштирма қувват йўқотиши (kW);

Т - шунтловчи реактор ишлаш соати (h);

Ui - шунтловчи реакторнинг i-режимда ишлаганида унинг юқори томонидаги кучланиш (kV);

Uном - шунтловчи реактор юқори чулғамининг номинал кучланиши (kV);

∆ti - i-режимда ўлчаш қадами.

Шунтловчи реакторлардаги электр энергиясининг йўқотишлари 3-жадвалда келтирилган маълумотлар асосида аниқланиши мумкин.

10. Подстанцияларнинг тақсимловчи йиғма шиналари ва улаш симларидаги электр энергиясининг йўқотишлари ушбу Методиканинг 9-бандида келтирилган формулага асосида ҳисобланади. Шу билан бирга йиғма шиналари ва улаш симларидаги йўқотишларни 3-жадвалдаги маълумотлар асосида белгиланишига ҳам рухсат этилади.

3-жадвал

             

6 - 10/0,4 kV трансформатор пунктлари (кейинги ўринларда - ТП) тақсимловчи қурилмаларининг йиғма шиналари ва улаш симларидаги электр энергияси йўқотишлари ҳисобланмайди.

Агар технологик йўқотишларнинг рухсат этилган меъёрларини аниқлашда подстанцияларнинг ток ўтказувчи шиналарида юкламадаги йўқотишлар ҳисоб-китоби амалга оширилган бўлса, тақсимлаш қурилмаларининг йиғма шиналари ва улаш симларидаги электр энергияси йўқотишлари алоҳида ҳисобланмайди.

11. Вентилли разрядлагичлар, ўта кучланиш чеклагичлари, юқори частотали алоқа уланмалари тузилмалари, ток трансформаторлари ва кучланиш трансформаторлари ҳамда 0,22 - 0,66 kV кучланишли электр энергиясини ҳисобга олиш ускуналаридаги электр энергиясининг йўқотишлари ускунани ишлаб чиқарган завод маълумотлари (паспортлари) асосида аниқланади.

Вентилли разрядлагичлар, ўта кучланиш чеклагичлари, юқори частотали алоқа уланмалари тузилмалари, ток трансформаторлари ва кучланиш трансформаторларининг ишлаб чиқарган завод маълумотлари (паспортлари) мавжуд бўлмаганда йўқотишлар 4-жадвалга мувофиқ аниқланади.

4-жадвал

          

Изоҳ: юқори частотали алоқа уланма тузилмалари учун электр энергиясининг йўқотишлари бир фаза учун келтирилган, қолган ускуналар учун қийматлар уч фаза учун берилган.

Учта бир фазали кучланиш трансформаторидаги электр энергиясининг йўқотиши битта уч фазали кучланиш трансформаторидаги йўқотишга тенг деб олинади.

0,4 kV кучланишли ток трансформаторларидаги электр энергиясининг йўқотишлари йилига 0,05 минг kW·h га тенг деб олинади.

Ток трансформатори ва кучланиш трансформаторидаги электр энергиясининг йўқотишлари ҳисобга олиш тизимига кирувчи электр энергиясини ҳисобга олиш ускуналаридаги йўқотишларни ҳам ўз ичига олади.

12. Ҳисобга олиш тизимларининг электр энергияси йўқотишлари ушбу тизимга киритилган элементларнинг паспорт маълумотлари асосида шакллантирилади. Шунингдек, 0,22 - 0,66 kV кучланишли тўғридан-тўғри уланган ҳисобга олиш ускуналаридаги электр энергиясининг йўқотишлари битта ҳисобга олиш ускунасида бир йил учун қуйидагича қабул қилинади:

бир фазали, индукцион - 18,4 kW·h;

уч фазали, индукцион - 92,0 kW·h;

бир фазали, электрон - 21,9 kW·h;

уч фазали, электрон - 73,6 kW·h.

13. 110 - 500 kV кучланишли ҳаво электр узатиш тармоқларидаги тожланиш ҳисобига электр энергияси йўқотиши (ΔWТ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

, [kW·h]

           

Бунда:

∆рт - об-ҳаво шароитлари ва кучланиш миқдорига боғлиқ ҳолда тожланиш ҳисобига қувватнинг нисбий йўқотиши (kW/km);

Ui - i - режимда электр тармоғи кучланиши (kV);

Uном - электр тармоғининг номинал кучланиши (kV);

L - электр тармоғининг узунлиги (km).

14. 220 - 500 kV ҳаво электр узатиш тармоқларидаги тожланиш ҳисобига қувватнинг нисбий йўқотиши 5-жадвалга мувофиқ аниқланади.

5-жадвал

           

Изоҳ. Тожланиш ҳисобига қувватнинг нисбий йўқотиши ҳисоблашни амалга оширишдаги об-ҳаво кодлари қуйидаги маънони англатади 0 - очиқ, 2 - кам булутли, 4 - булутли, 8 - туман.

15. 110 kV кучланишли ҳаво электр узатиш тармоқларидаги тожланиш ҳисобига қувватнинг нисбий йўқотилиши 6-жадвалга мувофиқ аниқланади.

6-жадвал

            

Бунда 110/2-1x120 икки занжирли ҳаво электр узатиш тармоқларига тўғри келади. Барча ҳолатларда йўқотишлар битта занжир учун келтирилган.

16. Кабелларининг изоляциясидаги электр энергиясининг йўқотишлари уларни ишлаб чиқарган завод маълумотларига мувофиқ қабул қилинади. Ишлаб чиқарган завод маълумотлари (паспортлари) мавжуд бўлмаганда йўқотишлар 7-жадвалга мувофиқ аниқланади.

7-жадвал

17. Ҳаво электр узатиш тармоқлари изоляторлари бўйлаб токнинг сизиб чиқишидан (сирқишидан) келиб чиқадиган электр энергияси йўқотишлари (∆WС) қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

, [kW·h]

          

Бунда:

∆рс - токнинг сизиб чиқишидан (сирқишидан) ҳосил бўлган қувватнинг солиштирма йўқотиши (kW/km);

L - тармоқ узунлиги (km);

T - сизиб чиқиши (сирқиши) кузатилган вақт даври (h).

Токнинг сизиб чиқишидан (сирқишидан) ҳосил бўлган қувватнинг солиштирма йўқотиши об-ҳаво шароитига боғлиқ равишда, 8-жадвалга мувофиқ аниқланади.

8-жадвал

             

Изоҳ: сизиб чиқиш (сирқиш) токлари об-ҳавонинг 3 та ҳолатига боғлиқ равишда белгиланади:

1-ҳолат - намлиги 90 фоиздан кам бўлган яхши об-ҳаво, қуруқ қор, совуқ нам ҳаво, яхлик;

2-ҳолат - ёмғир, ҳўл қор, шудринг, намлиги 90 фоиз ва ундан ортиқ бўлган яхши об-ҳаво;

3-ҳолат - туман.

18. Ўз эҳтиёжлари учун электр энергиясининг сарфи ўз эҳтиёжлари трансформаторларининг юқори томонида ўрнатилган ҳисобга олиш ускуналари кўрсаткичлари асосида аниқланади. Агар ҳисобга олиш ускуналари ўз эҳтиёжлари учун трансформаторларнинг паст кучланишли томонига ўрнатилган бўлса, ўз эҳтиёжлари трансформаторларидаги техник йўқотишлар ҳисобга олиш ускуналари асосида аниқланган йўқотишларга қўшилади.

3-БОБ. ЭЛЕКТР ТАРМОҚЛАРИ, ТОК ЎТКАЗУВЧИ ШИНАЛАР,

ТРАНСФОРМАТОРЛАР (АВТОТРАНСФОРМАТОРЛАР)

ЧУЛҒАМЛАРИНИНГ АКТИВ ВА РЕАКТИВ

ҚАРШИЛИКЛАРИНИ ҲИСОБЛАШ

19. Ҳаво электр узатиш тармоғининг актив қаршилиги (RҲТ)қуйидаги формула орқали аниқланади:

           

, []

           

Бунда:

- ҳарорати 20°С га тенг бўлгандаги 1 км симнинг солиштирма актив қаршилиги, паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (Ом/км);

α - қаршиликнинг ҳароратга боғлиқ ўзгариш коэффициенти, (мис ва алюминий учун α = 0,004 деб қабул қилинади);

L - ҳаво электр узатиш тармоғининг трасса бўйича узунлиги (km);

- таҳлил даврида симнинг ўртача ҳарорати (°С);

nз - параллел занжирларнинг сони (дона).

Тармоқнинг ўртача юкланиши токнинг иқтисодий зичлигидан паст бўлганида юқоридаги формуладан фойдаланишда симнинг ҳарорати тахминан ҳавонинг ҳароратига тенг деб қабул қилинади. Симнинг ҳарорати тўғрисидаги аниқ маълумотлар мавжуд бўлмаганда, унинг қиймати 20°С деб ҳисобланади.

20. Кабель электр узатиш тармоғининг актив қаршилиги (RКЛ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

, []

          

Бунда:

rо - 1 км кабелнинг солиштирма актив қаршилиги, паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (Ом/km);

L - трасса бўйича кабелнинг узунлиги (km);

nз - параллел занжирларнинг сони (дона).

21. Ток ўтказувчи шинанинг актив қаршилиги (RШ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

, []

         

Бунда:

ρ - шинанинг солиштирма қаршилиги, паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (Ом·mm2/m);

L - шинанинг узунлиги (m);

S -шинанинг кесим юзаси (mm2);

α - қаршиликнинг ҳароратга боғлиқ ўзгариш коэффициенти, (мис ва алюминий учун α = 0,004 деб қабул қилинади);

- шинанинг қаршилиги ҳисобланадиган даврдаги ўртача ҳарорат (ºС).

Ўртача ҳарорат тўғрисидаги маълумот мавжуд бўлмаганда, ҳарорат 20°С га тенг деб қабул қилинади.

22. Ток ўтказувчи шинанинг паспорт маълумотларида 1 метр ток ўтказувчи шина солиштирма актив қаршилигининг қиймати кўрсатилган бўлса, унда ток ўтказувчи шинанинг актив қаршилиги (RШ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

              

, []

          

Бунда:

ro - шинанинг солиштирма актив қаршилиги паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (Ом/m);

L - ток ўтказувчи шина узунлиги (m).

