язык интерфейса

ЎзР Конунчилиги

ЎзР Конунчилиги/ Конституциялар ва кодекслар/ Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси/ Кодекснинг биринчи қисми моддаларига шарҳ/ Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси биринчи қисмига шарҳ

Полный текст документа доступен в платной версии. По вопросам звоните на короткий номер 1172

Ўзбекистон Республикаси

Фуқаролик кодекси биринчи қисмига

ШАРҲ*


(Қонунчиликнинг 2010 йил 1 январь ҳолатига кўра)



Рус тилидаги матнига қаранг



МУНДАРИЖА


Сўз боши

            

I Бўлим. Умумий қоидалар

          

1-кичик бўлим. Асосий қоидалар

          

1-боб. Фуқаролик қонун ҳужжатлари (1-7-моддалар)

2-боб. Фуқаролик қонун ва бурчларининг вужудга келиши.

Фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш ва ҳимоя қилиш

(8-15-моддалар)

             

2-кичик бўлим. Шахслар

              

3-боб. Фуқаролар (жисмоний шахслар) (16-38-моддалар)

4-боб. Юридик шахслар

           

§ 1. Умумий қоидалар (39-57-моддалар)

§ 2. Тижорат ташкилотлари (58-72-моддалар)

§ 3. Тижоратчи бўлмаган ташкилотлар (73-78-моддалар)

             

5-боб. Давлат фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар

иштирокчиси сифатида (79-80-моддалар)

                 

3-кичик бўлим. Объектлар

                  

6-боб. Умумий қоидалар (81-82-моддалар)

7-боб. Моддий неъматлар (83-96-моддалар)

8-боб. Номоддий неъматлар (97-100-моддалар)

                 

4-кичик бўлим. Битимлар ва вакиллик

                  

9-боб. Битимлар

                 

§ 1. Битимлар тушунчаси, турлари ва шакли (101-112-моддалар)

§ 2. Битимларнинг ҳақиқий эмаслиги (112-128-моддалар)

                  

10-боб. Вакиллик ва ишончнома (129-144-моддалар)

                   

5-Кичик бўлим. Муддатлар. Даъво муддати

                 

11-боб. Муддатларни ҳисоблаш (145-148-моддалар)

12-боб. Даъво муддати (149-163-моддалар)

                  

II Бўлим. Мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий ҳуқуқлар

                     

13-боб. Умумий қоидалар (164-175-моддалар)

14-боб. Хўжалик юритиш ҳуқуқи. Оператив

бошқариш ҳуқуқи (176-181-моддалар)

15-боб. Мулк ҳуқуқининг вужудга келиши ва

унинг бекор бўлиши (182-206-моддалар)

16-боб. Хусусий мулк (207-212-моддалар)

17-боб. Оммавий мулк (213-215-моддалар)

18-боб. Умумий мулк (216-227-моддалар)

19-боб. Мулк ҳуқуқини ва бошқа ашёвий

ҳуқуқларни ҳимоя қилиш (228-233-моддалар)

              

III Бўлим. Мажбурият ҳуқуқи

                

1-кичик бўлим. Мажбуриятлар тўғрисида умумий қоидалар

                       

20-боб. Мажбурият тушунчаси ва тарафлари (234-235-моддалар)

21-боб. Мажбуриятларни бажариш (236-258-моддалар)

22-боб. Мажбуриятларнинг бажарилишини таъминлаш (259-модда)

                

§ 1. Неустойка (260-263-моддалар)

§ 2. Гаров (264-289-моддалар)

§ 3. Ушлаб қолиш (290-291-моддалар)

§ 4. Кафиллик (292-298-моддалар)

§ 5. Кафолат (299-310-моддалар)

§ 6. Закалат (311-312-моддалар)

                     

23-боб. Мажбуриятдаги шахсларнинг ўзгариши (313-323-моддалар)

24-боб. Мажбуриятларни бузганлик учун

жавобгарлик (324-339-моддалар)