23. Уч фазали икки чулғамли трансформаторнинг актив қаршилиги (RТ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

, [Ом/фаза]

             

Бунда:

ΔРқт - трансформаторнинг қисқа туташувдаги қувват йўқотиши паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (kW);

UЮК ном - юқори чулғамнинг номинал кучланиши (kV);

Sном - уч фазали трансформаторнинг номинал қуввати (kVA).

24. Уч фазали гуруҳни ташкил этувчи бир фазали икки чулғамли трансформаторлар учун актив қаршилик (RТ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

             

, [Ом/фаза]

              

Бунда:

ΔРқт - бир фазали трансформаторнинг қисқа туташувдаги актив қувват йўқотиши паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (kW);

UЮК ном - юқори чулғамнинг номинал кучланиши (kV);

Sном ТР - бир фазали трансформаторнинг номинал қуввати (MVA).

25. Юқори, ўрта ва паст кучланишли чулғамларнинг қувватлари тенг бўлган уч фазали трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) ҳар бир чулғам қисми учун актив қаршилиги (RТ) қуйидаги формулалар орқали аниқланади:

                     

, [Ом]

, [Ом]

, [Ом]

          

Бунда:

ΔРҚТ ЮК-ЎК, ΔР ҚТ ЮК-ПК, ΔР ҚТ ЎК-ПК - жуфт чулғамлар учун қисқа туташув қувват йўқотишлари паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (kW);

UЮК ном - юқори чулғамнинг номинал кучланиши (kV);

Sном - уч фазали, уч чулғамли трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) номинал қуввати (MVA).

26. Юқори, ўрта ва паст кучланишли чулғамларининг қувватлари турлича бўлган уч фазали трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) ҳар бир чулғам қисми учун актив қаршилиги (RТ) қуйидаги формулалар орқали аниқланади:

              

, [Ом]

, [Ом]

, [Ом]

             

Бунда:

ΔРҚТ ЮК-ЎК, ΔР ҚТ ЮК-ПК, ΔР ҚТ ЎК-ПК - жуфт чулғамлар учун қисқа туташув қувват йўқотишлари паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (kW);

UЮК ном - юқори чулғамнинг номинал кучланиши (kV);

Sном - уч фазали, уч чулғамли трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) номинал қуввати (MVA);

α - чулғамининг номинал қуввати турлича бўлган трансформаторлар чулғамлари учун қисқа туташув қуввати йўқотишларини юқори кучланишли чулғам қувватига келтириш коэффициенти.

27. Чулғамининг номинал қуввати турлича бўлган трансформаторлар чулғамлари учун қисқа туташув қуввати йўқотишларини юқори кучланишли чулғам қувватига келтириш коэффициенти (α) қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

,

      

Бунда:

UЮК ном - юқори чулғамнинг номинал кучланиши (kV);

UЎК ном -ўрта чулғамнинг номинал кучланиши (kV).

28. Агар трансформаторнинг паспорт маълумотларида фақат битта жуфт чулғам бўйича қисқа туташувдаги йўқотиш қиймати келтирилган бўлса, у ҳолда уч чулғамли трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) «умумий ўтказувчи актив қаршилиги» аниқланади ва кейин чулғамлар қувватига мутаносиб тарзда 9-жадвалга мувофиқ тақсимланади.

9-жадвал

       

29. Уч фазали трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) умумий ўтказувчи актив қаршилиги (Rуў) қуйидаги формула орқали аниқланади:

           

, [Ом]

     

Бунда:

ΔРҚТ - юқори кучланиш чулғамининг номинал юкламадаги қисқа туташув қувват йўқотиши паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (kW);

UЮК ном - юқори чулғамнинг номинал кучланиши (kV);

Sном - трансформаторнинг номинал қуввати (MVA).

30. Уч фазали гуруҳни ташкил этувчи бир фазали икки чулғамли трансформаторлар учун умумий ўтказувчи актив қаршилик (Rуў) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

         

, [Ом/фаза]

         

Бунда:

ΔРҚТ - гуруҳдаги бир фазали трансформаторда юқори чулғам бўйича қисқа туташув қувват йўқотиши паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (kW);

UЮК ном - гуруҳдаги бир фазали трансформаторнинг юқори чулғамининг номинал кучланиши (kV);

Sном ТР - гуруҳдаги бир фазали трансформаторнинг номинал қуввати (MVA).

31. Чулғами бўлинган (тармоқланган) бир фазали трансформаторларнинг актив қаршилиги ҳар бир чулғам учун алоҳида қуйидаги формула асосида аниқланади:

       

а) юқори чулғам учун:

         

, [Ом/фаза]

        

б) паст чулғамнинг ҳар бир қисми учун:

                

,

           

Бунда:

Sном - чулғамли бўлинган (тармоқланган) бир фазали трансформаторнинг номинал қуввати (МВА);

∆РҚТ - чулғамли бўлинган (тармоқланган) бир фазали трансформаторнинг қисқа туташувдаги йўқотишлари паспорт маълумотлари ёки меъёрий қўлланмалардан олинади (kW);

UЮК ном - юқори чулғамнинг номинал кучланиши (kV).

4-БОБ. ЭЛЕКТР ТАРМОҚЛАРИ ХЎЖАЛИГИ

ОБЪЕКТЛАРИНИНГ АЛОҲИДА ЭЛЕМЕНТЛАРИДА

ЮКЛАМА ЙЎҚОТИШЛАРИНИ ҲИСОБЛАШ

МЕТОДЛАРИ

32. Электр энергиясининг юклама йўқотишлари қуйидагиларни ўз ичига олади:

ҳаво ва кабель электр узатиш тармоқларида;

трансформаторларда (автотрансформаторларда);

ток ўтказувчи шиналарда;

токни чегараловчи реакторлардаги юклама йўқотишлари.

33. Юклама йўқотишлари электр тармоқлари хўжалиги объектларининг алоҳида элементлари бўйича ва умумлашган тартибда ҳисобланади.

34. Электр тармоқлари хўжалиги объектларининг алоҳида элементлари бўйича юклама йўқотишлари мавжуд маълумотлар асосида тезкор ҳисоблаш ёки ўртача юкламалар методларининг биридан фойдаланиб ҳисобланади.

Узатиш тизимида юқори аниқлик талаб қилинадиган элементлар (масалан, 220-500 кВ кучланишли тармоқлар, трансформаторлар) учун фақатгина тезкор ҳисоблаш методидан фойдаланишга рухсат этилади.

1-§. Тезкор ҳисоблаш методи

35. Тезкор ҳисоблаш методида ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шиналар ёки икки чулғамли трансформаторларда таянч даврда юклама йўқотишлари (∆WЮЙ) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

           

, [kW·h]

           

Бунда:

R - ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шина ёки икки чулғамли трансформаторнинг фазага нисбатан актив қаршилиги (Ом);

Ii - ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шина ёки икки чулғамли трансформаторнинг Δti вақт интервалидаги ўзгармас деб олинадиган ток юкламаси (А);

Pi, Qi - ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шина ёки икки чулғамли трансформаторнинг Δti вақт интервалида ўзгармас деб олинадиган актив ва реактив қуввати (мос равишда MW·h, MVAr);

Ui - ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шина ёки икки чулғамли трансформатордаги Δti вақт интервалида ўзгармас деб олинадиган кучланиш қиймати (kV);

Δti - R қаршиликка эга бўлган тармоқ элементининг юкламаси ўзгармас деб олинадиган вақт интервали (h);

n - ҳисоблашлар амалга оширилаётган даврдаги вақт интерваллари сони.

36. Уч чулғамли трансформатор (автотрансформатор) учун таянч даврдаги юклама йўқотишлари (∆WЮЙ TPi) қуйидаги формулалардан бири орқали аниқланади:

             

, [kW·h]

            

Бунда:

РТР ЮКi, РТР ЎКi, РТР ПКi, QTP ЮКi, QTP ЎКi, QTP ПКi, ITP ЮКi, ITP ЎКi, ITP ПКi - уч чулғамли трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) чулғамлари бўйича актив ва реактив қувватлари ҳамда ток юкламаларининг Δti вақт интервалида ўзгармас деб олинадиган қийматлари (мос равишда MW, MVAr, А);

UТР ЮКi, UТР ЎКi, UТР ПКi - уч чулғамли трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) юқори, ўрта ва паст чулғамлари кучланишларининг Δti вақт интервалидаги қийматлари (kV);

RТР ЮК, RТР ЎК, RТР ПК - уч чулғамли трансформатор (автотрансформатор) чулғамларининг актив қаршиликлари (Ом);

Δti - ҳисоблаш давридаги i-вақт интервали (h);

n - ҳисоблашлар амалга оширилаётган даврдаги вақт интерваллари сони.

37. Уч чулғамли трансформатор (автотрансформатор) паст кучланиш томонида ўлчаш натижалари мавжуд бўлмаса ёки қайд этиб борилмаган бўлса, ҳисоблаш таянч даврдаги юқори ва ўрта кучланишли чулғамлар маълумотлари асосида амалга оширилишига рухсат этилади.

38. Токни чегараловчи реактордаги таянч давр учун юклама йўқотишлари (∆WЮЙ.ТЧР) қуйидаги формула орқали аниқланади:

             

, [kW·h]

            

Бунда:

ΔРҚЙ ТЧР - номинал токда реакторнинг ҳар бир фазасидаги актив қувват йўқотиши (kW);

Iном - реакторнинг номинал ток қиймати (А);

Ii - i-вақт интервалида ўзгармас деб олинадиган ишчи ток қиймати (А);

Δti - ҳисоблаш давридаги i - вақт интервали (h);

n - ҳисоблашлар амалга оширилаётган даврдаги вақт интерваллари сони.

2-§. Ўртача юкламалар методи

39. Ўртача юкламалар методига асосан ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шиналар ёки икки чулғамли трансформаторларда таянч даврдаги юклама йўқотишлари (∆WЮЙ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

           

, [kW·h]

          

Бунда:

ΔРўрт ҚЙ - ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шиналар ёки икки чулғамли трансформаторнинг таянч даврдаги ўртача юкламага мос актив қувват йўқотиши (kW);

- таянч давр учун юклама графиги шакл коэффициенти квадрати (н.б);

kк - актив ва реактив юклама графикларининг фарқини ҳисобга олувчи коэффициенти (реактив қувват юкламаси ҳисобга олинмаган ёки қайд этиб борилмаганда, актив ва реактив қувват графиклари ажратилмаган ҳолларда тахминий равишда 0,99 деб қабул қилинади, н.б);

Т - таянч даврдаги умумий ишлаш вақти (h).

40. Юклама графиги шакл коэффициентининг квадрати () қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

, [н.б]

          

Бунда: kт - графикни тўлдириш коэффициенти бўлиб, юклама графигининг узлуксизлигини ифода этади (н.б).

41. Графикни тўлдириш коэффициенти (kт) қуйидаги формулалардан бири орқали аниқланади:

             

, [н.б]

           

Бунда:

WТУ - таянч давр давомида тармоққа узатилган электр энергияси (kW·h);

Pўрт - ҳисоб давридаги ўртача актив қувват (kW);

Pmax - ўлчовлар натижасида аниқланган амалдаги максимал қувват юкламаси (электр энергияси истеъмолини ҳисобга олиш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизими ёки ўлчовлар қайдномаларидан олинган, kW);

Т - таянч даврдаги умумий ишлаш вақти (h);

Тmax - тармоқнинг энг катта юклама (Pmax )да ишлаш вақти (h).

Графикни тўлдириш коэффициенти тўғрисидаги ёки уни ҳисоблаш учун зарур маълумотлар мавжуд бўлмаган ҳолларда, 6 kV ва ундан юқори кучланишли тармоқлар учун kт=0,7 га , кучланиши 1000 V гача бўлган тармоқлар учун kт=0,5 тенг деб қабул қилинади.

42. Ҳаво электр узатиш тармоқлари, кабель электр узатиш тармоқлари, ток ўтказувчи шиналар ёки икки чулғамли трансформаторларда таянч даврдаги ўртача юкламага мос актив қувват йўқотишлари (∆Рўрт ҚЙ) қуйидаги формулалардан бири орқали аниқланади:

       

а) ўртача ток юкламаси бўйича:

         

, [kW]

         

б) ўртача қувват юкламалари бўйича:

           

, [kW]

       

в) қувват коэффициенти бўйича:

            

, [kW]

        

Бунда:

Рўрт - тармоқ элементининг таянч даврдаги ўртача актив қуввати юкламаси(MW);

Qўрт - тармоқ элементининг таянч даврдаги ўртача реактив қуввати юкламаси (MVAr);

tg φ - реактив қувват коэффициенти (н.б);

Uўрт - тармоқ элементининг таянч даврдаги ўртача кучланиши (kV);

Iўрт - тармоқ элементининг ўртача ток юкламаси (А);

R - тармоқ элементининг актив қаршилиги (Ом).

43. Ўртача юкламалар (Рўрт, Qўрт, Iўрт) қуйидаги формулалар орқали аниқланади:

            

, [kW]

, [kVAr]

, [А]

           

Бунда:

WT актив - таянч даврда узелдан оқиб ўтган актив электр энергияси (kW·h);

WT реактив - таянч даврда узелдан оқиб ўтган реактив энергия (kVAr·h);

Т - таянч даврдаги умумий ишлаш вақти (h);

cos φ - қувват коэффициенти.

44. Уч чулғамли трансформаторда (автотрансформаторда) таянч даврдаги юклама йўқотишлари (∆WЮЙ ТР) қуйидаги формула орқали аниқланади:

           

, [kW·h]

         

Бунда:

ΔРўрт ҚЙ - уч чулғамли трансформаторнинг (автотрансформаторнинг) таянч даврдаги ўртача юкламага мос актив қувват йўқотиши (kW);

- юклама графиги шакл коэффициентининг квадрати (н.б);

kк - актив ва реактив юклама графикларининг фарқини ҳисобга олувчи коэффициенти (реактив қувват юкламаси ҳисобга олинмаган ёки қайд этиб борилмаганда, актив ва реактив қувват графиклари ажратилмаган ҳолларда тахминий равишда 0,99 деб қабул қилинади, н.б);

Т - таянч даврдаги умумий ишлаш вақти (h).

45. Уч чулғамли трансформаторларда (автотрансформаторларда) таянч даврдаги ўртача юкламага мос актив қувват йўқотишлари (∆Рўрт ҚЙ) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

          

а) ўртача ток юкламаси бўйича:

        

, [kW]

        

б) ўртача қувват юкламалари бўйича:

        

, [kW]

         

в) қувват коэффициенти бўйича:

       

, [kW]

               

Бунда:

Рўрт ТР ЮК, Рўрт ТР ЎК, Рўрт ТР ПК - уч чулғамли трансформаторнинг чулғамлари бўйича ўртача актив қувват юкламаси (ҳар бир чулғам учун алоҳида ушбу Методиканинг 43-бандида келтирилган формула бўйича аниқланади, MW);

Qўрт ТР ЮК, Qўрт ТР ЎК, Qўрт ТР ПК - уч чулғамли трансформаторнинг чулғамлари бўйича ўртача реактив қувват юкламаси (ҳар бир чулғам учун алоҳида ушбу Методиканинг 43-бандида келтирилган формула бўйича аниқланади, MVAr);

Iўрт ТР ЮК, Iўрт ТР ЎК, Iўрт ТР ПК - уч чулғамли трансформаторнинг чулғамлари бўйича ўртача ток юкламаси (ҳар бир чулғам учун алоҳида ушбу Методиканинг 43-бандида келтирилган формула бўйича аниқланади, A);

Uўрт ТР ЮК Uўрт ТР ЎК, Uўрт ТР ПК - уч чулғамли трансформаторнинг юқори, ўрта ва паст чулғамлари бўйича ўртача кучланиш (kV);

tg φ - реактив қувват коэффициенти (н.б);

Rўрт ТР ЮК, Rўрт ТР ЎК, Rўрт ТР ПК - уч чулғамли трансформатор чулғамларининг актив қаршиликлари (Ом).

46. Уч чулғамли трансформатор (автотрансформатор) паст кучланиш томонида ўлчаш натижалари мавжуд бўлмаса ёки қайд этиб борилмаган бўлса, ҳисоблаш таянч даврдаги юқори ва ўрта кучланишли чулғамлар маълумотлари асосида амалга оширилишига рухсат этилади.

47. Токни чегараловчи реактордаги таянч давр учун юклама йўқотишлари (∆WЮЙ ТЧР) қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

, [kW·h]

              

Бунда:

ΔРўрт ҚЙ ТЧР - токни чегараловчи реакторда ўртача юкламага мос актив қувват йўқотиши (kW);

Т - таянч даврдаги умумий ишлаш вақти (h);

kк - актив ва реактив юклама графикларининг фарқини ҳисобга олувчи коэффициенти (реактив қувват юкламаси ҳисобга олинмаган ёки қайд этиб борилмаганда, актив ва реактив қувват графиклари ажратилмаган ҳолларда тахминий равишда 0,99 деб қабул қилинади, н.б);

- юклама графиги шакл коэффициентининг квадрати (н.б).

48. Ўртача юкламада токни чегараловчи реактордаги актив қувват йўқотиши (ΔРўрт ҚЙ ТЧР) қуйидаги формула орқали аниқланади:

            

, [kW]

          

Бунда:

ΔРҚЙ ТЧР - номинал токда реакторнинг ҳар бир фазасидаги актив қувват йўқотиши (kW);

Iўрт - таянч даврда токни чегараловчи реактордаги ўртача ток юкламаси (A);

Iном - токни чегараловчи реакторнинг номинал ток юкламаси (A).

5-БОБ. ЭЛЕКТР ТАРМОҚЛАРИ БЎЙИЧА

ЮКЛАМА ЙЎҚОТИШЛАРИНИ УМУМЛАШГАН

ТАРТИБДА ҲИСОБЛАШ МЕТОДЛАРИ

49. Электр тармоқларидаги юклама йўқотишларини умумлашган тартибда ҳисоблаш схемалар ҳамда тармоқ юкламалари тўғрисидаги мавжуд ахборотлар ҳажмидан келиб чиқиб, қуйидаги методлардан бирини қўллаш орқали амалга оширилиши мумкин:

а) тезкор ҳисоблаш методи;

б) ҳисобий суткалар асосида ҳисоблаш методи;

в) ўртача юкламалар асосида ҳисоблаш методи;

г) йўқотишлар энг катта бўлган соатлар сони асосида ҳисоблаш методи;

д) тармоқ схемалари ва юкламалари тўғрисидаги умумлаштирилган маълумотлар асосида йўқотишларни баҳолаш методи.

Юқори кучланишли электр тармоқлари хўжалиги объектларида фақатгина «а» ва «б» методлардан фойдаланишга рухсат этилади.

«а» - «г» методлардан фойдаланган ҳолда йўқотишларни ҳисоблашда белгиланган тармоқ схемаси ва элементларидаги юкламалар ўлчовлари ёки электротехникага оид ҳисоблашлар ёрдамида аниқланган электр тармоқ элементларининг юкламалари асос қилиб олинади.

«б» - «г» методлари бўйича йўқотишларни ҳисоблашда ҳисоб даврининг ҳар бир ойи учун шу ойга мос бўлган тармоқ схемасини ҳисобга олган ҳолда алоҳида ҳисобланади. Тармоқ схемаларини ўзгармас деб олиб, йўқотишларни бир неча ойларни ўз ичига олган давр учун ҳам ҳисоблашга йўл қўйилади. Таянч давр учун электр энергиясининг йўқотишлари, таянч даврга кирувчи ойлардаги (ҳисоблаш оралиқлари) йўқотишлар йиғиндиси орқали аниқланади.

50. Ҳисоб-китобларни амалга оширишда қувват коэффициенти тўғрисида маълумот мавжуд бўлмаган ҳолларда унинг қиймати шартли равишда юқори кучланишли тармоқлар учун - 0,85, ўрта ва паст кучланишли тармоқлар учун - 0,9 деб қабул қилинади.

1-§. Тезкор ҳисоблаш методи

51. Тезкор ҳисоблаш методида юклама йўқотишлари (∆WЮК) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

         

, [kW·h]

         

Бунда:

Ri - i-тармоқ элементининг актив қаршилиги (Ом);

Iij - i-тармоқ элементининг j-вақт интервалидаги ток юкламаси (А);

Δtij - i-тармоқ элементининг ток юкламаси (Iij) ўзгармас деб олинган вақт интервали;

n - тармоқдаги элементлар сони;

m - ҳар бир элемент учун ҳисобланган вақт интервали (h).

52. Тармоқ элементларининг ток юкламаси диспетчерлик қайдномалари, телеўлчовлар бўйича тезкор ўлчов комплекслари ва электр энергиясини ҳисобга олишнинг автоматлаштирилган тизими маълумотлари асосида аниқланади.