25-боб. Мажбуриятларнинг бекор бўлиши (340-352-моддалар)

                    

2-кичик бўлим. Шартнома тўғрисида умумий қоидалар

                  

26-боб. Шартнома тушунчаси ва шартлари (353-363-моддалар)

27-боб. Шартнома тузиш (364-381-моддалар)

28-боб. Шартномани ўзгартириш ва бекор қилиш (382-385-моддалар)




СЎЗ БОШИ


Ҳар бир норматив ҳуқуқий ҳужжатни қўллаш ҳуқуқни қўлловчининг мантиқ, ҳуқуқий онг ва профессионал билимнинг юқори даражасига асосланган мураккаб фикрий жараёндир. Фуқаролик ҳуқуқига келсак, унинг ялпи қамраб олувчи хусусияти ва фуқаролик муомаласида деярли барча фуқаролар ва юридик шахсларнинг иштироки туфайли Фуқаролик кодекси қўлланишини давлат ҳокимияти тузилмасининг барча хизматчилари, барча муомалага лаёқатли фуқаролар ва юридик шахслар бевосита ёки билвосита жалб қилинган жараён деб ҳисоблаш мумкин ва шу жиҳатдан ФКга шарҳларга зарурат мавжуд.

Кўпинча, қонун тўғридан-тўғри, қўшимча тушунтириш ва талқинларсиз қўлланиши лозим деб ҳисобланади. Аммо ҳаёт шуни кўрсатмоқдаки, биринчидан, қонун нормалари билан барча нарса ҳал бўлмайди ва унинг воситасида вужудга келаётган ҳамма ижтимоий муносабатларни тартибга солишнинг имкони йўқ, қонунни тўлдирувчи, аниқлаштирувчи қонуности норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар зарур; иккинчидан, ФКнинг қоидалари кўп ҳолларда узил-кесил, унданда кўпроқ диспозитив хусусиятга эга, баъзи ҳолатларда эса бошқа қоидаларга хавола қилади ва юқорида санаб ўтилган сабаблар туфайли вужудга келган саволлар, изоҳлар ва асослантиришга муҳтождир.

Буларнинг барчаси қонунларга малакали шарҳларни тузишнинг имкони ва зарурлигини шарт қилиб қўяди. Ўқувчилар, қонунни қўлловчиларнинг эътиборига 1997 йил 1 мартдан кучга киритилган Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодексига моддалар бўйича ҳуқуқий илмий-амалий, Шарҳ таклиф этилмоқда.

Амалдаги Фуқаролик кодексига ёзилган аввалги, биринчи шарҳ 1997 йилда нашр этилган эди. У ўзбек тилида нашр этилган бўлиб, ўша пайтда кўпчилиги янги ҳамда юрист ва ҳуқуқни қўлловчиларнинг кенг оммасига ва оддий фуқароларга Фуқаролик кодекси кўпчилиги янги ва маълум бўлмаган қоидаларини тушунтиришда улкан рол ўйнади.

Аммо ўшандан буён 10 йилдан ортиқ вақт ўтди, ҳуқуқий онг, бозордаги ҳақиқий аҳвол ўзгарди. Қонун ижодкорлигида маълум тажриба тўпланди, қонунчилик, жумладан, фуқаролик қонунчилиги ҳам ўзгарди, ҳуқуқий ислоҳотларнинг навбатдаги босқичи учун мақсадлар белгиланди. Буларнинг барчаси ФКга янги, айни пайтда икки тилда - ўзбек ва рус тилларида шарҳни тайёрлаш ва нашр қилиш заруратини келтириб чиқарди.

Тақдим этилаётган шарҳлов фуқаролик ҳуқуқининг асосий институтлари ва ФК нормаларини, фуқаролик-ҳуқуқий фаолият тўғрисидаги бошқа қонун ҳужжатларини тушунтириш ва талқин қилишга, уларнинг қоидалари ва кўрсатмаларидан фойдаланишни енгиллаштиришга қаратилган.