2-§. Ҳисобий суткалар асосида ҳисоблаш методи

53. Ҳисобий суткалар асосида ҳисоблаш методида юклама йўқотишлари (∆WЮК) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

         

, [kW·h]

         

Бунда:

- минимал юклама даврининг ҳар бир i-ойидаги юклама йўқотишлари (kW∙h);

- максимал юклама даврининг ҳар бир j-ойидаги юклама йўқотишлари (kW∙h);

n ва m - шартли равишда йил давомидаги минимал ва максимал юклама даврлари (n + m = 12 бўлиши керак).

54. Ойларни шартли равишда минимал ва максимал юклама даврларига тегишлилиги ойлик тармоқдан узатилган электр энергиясининг йиллик тармоқдан узатилган электр энергиясининг ўртача арифметик қийматига нисбатан таққослаш орқали аниқланади.

55. Ҳар бир ойдаги юклама йўқотишлари (, ) қуйидаги формулалар бўйича аниқланади:

            

, [kW·h]

, [kW·h]

             

Бунда:

- минимал юклама давридаги базавий суткада (ҳар соатлик интерваллар бўйича ҳисобланган) юклама йўқотишлари (kW∙h);

- максимал юклама давридаги базавий суткада (ҳар соатлик интерваллар бўйича ҳисобланган)юклама йўқотишлари (kW∙h);

Wi ва Wj - i - ёки j - ойда тармоққа узатилган электр энергияси (kW∙h);

ва - тегишлилиги бўйича максимал ва минимал юклама даврларидаги базавий ойда тармоққа узатилган электр энергияси ҳажми (kW∙h);

- суткалик юклама (тармоққа узатиладиган электр энергияси) графиги шакли коэффициентининг квадрати (н.б);

kл - ҳаво электр узатиш тармоғи арматураси таъсиридаги йўқотишни ҳисобга олувчи коэффициент (110 kV ва ундан юқори кучланишли тармоқлар учун 1,02 га ва ундан паст кучланишли тармоқлар учун 1,0 га тенг деб олинади, н.б);

Кэкв i ва Кэкв j - ойдаги кунларнинг эквивалент сони.

56. Базавий суткалик юклама йўқотишлари ҳисобланаётган суткалардаги ҳар бир соатлик интервал учун ҳисобланган қувват йўқотишларининг йиғиндиси орқали аниқланади (ҳар бир интервалнинг максимал давомийлиги - бир соат).

57. Тармоққа узатиладиган электр энергияси графиги шакли коэффициентининг квадрати (k2ш) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

            

, [н.б]

         

Бунда:

Wi - ойнинг i-кунидаги тармоққа узатилган электр энергияси (kW·h);

Wўрт.сут - ҳисобланаётган ойда тармоққа узатилган электр энергияси (kW·h);

Кo - ойдаги кунлар сони.

58. Ойнинг ҳар бир суткасида тармоққа узатилган электр энергияси тўғрисидаги маълумот мавжуд бўлмаганда, тармоққа узатиладиган электр энергияси графиги шакли коэффициентининг квадрати (k2ш) қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

, [н.б]

             

Бунда:

Киш, Кд.о - ойдаги ишланадиган ва ишланмайдиган (дам олиш) кунлар сони (Ко = Киш + Кд.о);

kw - ишланмайдиган ва ўртача иш кунларидаги ўртача истеъмол қилинган электр энергияси қийматларининг нисбати kw = Wд.о/Wиш (н.б).

59. Эквивалент кунлар сони қуйидаги формула орқали аниқланади:

              

, [н.б]

3-§. Ўртача юкламалар асосида ҳисоблаш методи

60. Ўртача юкламалар асосида ҳисоблаш методида юклама йўқотишлари (∆WЮК) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

           

, [kW·h]

         

Бунда:

ΔРўрт - тармоқдаги ўртача юкламага мос ўртача актив қувват йўқотиши (kW);

- ҳисоблаш оралиғида тармоқнинг умумий юклама графиги шакли коэффициентининг квадрати (н.б);

kк - тармоқнинг турли қисмларидаги (шохобчаларидаги) актив ва реактив юклама графикларининг фарқини ҳисобга олувчи коэффициенти (реактив қувват юкламаси ҳисобга олинмаган ёки қайд этиб борилмаганда, актив ва реактив қувват графиклари ажратилмаганда тахминий равишда 0,99 деб қабул қилинади, н.б);

Ti - i - ҳисоблаш интервалининг давомийлиги (h).

61. Тармоқнинг юклама графиги поғонали кўринишда берилган бўлса, ҳисоблаш оралиғида тармоқнинг умумий юклама графиги шакли коэффициентининг квадрати () қуйидаги формула орқали аниқланади:

          

, [н.б]

        

Бунда:

Рi - давомийлиги Δti бўлган графикнинг i-поғонасидаги юклама (kW);

Δti - поғоналарнинг давомийлиги (h);

Рўрт - ҳисоблаш интервалидаги тармоқнинг ўртача юкламаси (kW);

Т - умумий ишлаш вақти (h);

n - ҳисоб даври оралиғидаги график поғоналарининг сони;

Pўрт - ҳисоблаш интервалидаги тармоқнинг ўртача юкламаси (kW).

6-10 kV кучланишли тармоқлар ва 35 kV кучланишли радиал тармоқлар учун юқоридаги формулада Pi ва Pўрт қийматларнинг ўрнига бошланғич участканинг Ii ва Iўрт токлари қийматларидан фойдаланиш мумкин, бунда kk = 1,02 га тенг деб олинади.

62. Ҳисоблаш оралиғи учун юклама графиги шакли коэффициентининг квадрати () қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

, [н.б]

                   

Бунда:

- ҳисобланган назорат ўлчовлари кунининг суткалик графиги шакли коэффициентининг квадрати (н.б);

- меъёрий юклама графиги шакли коэффициентининг квадрати (н.б);

- ойлик тармоққа узатиладиган электр энергияси графиги (миқдорларининг сони, ҳисоблаш оралиғидаги ойлар сонига тенг бўлган график) шакли коэффициентининг квадрати (н.б).

63. Тармоққа узатиладиган электр энергияси ойлик графиги шакли коэффициенти () қуйидаги формула орқали аниқланади:

            

, [н.б]

          

Бунда:

WОi - ҳисоблаш оралиғининг i-ойида тармоққа узатилган электр энергияси (kW·h);

Wўрт.ой - ҳисоблаш оралиғида тармоққа узатилган ўртача ойлик электр энергияси (kW·h);

Nj - ҳисоблаш оралиғидаги ойлар сони.

Ҳисоб-китоб бир ой учун амалга оширилса, деб олинади.

64. Юклама графиги мавжуд бўлмаганда юклама графиги шакли коэффициентининг квадрати () қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

, [н.б.]

           

65. Тармоқнинг умумий юкламаси графигини тўлдириш коэффициенти (kт) қуйидаги формулалар орқали аниқланади:

          

,

              

Бунда:

Wб - тармоққа узатилган электр энергияси (kW·h);

Pўрт - тармоқ қисмининг ўртача юкламаси (kW);

Pmax - ўлчовлар натижасида аниқланган амалдаги максимал қувват(kW);

Тmax - тармоқнинг энг катта юкламада ишлаган вақти (h).

66. Тармоқ қисми ёки шохобчаси учун ўртача юклама (Pўрт) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

         

, [kW]

            

Бунда:

Wi - Т вақт ичида i-тугунда (ёки тармоқ шохобчасида) истеъмол қилинган (ишлаб чиқарилган) электр энергияси (kW·h);

Т - ҳисоблаш даври (h).

4-§. Қувват йўқотишлари энг катта бўлган

соатлари сони асосида ҳисоблаш методи

67. Қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатлари сони асосида ҳисоблаш методида йўқотишлар (∆WЮК) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

        

, [kW·h]

             

Бунда:

ΔPmax - тармоқдаги максимал юклама режимидаги қувват йўқотиши (kW);

Ti - ҳисоблаш давомийлиги (h);

τн - тармоқнинг умумий юклама графиги бўйича аниқланган, ҳисоблаш интервалида қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатларнинг нисбий қиймати (н.б);

kл - ҳаво электр узатиш тармоғи арматураси таъсиридаги йўқотишни ҳисобга олувчи коэффициент (110 kV ва ундан юқори кучланишли тармоқлар учун 1,02 га ва ундан паст кучланишли тармоқлар учун 1,0 га тенг деб олинади, н.б);

kк - актив ва реактив юклама графикларининг фарқини ҳисобга олувчи коэффициенти (реактив қувват юкламаси ҳисобга олинмаган ёки қайд этиб борилмаганда, актив ва реактив қувват графиклари ажратилмаган ҳолларда тахминий равишда 0,99 деб қабул қилинади, н.б.).

68. Қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатларнинг нисбий сони қуйидаги формула бўйича аниқланади:

          

[н.б.]

         

Бунда:

Рi - ҳисоблаш интервалининг i-поғонасидаги актив қувват (kW);

Рmax -ҳисоблаш интервалидаги энг катта қувват (kW);

Δti - i-интервалнинг давомийлиги (h);

n - ҳисоблаш интерваллари сони (н.б.);

Tj -ҳисоблаш давомийлиги (h).

6-10 kV кучланишли тармоқлар ва 35 kV кучланишли радиал тармоқлар учун юқоридаги формулада Pi ва Pўрт қийматларнинг ўрнига бошланғич участканинг Ii ва Iўрт токлари қийматларидан фойдаланиш мумкин, бунда kk = 1,02 га тенг деб олинади.

69. Ҳисоблаш давридаги юклама графиклари тўлиқ бўлмаса, қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатларнинг нисбий қийматини (τн) қуйидаги формула бўйича аниқлаш мумкин:

           

,

          

Бунда:

τс - қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатларнинг нисбий сони (назорат суткасининг графиги учун ушбу Методиканинг 68-бандида келтирилган формула бўйича аниқланади, н.б.);

τм - ой кунларини характерловчи коэффициент (н.б.);

τN - ой кунлари графиги турлилигини ҳисобга олувчи коэффициент (н.б.).

70. Ой кунларини характерловчи коэффициент (τм) қуйидаги формула орқали аниқланади:

           

,

             

Бунда:

Kиш - ойдаги иш кунлари сони;

Kд.о - ойдаги дам олиш кунлари сони;

Kо - ойдаги кунлар сони;

kw - дам олиш ва иш кунларидаги электр энергияси истеъмоли нисбати (н.б.).

71. Ой кунларини характерловчи ва ой кунларида графикнинг турлилигини ҳисобга олувчи коэффициент (τN) қуйидаги формула орқали аниқланади:

             

,

            

Бунда:

Woi - i-ойда тармоққа узатилган электр энергияси (kW·h);

Wҳ.о - ҳисобот ойида тармоққа берилган электр энергияси (kW·h);

Nj - ҳисобланган ойлар сони.

72. Агар юклама графиги умуман мавжуд бўлмаса, қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатларнинг нисбий қиймати (τн) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

             

,

                

Бунда: kт - графикни тўлдириш коэффициенти.

5-§. Тармоқ схемалари ва юкламалари

тўғрисидаги умумлаштирилган маълумот

бўйича йўқотишларни баҳолаш методи

73. Тармоқ схемалари ва юкламалари тўғрисидаги умумлаштирилган маълумот бўйича йўқотишларни баҳолаш методи асосида йўқотишларни баҳолаш кучланиши 6,10 ва 0,4 kV бўлган электр тармоқларида қўлланади. Бунда:

6,10 ва 0,4 kV кучланишли электр тармоқлари хўжалиги объектлари мажмуасида йўқотишларни регрессия моделларидан фойдаланиб ҳисоблаш;

0,4 kV кучланишли электр тармоқларида технологик йўқотишларни тармоқ схемалари ва юкламалари тўғрисидаги умумлаштирилган маълумотга боғлиқлиги асосида баҳолаш;

0,4 kV кучланишли электр тармоқларида электр энергиясининг йўқотишини кучланишнинг пасайишига боғлиқ равишда ҳисоблаш;

0,4 kV кучланишли электр тармоқларида электр тармоғи схемалари ва ишлаш режим параметрларидан фойдаланиб, қувват ва энергия йўқотишларини алоҳида элементлар бўйича ҳисоблаш.

74. Кучланиши 6,10 ва 0,4 kV бўлган электр тармоқлари, шунингдек, 6 ва 10 kV кучланишли трансформаторлар учун ҳамда 0,4 kV кучланишли «шаҳар» ва «қишлоқ» туридаги электр тармоқлари мажмуаси учун электр энергиясининг йўқотишлари регрессия моделлари асосида алоҳида ҳисобланади.

6-§. 10 kV кучланишли тармоқларда

йўқотишларни баҳолаш

75. 10 kV кучланишли тармоқларда йўқотишларни (∆W) тармоқларнинг умумий узунлиги ва умумий қаршилиги бўйича ҳисоблаш қуйидаги формулага асосан ҳисобланади:

           

                 

Бунда:

B0 - регрессия коэффициенти;

Wакт - актив электр энергияси (kW·h);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Nтр - мазкур тармоқлар мажмуасидан электр энергияси олаётган трансформаторлар сони (н.б.);

Nфид - тармоқлар мажмуасидаги фидерлар сони (н.б.);

L0 - тармоқлар умумий узунлиги (km);

Rум - тармоқнинг умумий қаршилиги (Ом);

соsφ - тармоқлар мажмуаси учун ўртача қувват коэффициенти.

76. 10 kV кучланишли тармоқларда йўқотишларни тармоқларнинг умумий узунлиги ва умумий қаршилиги бўйича ҳисоблашда тармоқнинг умумий қаршилиги (Rум) қуйидагилардан бири орқали аниқланади:

          

, [Ом]

           

Бунда:

Nв - тармоқлар мажмуасига кирувчи барча фидерлар шохобчаларининг сони;

Ri - i-шохобчанинг қаршилиги (Ом);

L0 - тармоқлар умумий узунлиги (km);

Rсол - сим ёки кабелнинг солиштирма актив қаршилиги (Ом/км).

10 kV кучланишли тармоқларда йўқотишларни тармоқларнинг умумий узунлиги ва умумий қаршилиги бўйича ҳисоблашда моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 10-жадвалда келтирилган.

10-жадвал

             

77. Тармоқнинг эквивалент қаршилиги асосида 10 kV кучланишли тармоқларда йўқотишлар (∆W) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

        

, [kW·h]

              

Бунда:

B0 - регрессия коэффициенти;

Wакт - актив электр энергияси (kW·h);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Nфид - тармоқлар мажмуасидаги фидерлар сони (н.б.);

Nтр - мазкур тармоқлар мажмуасидан электр энергияси олаётган трансформаторлар сони (н.б.);

L0 - тармоқлар умумий узунлиги (km);

Rум - тармоқнинг умумий қаршилиги (Ом);

соsφ - тармоқлар мажмуаси учун ўртача қувват коэффициенти;

RЭКВ - эквивалент қаршилик (Ом).

78. 10 kV кучланишли тармоқларнинг эквивалент қаршилиги (RЭКВ) қуйидаги формула орқали аниқланади:

            

,

              

Бунда:

ri - i-шохобчанинг солиштирма қаршилиги (Ом);

Smi - i-шохобчанинг умумий юкламаси (kW);

Sўрн - умумий (барча шохобчалар бўйича) юклама (kW);

NE - тармоқ шохобчаларининг сони (н.б.).

Тармоқнинг эквивалент қаршилиги асосида 10 kV кучланишли тармоқларда йўқотишларни ҳисоблаш учун моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 11-жадвалда келтирилган.

11-жадвал

         

79. 10 kV кучланишли трансформаторларда йўқотишлар (∆W) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

          

, [МW·h]

            

Бунда:

B0 - регрессия коэффициенти;

Wакт - трансформаторлар мажмуасига берилган актив электр энергияси (kW·h);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Sўрн - мажмуадаги 10/0,4 kV кучланишли трансформаторларнинг умумий ўрнатилган қуввати (kVA);

Nтр - мажмуадаги 10/0,4 kV кучланишли трансформаторлар сони (н.б.);

соsφ - тармоқлар мажмуаси учун ўртача қувват коэффициенти.

10 kV кучланишли трансформаторларда йўқотишларни ҳисоблаш учун моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 12-жадвалда келтирилган.

12-жадвал

          

80. 10 kV кучланишли трансформаторлар мажмуасининг салт юриш йўқотишлари (∆WСЮ) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

        

, [МW·h]

               

Бунда:

B0 - регрессия коэффициенти;

Sўрн - мажмуадаги 10/0,4 kV кучланишли трансформаторларнинг умумий ўрнатилган қуввати (kVA);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Nтр - мажмуадаги 10/0,4 kV кучланишли трансформаторлар сони (н.б.).

Трансформаторлар мажмуасининг салт юриш йўқотишларини ҳисоблашда моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 13-жадвалда келтирилган.

13-жадвал

       

          

7-§. 6 kV кучланишли тармоқларда

йўқотишларни баҳолаш

        

81. 6 kV кучланишли тармоқларда йўқотишлар (∆W) тармоқларнинг умумий узунлиги ва умумий қаршилиги бўйича қуйидаги регрессия формуласи асосида аниқланади:

            

, [МW·h]

           

Бунда:

Bo - моделнинг эмпирик коэффициенти (н.б.);

Wакт - тармоққа узатилган актив электр энергияси (kW·h);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Nтр - мазкур тармоқлар мажмуасидан электр энергияси олаётган трансформаторлар сони (н.б.);

Nфид - тармоқлар мажмуасидаги фидерлар сони (н.б.);

L0 - тармоқлар умумий узунлиги (km);

Rум - тармоқнинг умумий қаршилиги (Ом);

соsφ - тармоқлар мажмуаси учун ўртача қувват коэффициенти.

Моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 14-жадвалда келтирилган.

14-жадвал

         

82. 6 kV кучланишли трансформаторларда йўқотишлар (∆W) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

         

, [МW·h]

              

Бунда:

B0 - регрессия коэффициенти;

Wакт - трансформаторлар мажмуасига берилган актив электр энергияси (kW·h);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Sўрн - мажмуадаги 6/0,4 kV кучланишли трансформаторларнинг умумий ўрнатилган қуввати (kVA);

Nтр - мажмуадаги 6/0,4 kV кучланишли трансформаторлар сони (н.б.);

соsφ - тармоқлар мажмуаси учун ўртача қувват коэффициенти.

Моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 15-жадвалда келтирилган.

         

15-жадвал

          

83. 6 kV кучланишли трансформаторлар мажмуасининг салт юриш йўқотишлари (∆WСЮ) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

        

, [kW·h]

             

Бунда:

B0 - регрессия коэффициенти;

Sўрн - мажмуадаги 6/0,4 kV кучланишли трансформаторларнинг умумий ўрнатилган қуввати (kVA);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Nтр - мажмуадаги 10/0,4 kV кучланишли трансформаторлар сони (н.б.).

Моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 16-жадвалда келтирилган.

         

16-жадвал

        

      

8-§. 0,4 kV кучланишли тармоқларда

йўқотишларни баҳолаш

           

84. 0,4 kV кучланишли «қишлоқ» туридаги тармоқлар мажмуаси бўйича йўқотишлар (∆W) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

           

, [kW·h]

              

Бунда:

Bo - моделнинг эмпирик коэффициенти (н.б.);

Wакт - тармоққа узатилган актив электр энергияси (kW·h);

Nсут - ҳисоблаш давридаги кунлар сони (н.б.);

Nфид - тармоқлар мажмуасидаги фидерлар сони (н.б.);

Nn - тармоқлар мажмуасидаги истеъмолчилар сони (н.б.);

Rум - тармоқнинг умумий қаршилиги (Ом);

Rотп - тармоқлар мажмуасидаги шохобчалар (таянчдан уйнинг киришигача бўлган қисми) қаршиликларининг йиғиндиси (Ом);

N3ф - тармоқлар мажмуасидаги уч фазали истеъмолчилар сони;

соsφ - тармоқлар мажмуаси учун ўртача қувват коэффициенти.

Моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 17-жадвалда келтирилган.

         

17-жадвал

      

85. 0,4 kV кучланишли «шаҳар» туридаги тармоқлар мажмуаси учун йўқотишлар (∆W) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

       

, [kW·h]

        

Моделнинг эмпирик коэффициенти (В0) ҳисобланаётган фидерлар сонига (Nфид) боғлиқ ҳолда қуйидаги 18-жадвалда келтирилган.

18-жадвал

         

86. Уйлар орасидаги тармоқларининг умумий қаршилиги (Rум.уо) қуйидаги формулалардан бири орқали ҳисобланади:

           

,

                 

Бунда:

Ri - i-шохобчанинг қаршилиги (Ом);

Rсол - сим ёки кабелнинг солиштирма актив қаршилиги (Ом/km);

NШ - тармоқлар мажмуаси барча фидерларининг уйлар оралиғидаги тармоқларининг шохобчалари сони (н.б.);

Ri - i-шохобчанинг қаршилиги (Ом);

Lум.уо - барча фидерларнинг уйлар оралиғидаги тармоқларининг умумий узунлиги (km).

9-§. Электр энергияси йўқотишларини тармоқ схемалари ва

юкламалари тўғрисидаги умумлаштирилган маълумотларга

боғлиқлиги асосида баҳолаш методи

87. Электр энергияси йўқотишларини тармоқ схемалари ва юкламалари тўғрисидаги умумлаштирилган маълумотларга боғлиқлиги асосида баҳолаш методида йўқотишлар (∆W) қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

          

, [минг kW·h]

              

Бунда:

W0,4 - 0,4 кВ кучланишли тармоқларга берилган электр энергияси (kW·h);

Fб.ўрт - бош участкаларнинг ўртача кўндаланг кесими (mm²);

Д - ҳисоблаш амалга ошириладиган кунлар (н.б.);

Lэкв - тармоқларнинг умумий эквивалент узунлиги (km);

tg φ - ўртача реактив қувват коэффициенти;

k0,4 - тармоқ узунлиги бўйича юкламанинг тақсимланиши характери ва фазалардаги юкламаларнинг бир хил эмаслигини ҳисобга олувчи коэффициент;

dн - 0,4 kV ли тармоққа берилган умумий электр энергияси миқдорига нисбатан, трансформатор пунктидан 1-2 таянчлар оралиғига тенг масофада истеъмол қилинаётган электр энергиясининг улуши.

88. Тармоқ схемалари ва юкламалари тўғрисидаги умумлаштирилган маълумотлар бўйича электр энергиясининг йўқотишларини баҳолаш методи умумий сони 100 та ва ундан ортиқ, кучланиши 6-10/0,4 kV бўлган трансформатор пунктидан тарқалган тармоқлар жамланмасидаги электр энергиясининг йўқотишларини ҳисоблаш учун қўлланиши мумкин.

89. Кичикроқ ҳажмдаги, яъни умумий сони 100 тадан кам, кучланиши 6-10/0,4 kV бўлган трансформатор пунктидан тарқалган тармоқлар учун қуйидаги усуллар қўлланади:

а) Тармоқ схемаси ва унинг иш режими параметрларидан фойдаланган ҳолда қувват ва электр энергияси йўқотишларини элементлар бўйича ҳисоблаш методи;

б) 0,4 kV кучланишли тармоқлардаги йўқотишларни кучланишнинг пасайиши миқдорига боғлиқ ҳолда ҳисоблаш методи.

90. 0,4 kV кучланишли N та тармоқлар мажмуасининг умумий эквивалент узунлиги (Lэкв) қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

, [km]

          

Бунда:

Lм - 0,4 kV кучланишли N та тармоқ магистраллари узунлигининг йиғиндиси (km);

L2-3 - 0,4 kV кучланишли N та тармоқнинг икки ва уч фазали шохобчалари узунлигининг йиғиндиси (km);

L1 - 0,4 kV кучланишли N та тармоқнинг бир фазали шохобчалари узунлигининг йиғиндиси (km).

91. Кучланиши 0,4 kV бўлган битта тармоқ магистралини аниқлашда 6-10/0,4 kV трансформатор пунктидан уч фазали ёки икки фазали тармоқларгача уланган энг узоқдаги истеъмолчигача бўлган масофа ҳисобга олинади.

92. Тармоқнинг мансублик чегараси таянчда ёки кўп хонадонли уйларга кириш қисмида бўлса, тармоқлар узунлиги эквивалентнинг йиғиндисини аниқлашда шохобчанинг узунлигига кўп хонадонли уй-жойларнинг умумий фойдаланишидаги электр тармоқлари (шунингдек, уй-жой ичидаги электр тармоқлари), уй-жойлардаги шохобчалар узунликлари киритилмайди.

93. Магистрал ёки шохобчаларда алюминий, пўлат ва мисли симлар мавжуд бўлганда ушбу Методиканинг 90-бандида келтирилган формулага қўйиладиган тармоқлар узунликлари (L) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

            

, [km]

           

Бунда: Lа, Lп, Lмис - алюминий, пўлат ва мисли симларнинг мос узунликлари (km).

94. Тармоқ узунлиги бўйича юкламанинг тақсимланиши характери ва фазалардаги юкламаларнинг бир хил эмаслигини ҳисобга олувчи коэффициент (k0,4) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

             

           

Бунда:

dp - 0,4 kV кучланишли тармоққа берилган умумий электр энергиясига нисбатан аҳолига етказиб берилган электр энергиясининг улуши (н.б.);

ku - 400/230 V бўлган тармоқ учун 1 га тенг ва 220/127 V бўлган тармоқ учун 3 га тенг деб олинадиган коэффициент.

95. Бош участкаларнинг ўртача кўндаланг кесими (Fб ўрт) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

           

, [mm2]

          

Бунда:

Fri - i - тармоқнинг бошланғич участкаси кесимининг юзаси (mm2);

Lri - i - тармоқ бошланғич участкасининг узунлиги (km).

96. Графикни тўлдириш коэффициенти ва (ёки) реактив қувват коэффициенти тўғрисидаги маълумотлар мавжуд бўлмаганда kт = 0,5 ва tg φ = 0,6 деб олинади.

97. 0,4 kV кучланишли тармоқларга берилган ва (ёки) бериладиган электр энергиясини ҳисобга олиш тизими мавжуд бўлмаганда ёки қайд этилмаганда унинг қиймати 6 - 10 kV ли тармоқларга берилган электр энергияси ҳажмидан 6 - 10 kV ускуналардаги йўқотишларни, 6 - 10/0,4 kV ли трансформатор пунктларига берилган электр энергиясини трансформатор пунктининг шиналарига уланган истеъмолчиларга берилган электр энергияси ҳамда истеъмолчилар балансидаги 0,4 kV ли тармоқларга берилган электр энергиясини айириб ташлаган ҳолда аниқланади.

98. 0,4 kV кучланишли тармоқларда йўқотишларни кучланишнинг пасайиши қийматига боғлиқлиги ҳолда ҳисоблаш методини қўллаш учун максимал юклама режимида трансформатор пункти шиналаридаги ва магистрал тармоқнинг узоқ нуқтасидаги фаза кучланишлари ўлчанади.

Ўлчаш маълумотлари бўйича кучланиш йўқолишлари (ΔU) 6 - 10/0,4 kV трансформатор пунктининг 0,4 kV кучланишли шиналаридаги фаза кучланишининг ўртача қийматига нисбатан мутлақ (абсолют) ва нисбий (фоиздаги) қийматлари аниқланади.

99. Кучланишнинг пасайиши миқдорига боғлиқ ҳолда 0,4 kV кучланишли тармоқдаги йўқотишларининг нисбий қиймати (ΔW) қуйидаги формула бўйича аниқланади (тармоққа берилган электр энергиясининг қийматига нисбатан фоизда):

           

, [%]

             

Бунда:

ΔU - максимал юклама даврида тармоқдаги кучланиш пасайиши, яъни трансформатор пункти шиналаридан энг узоқ электр қабул қилгичгача кучланишнинг йўқотилиши (%);

Кнт - юкламанинг фазалар бўйича нотекис тақсимланишини ҳисобга олувчи коэффициент;

τ - қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатларнинг умумий давомийлиги (h);

Tmax - таянч ёки ҳисоб давридаги максимал юклама давомийлиги (h).

100. Агар трансформатор пунктининг шиналарида ўлчанган фаза кучланишининг даражалари ҳар хил бўлса, максимал юклама даврида тармоқдаги кучланиш пасайишини (ΔU) аниқлашда трансформатор пунктининг шиналаридаги учта ўлчанган кучланишнинг ўртача арифметик қиймати қабул қилинади. Агар юкламанинг максимал қийматида магистрал тармоқнинг энг узоқ нуқтасидаги уч фазалик киришида фаза кучланиши ўлчанган бўлса, ҳисоблаш учун учта ўлчанган қийматлардан энг кичиги қабул қилинади.

101. Юкламанинг фазалар бўйича нотекис тақсимланишини ҳисобга олувчи коэффициент (Кнт) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

           

,

          

Бунда:

Iа, Iв, Iс - фазаларнинг ўлчанган ток юкламалари (A);

Rн/Rф - ноль ва фаза симлари қаршиликларининг нисбати (н.б.).

102. Фазаларнинг ток юкламалари тўғрисидаги маълумотлар мавжуд бўлмаганда:

Rн/Rф = 1 бўлган тармоқлар учун Кнт = 1,13;

Rн/Rф = 2 бўлган тармоқлар учун Кнт = 1,2 деб қабул қилинади.

103. Қувват йўқотишлари энг катта бўлган соатларнинг умумий давомийлигининг максимал юклама давомийлигига нисбати (τ/Тмакс) 19-жадвалга мувофиқ қўлланади:

          

19-жадвал

       

104. 0,4 kV кучланишли N та тармоқларидаги электр энергиясининг нисбий йўқотишлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

          

, [%]

         

Бунда:

- i - тармоқдаги электр энергиясининг нисбий йўқотишлари (%);

- i - тармоқнинг бош участкасидаги максимал юклама (А).

105. 0,4 kV кучланишли электр тармоқларида электр энергияси йўқотишларини аниқ ҳисоблаш учун бошланғич ахборотлар етарли даражада мавжуд бўлганда, 0,4 kV кучланишли алоҳида тармоқларда электр энергияси йўқотишларини ҳисоблашда қувват ва электр энергияси йўқотишларини электр тармоғи схемаси ва режими параметрларидан фойдаланиб, унинг элементлари бўйича ҳисоблаш методини қўллаш тавсия этилади.

106. 0,4 kV кучланишли тармоқларда электр энергияси йўқотишларини кучланишнинг пасайишига боғлиқ ҳолда ҳамда қувват ва электр энергиясининг йўқотишлари элементлари бўйича ҳисоблашни электр тармоғи схемаси ва режими параметрларидан фойдаланиб, ихтиёрий танлаб олинган 0,4 kV тақсимлаш тармоқлари бўйича амалга оширишга йўл қўйилади.

Бунда кучланиши 0,4 kV бўлган тармоқларнинг умумий сони 100 тадан ортиқ 6-10/0,4 kV трансформатор пунктларининг камида 20 фоизидан таъминланаётган бўлиши лозим.

6-БОБ. ЭЛЕКТР СТАНЦИЯЛАРИНИНГ

ЭЛЕКТР ТАРМОҚЛАРИ ХЎЖАЛИГИ ОБЪЕКТЛАРИДА

АМАЛДАГИ ЮКЛАНИШ ГРАФИКЛАРИ ВА ЮКЛАМА

КОЭФФИЦИЕНТИ БЎЙИЧА ТЕХНИК ЙЎҚОТИШЛАРНИ

ҲИСОБЛАШ МЕТОДЛАРИ

        

107. Уч фазали икки чулғамли трансформаторларининг (автотрансформаторларининг) амалдаги юкланиш графиги мавжуд бўлса, улардаги электр энергияси йўқотишлари (ΔWтр) қуйидаги формулалар бўйича ҳисобланади:

           

[kW·h]

               

Бунда:

РС.Ю - трансформаторнинг салт ишлаш режимида қувват йўқотишлари трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

РҚ.Т - трансформаторнинг қисқа туташувдаги қувват йўқотиши трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

Smax - трансформаторнинг максимал юкламаси трансформаторнинг амалдаги юкланиш графиги бўйича қабул қилинади (kV·А);

Sном - трансформаторнинг номинал қуввати трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформаторлар учун билдиргич бўйича қабул қилинади (kV·А);

t - ҳисобот даврида трансформаторнинг ишлаган вақти (h);

τ - ҳисобот даврида ишлатилган максимал юклама давомийлиги бўйича аниқланадиган трансформатордаги энг катта йўқотишлар вақти (h).

108. Бир фазали икки чулғамли трансформаторларнинг уч фазали гуруҳи учун амалдаги юкланиш графиги асосида электр энергияси йўқотишлари (ΔWтр) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

            

[kW·h]

             

Бунда:

ΔРСЮ - салт юриш режимида бир фазали трансформаторда қувват йўқотишлари трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

ΔРҚ.Т - қисқа туташув режимида бир фазали трансформаторда қувват йўқотишлари трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

Smax - трансформаторнинг максимал юкламаси трансформаторнинг амалдаги юкланиш графиги бўйича қабул қилинади (kV·А);

Sном - трансформаторнинг номинал қуввати трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформаторлар учун билдиргич бўйича қабул қилинади (kV·А);

t - ҳисобот даврида трансформаторнинг ишлаган вақти (h);

τ - ҳисобот даврида ишлатилган максимал юклама давомийлиги бўйича аниқланадиган трансформаторда электр энергиясининг энг катта йўқотишлар вақти (h).

109. Паст кучланишли чулғами икки тармоққа бўлинган уч фазали икки чулғамли трансформаторлар учун амалдаги юкланиш графиги асосида электр энергияси йўқотишлари (ΔWтр) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

             

[kW·h]

            

Бунда:

ΔРқ.т.ЮК - трансформаторнинг юқори кучланишли чулғамидаги қисқа туташув режимида қувват исрофи, трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

ΔРқ.т ПК1, ΔРқ.тПК2 - паст кучланиш чулғамининг 1- ва 2-тармоғида қисқа туташув режимидаги қувват исрофи (kW);

ΔРқ.тПК1, ΔРқ.тПК2 = 0,5 · ΔРқ.т ЮК-ПК - шу қувватдаги икки чулғамли паст кучланишли чулғами бўлинмаган трансформаторда қисқа туташув режимида қувват йўқотишлари (kW);

SномПК1, SномПК2 - трансформаторнинг паст кучланиш чулғамининг 1- ва 2-тармоқлари номинал қуввати (kV·А);

SномПК1 = SномПК2 = 0,5 Sном - паст кучланишли чулғами бўлинмаган шу қувватдаги икки чулғамли трансформатор номинал қуввати (kV·А);

SномПК1, SномПК2 - трансформаторнинг максимал юкламаси (kV·А);

SmaxПК1=SmaxПК2=0,5SmaxЮК - трансформаторнинг амалий юкланиш жадвали бўйича қабул қилинади (kV·А).

110. Уч фазали уч чулғамли трансформатор ва автотрансформаторлар учун амалдаги юкланиш графиги асосида электр энергияси йўқотишлари (ΔWтр) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

            

[kW·h]

           

Бунда: SномЮК = SномЎК = SномПК = Sном - трансформаторнинг тегишли чулғамларидаги номинал қуввати (kV·А).

Агар ҳар бир чулғамнинг қуввати Sном нинг 100 фоизига тенг бўлса, ҳамда паспортда ёки услубий қўлланмада ΔРқ.тЮК-ПК - берилган бўлса, ҳар бир чулғамнинг қисқа туташув йўқотишлари бир хил ва 0,5 ΔРқ.тЮК-ПК га тенг олинади.

Агар паст (ПК) ва ўрта (ЎК) кучланишли чулғамларининг қуввати SномПК = 0,67 Sном ёки SномЎК = 0,67 Sном бўлса, ΔРқ.тПК ва ΔРқ.тЎК қувват йўқотишлари ΔРқ.тЮК-ПК ни 0,67 ни 0,5 коэффициентига кўпайтириш орқали аниқланади.

SmaxЮК, SmaxЎК, SmaxПК - трансформаторнинг тегишли чулғамлари максимал юкламаси, трансформаторнинг амалий юкланиш графиги бўйича қабул қилинади (kV·А).

τЮК, τЎК, τПК - трансформатор тегишли чулғамларида энг катта йўқотишлар вақти, трансформаторнинг амалий юкланиш графиги бўйича қабул қилинади (h).

111. Агар уч чулғамли трансформатор ёки автотрансформатор учун паспортида ΔРқ.тЮК, ΔРқ.тЎК, ΔРқ.тПК кўрсатилмаган бўлиб, ΔРқтЮК-ЎК, ΔРқ.тЮК-ПК ва ΔРқ.тЎК-ПК берилган бўлса, унда ҳар бир чулғамнинг юклама йўқотишларини қуйидаги ўзаро нисбатлардан аниқлаш мумкин:

              

[kW]

[kW]

[kW]

           

Бунда: Кфой - фойдалилик коэффициенти.

112. Уч чулғамли трансформатор учун Кфой=1 га тенг деб қабул қилинади. Автотрансформатор учун эса қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

[н.б.]

           

Бунда: UЎК , UЮК - тегишли равишда ўрта ва юқори кучланишли чулғамларнинг номинал кучланиши (V).

113. Бир фазали трансформаторлар (автотрансформаторлар)нинг уч фазали гуруҳи учун амалдаги юкланиш графиги асосида электр энергияси йўқотишлари (ΔWтр) қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

          

, [kW·h]

          

Бунда:

ΔРСЮ - бир фазали автотрансформаторнинг салт ишлаши режимида қувват йўқотишлари, автотрансформатор паспорти ёки ушбу турдаги автотрансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

ΔРқ.тЮК, ΔРқ.тЎК, ΔРқ.тПК - бир фазали автотрансформаторларнинг қисқа туташув режимида тегишли чулғамларида қувват йўқотишлари, автотрансформатор паспорти ёки ушбу турдаги автотрансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

SmaxЮК, SmaxЎК, SmaxПК - автотрансформаторнинг тегишли чулғамлари максимал юкламаси, автотрансформаторнинг амалдаги юкланиш графиги бўйича қабул қилинади (kV·А);

Sном - автотрансформаторнинг номинал қуввати, автотрансформатор паспорти ёки ушбу турдаги автотрансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kV·А);

t - ҳисобот даврида автотрансформаторнинг ишлаган вақти (h);

τЮК, τЎК, τПК - тегишли чулғамнинг энг катта йўқотишлари вақти, автотрансформаторнинг амалдаги юкланиш графиги бўйича белгиланади (h).

114. Трансформаторларнинг (автотрансформаторларнинг) амалдаги юкланиш графиги мавжуд бўлмаганда, улардаги электр энергияси йўқотишлари қуйидаги услубларнинг биридан фойдаланган ҳолда юклама коэффициенти орқали аниқланиши мумкин:

а) биринчи услубда трансформатор маълумотлари паспорт ёки услубий қўлланмалардан олинади:

         

, [н.б.]

           

Бунда:

Ιўр - трансформаторнинг ҳисоб-китоб қилинаётган даврдаги ўртача ток юкламаси (А);

Ιном - трансформаторнинг тегишли чулғамининг номинал токи трансформаторнинг паспорти ёки ушбу турдаги автотрансформатор учун услубий қўлланмалар бўйича қабул қилинади (А).

               

, [A]

         

Бунда:

Wакт - актив электр энергияси миқдори, актив электр энергиясини ҳисобга олиш ускунаси бўйича аниқланади (kW·h);

Wреак - реактив энергия миқдори реактив энергияни ҳисобга олиш ускунаси бўйича аниқланади (kVAr·h);

Uном - трансформаторнинг тегишли чулғами номинал кучланиши трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги автотрансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kV);

tp - трансформаторнинг юкланишда ишлаган соати (h).

б) Иккинчи услубда зарур бирликлар тригонометрик жадвалдан олинади:

           

, [н.б]

            

Бунда:

cosφ - қувват коэффициенти тригонометрик жадвалдан аниқланади (н.б.);

Бу ерда φ бурчак қуйидагича ҳисобланади:

           

,

             

115. Турли фаза ва хар хил чулғамли трансформаторлар учун электр энергияси йўқотишлари қуйидаги формулалар асосида аниқланади:

       

а) синхрон генераторли блокда ишловчи уч фазали икки чулғамли трансформатор учун:

         

[kW·h]

        

б) тармоқда ишловчи уч фазали икки чулғамли трансформатор учун:

          

[kW·h]

       

116. Бир фазали икки чулғамли трансформаторларнинг уч фазали гуруҳи учун:

        

[kW·h]

        

Бунда:

ΔРСЮ - бир фазали трансформаторнинг салт ишлаш режимида қувват йўқотишлари, трансформатор паспорти бўйича ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

ΔРқ.т - бир фазали трансформаторнинг қисқа туташув режимида қувват йўқотишлари, трансформатор паспорти бўйича ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади, (kW).

117. Паст кучланишли чулғами икки тармоққа бўлинган уч фазали икки чулғамли трансформаторлар учун йўқотишлар қуйидаги формулага асосан ҳисобланади:

               

, [kW·h]

              

Бунда: βюк, βпк1, βпк2 - трансформаторнинг тегишли чулғамлари юкланиш коэффициенти (н.б).

118. Уч фазали уч чулғамли трансформатор ва автотрансформаторлар учун йўқотишлар қуйидаги формула асосида аниқланади (kW⋅h):

           

, [kW·h]

            

Бунда: βюк, βўк, βпк - трансформатор ёки автотрансформаторларнинг тегишли чулғамларидаги юкланиш коэффициентлари (нисбий бирлик).

119. Уч фазали уч чулғамли трансформаторда йўқотишларни етарли даражада аниқлик билан қуйидаги соддалаштирилган формула орқали ҳисоблаш мумкин:

          

, [kW·h]

          

Бунда:

ΔРқ.тЮК-ПК - икки чулғамли режимда юқори ва паст кучланишли чулғамларининг 100 фоизли юклама ҳолати учун. ΔРқ.т нинг максимал миқдорини берувчи қисқа туташув режимида қувват йўқотишлари трансформатор паспорти ёки ушбу турдаги трансформатор учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

α1, α2, α3 - ҳар бир чулғам номинал қувватда юкланганда унинг жами йўқотишлардаги улушини белгиловчи коэффициентлар (нисбий бирлик).

Агар ҳар бир чулғамнинг қуввати Sномнинг 100 фоизига тенг бўлса, унда , бўлади.

Агар паст ёки ўрта кучланишли чулғамнинг қуввати SномПК=0,67 Sном ёки SномПК=0,67 Sном бўлса, унда бўлади.

βюк, βўк, βпк - трансформаторнинг тегишли чулғамларининг юкланиш коэффициентлари (нисбий бирлик).

120. Бир фазали автотрансформаторларнинг уч фазали гуруҳи учун йўқотишлар қуйидаги формулага асосан аниқланади (kW⋅h):

         

, [kW·h]

            

Бунда:

ΔРСЮ - бир фазали автотрансформаторларнинг салт юриш режимидаги қувват йўқотишлари, автотрансформатор паспорти бўйича ёки ушбу турдаги автотрансформаторлар учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

ΔРқ.тЮК, ΔРқ.тЎК, ΔРқ.тПК - бир фазали автотрансформаторнинг қисқа туташув режимида тегишли чулғамларидаги қувват йўқотишлари, автотрансформатор паспорти бўйича ёки ушбу турдаги автотрансформаторлар учун услубий қўлланма бўйича қабул қилинади (kW);

βюк, βўк, βпк - автотрансформатор тегишли чулғамларининг юкланиш коэффициентлари (н.б.).

Қурилмаларнинг барча паспорт ёки услубий қўлланма маълумотлари ишлаб чиқарилган йилини ҳисобга олган ҳолда қабул қилинади.

7-БОБ. ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСИНИ ҲИСОБГА ОЛИШ

ТИЗИМИНИНГ РУХСАТ ЭТИЛГАН ХАТОЛИКЛАРИ

БИЛАН БОҒЛИҚ ЙЎҚОТИШЛАРНИ ҲИСОБЛАШ

121. Электр энергиясини ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар (ΔWҳато.Й.ТД) бутун электр тармоғи бўйича электр энергияси нобалансининг чегаравий қиймати сифатида таянч давр маълумотларидан келиб чиқиб, қуйидаги формула бўйича аниқланади:

           

, [kW·h]

              

Бунда:

δi, δj - электр энергиясини қабул қилиш ва узатиш ҳисобга олиш нуқталаридаги ҳисоблаш каналларининг рухсат этилган хатолиги (%);

Wi, Wj - электр тармоғи бўйлаб ўлчов каналларида қайд қилинган, қабул қилинган ва узатилган актив электр энергияси (минг·kW·h);

n - электр энергиясининг қабул қилинишини қайд этувчи ҳисобга олиш нуқталарининг сони (дона);

m - электр энергиясининг берилишини қайд этувчи ҳисобга олиш нуқталарининг сони (дона).

122. Таянч даврда тақсимлаш тизимидаги электр энергиясини ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишларининг нисбий қиймати қуйидаги формула орқали аниқланади:

         

, [%]

        

Бунда:

Wҳато.Й.ТД - таянч даврда тақсимлаш тизимидаги электр энергиясини ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар (kW·h);

Wтақ.ТД - таянч даврда тақсимлаш тизимига берилган (тақсимланган) электр энергияси (kW·h).

123. Таянч даврда узатиш тизимидаги электр энергиясини ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишларининг нисбий қиймати қуйидаги формула орқали аниқланади:

       

, [%]

       

Бунда:

Wҳато.Й.ТД - таянч даврда узатиш тизимидаги электр энергиясини ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар (kW·h);

Wузат.ТД - таянч даврда узатиш тизимидан узатилган электр энергияси (kW·h).

124. Ҳисобга олиш тизимининг (актив электр энергиясини ўлчаш каналининг) рухсат этилган нисбий хатолиги миқдори қуйидаги формула орқали аниқланади:

             

, [kW·h]

            

Бунда:

δҲП, δТТ, δКТ - нормал шароитларда ҳисобга олиш ускуналарининг (ҳисоблагич, ток трансформаторлари ва кучланиш трансформаторлари) рухсат этилган хатоликлари (аниқлик синфи қиймати бўйича қабул қилинади, %);

δЛ - ҳисобга олиш ускуналарининг кучланиш трансформаторларига уланган тармоқларидаги рухсат этилган кучланиш йўқотишларининг чегараси (%).

125. Ҳисобга олиш тизимининг рухсат этилган хатоликлари билан боғлиқ кучланиш даражалари бўйича электр энергиясининг йўқотишлари таянч ва ҳисоб даврларида кучланиш даражалари бўйича тармоққа берилган электр энергиясига мутаносиб равишда тақсимланади.

126. Агар таянч даврда ҳисобланган технологик йўқотишлар амалдаги технологик йўқотишлардан кичик ёки унга тенг бўлса, ҳисоб даври учун ҳисобга олиш тизими хатоликлари билан боғлиқ йўқотишлар (∆Wхато.Й) нолга тенг деб қабул қилинади.

8-БОБ. ЯКУНЛОВЧИ ҚОИДАЛАР

127. Ушбу Методикада келтирилган катталикларни ва коэффициентларнинг мутлақ қийматлари, шу жумладан, жадваллардаги мутлақ қийматлар бир йил - 365 кун бўлишини ҳисобга олиб келтирилган. Кабиса йилида йўқотишлар ҳисобланганда к = 366/365 коэффициентни қўллаган ҳолда тузатиш киритилиши лозим.

128. Ушбу Методикадаги жадвалларда ускунанинг кўрсаткичларига мос аниқланадиган катталиклар қийматлари келтирилмаган бўлса, ушбу ускунага мос қийматлар чизиқли интерполяция ёрдамида аниқланади.

129. Ушбу Методика асосида амалга оширилган ҳисоб-китоблар ва уларни амалга оширишда қўлланадиган маълумотларнинг ишончлилиги учун масъулият ушбу маълумотларни тақдим этувчи ташкилотларга юкланади.

        

             

Низомга

3-ИЛОВА

Технологик сарф тузилмасининг

НАМУНАВИЙ ШАКЛИ*

           

                

Изоҳ:

*) ушбу намунавий жадвалларга электр тармоқлари хўжалиги объектлари, шу жумладан, узатиш ва тақсимлаш тизимлари тузилиши ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

_________________________________________________________________________

(Лавозими)                                          (Имзо)                                          (Ф.И.О.)

         

            

Низомга

4-ИЛОВА

Тақсимлаш тизимлари учун технологик

сарфнинг рухсат этилган меъёрларини

асословчи маълумотларнинг

НАМУНАВИЙ ШАКЛЛАРИ

         

1-жадвал

Тақсимлаш тизими оператори

(ҳудудий электр тармоқлари корхоналари) тармоқлари

бўйича электр энергияси баланс кўрсаткичлари

             

            

        

       

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

         

         

2-жадвал

Таянч ва ҳисоб даврларида кучланиш даражалари

бўйича электр энергияси баланси тузилиши

         

         

            

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

         

        

3-жадвал

Таянч даврда электр энергияси оқимлари тузилмаси

               

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

4-жадвал

Таянч ва ҳисоб даврларида электр энергиясининг

технологик йўқотишлари тузилмаси

             

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

5-жадвал

Трансформаторлар сони ва ўрнатилган қуввати

                 

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: захирадаги фойдаланишда бўлмаган трансформаторлар жадвалга киритилмайди. Ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

6-жадвал

Реактив қувватни компенсацияловчи

қурилмаларнинг сони ва қуввати

              

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

7-жадвал

Ҳаво ва кабель электр узатиш тармоқлари

ҳамда шиналарининг узунлиги

(занжирлар бўйлаб)

            

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

       

         

Низомга

5-ИЛОВА

Узатиш тизими учун технологик сарфнинг рухсат

этилган меъёрларини асословчи маълумотларнинг

НАМУНАВИЙ ШАКЛЛАРИ

           

1-жадвал

Узатиш тизими оператори

(магистрал электр тармоқлари корхоналари)

бўйича электр энергияси баланс кўрсаткичлари

             

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

       

     

2-жадвал

Таянч ва ҳисоб даврларида кучланиш даражалари

бўйича магистрал электр тармоқларида электр

энергияси баланси тузилиши

           

            

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

3-жадвал

Таянч даврда магистрал электр тармоқларида

электр энергияси оқимлари тузилмаси

         

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

4-жадвал

Таянч ва ҳисоб даврларида электр энергиясининг

технологик йўқотишлари тузилмаси

            

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

5-жадвал

Трасформаторлар сони ва ўрнатилган қуввати

             

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: заҳирадаги фойдаланишда бўлмаган трансформаторлар жадвалга киритилмайди. Ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

6-жадвал

Реактив қувватни компенсацияловчи

қурилмаларнинг сони ва қуввати

                

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

7-жадвал

Ҳаво ва кабель электр узатиш тармоқлари

ҳамда шиналарининг узунлиги

(занжирлар бўйлаб)

      

        

         

_________________________________________________________________________

Корхона раҳбари                                             Имзо                                              Ф.И.О.

            

Изоҳ: ушбу намунавий жадвалларга ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш тизимлари ҳамда бошқа технологик жараёнлардан келиб чиққан ҳолда ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин.

          

            

Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси (www.lex.uz),

2025 йил 29 июль