Унинг матнида шарҳланаётган ёки турдош муносабатларни тартибга солувчи бошқа қонун ва қонуности ҳужжатлари, Ўзбекистон Республикаси Олий суди ва Олий хўжалик суди пленумларининг қарорларидан фойдаланилган ва улардан кўчирмалар келтирилган.

Қонун чиқарувчининг кўрсатмасини яхшироқ англашга ва амалиётда тўғри ҳуқуқни қўллашга имкон бериш мақсадида илмий, шарҳлов ва бошқа адабиётлар, ўзга манбалар кўрсатилган. Ушбу манбалар сони беш юзга бориб қолган қонунларнинг ва минглаб ҳисобланаётган қонуности ҳужжатларнинг йилдан-йилга кўпайиши сабабли мураккаблашиб бормоқда.

Фуқаролик-ҳуқуқий фаолиятни, яъни фуқаролик муомаласи иштирокчиларининг ҳолатини, мулк ҳуқуқи ва ашёвий ҳуқуқларнинг вужудга келиш ва амалга ошириш асосларини, мажбуриятларнинг асосий қоидаларини белгилайдиган муносабатларни тартибга солувчи ҳуқуқ соҳалари ва нормаларини фарқлаш ва тушуниб етиш ҳам муҳим аҳамият касб этади.

ФКни шарҳлашнинг зарурати яна шундаки, фуқаролик қонун ҳужжатлари ҳар қандай таракқий этган ҳуқуқ тизимининг асосий, таянч қисми бўлиб, уни тўғри тушуниш ва қўллаш фуқаролик жамиятининг зарурий элементи ва уни ривожланишининг шартидир.

Ушбу нашр вужудга келаётган конкрет амалий масалаларни ҳал этиш, фуқаролик-ҳуқуқий фаолият мобайнида пайдо бўладиган турли ҳодиса ва ҳаракатларни тартибга солиш усулларини аниқлаш учун тегишли ҳуқуқий нормалар, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва ҳуқуқ институтларини танлашда кўмак беришга мўлжалланган.

Шарҳнинг ҳуқуқий хусусияти унинг легал, юридик йўналтирилганлигини, норматив-ҳуқуқий, жумладан, қонуности ҳужжатларига, ҳуқуқий тадқиқотлар ва суд амалиётига таянишини назарда тутади.

Қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар Ўзбекистоннинг бутун ҳудудида амал қилади ҳамда барча фуқаролар ва мансабдор шахслар томонидан ижро этилиши лозим. Маълумки, қонунларнинг мажбурийлиги ва узил-кесиллигидан фарқли равишда шарҳлар фақат тавсия хусусиятига эга бўлиб, бу ёзилган матннинг сабаб омиллари ва ахборий ҳажмига, далилий кучига, муаллифларнинг обрў-эътиборига боғлиқдир.

Ўзбекистон Республикаси ФКни қўллашнинг кейинги муайян даври ва унга мувофиқ бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг қабул қилиниши, бошқа қонунлар ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг унга мувофиқлаштирилиши, уларнинг кейинчалик ижроси келажакда янада кенгроқ ва батафсилроқ шарҳлар ёзилишини истисно этмайди.

Кишилар томонидан яратиладиган бошқа ҳуқуқий ҳужжатлар сингари, Ўзбекистон Республикаси ФК моддалари ҳам камчиликлардан ҳоли эмас. Аммо муаллифлар ФК танқид қилишга ва ундаги баҳсли масалалрга диққат қаратишга интилмасдан, ҳуқуқни қўлланишда унинг салоҳиятини конструктив тарзда тушунтириб беришга ҳаракат қилганлар. Шарҳ бу ишда кўмакчи, ўқувчиларнинг барча мулоҳаза ва таклифлар эса унинг янги нашрларига туртки бўлади деб умид қиламиз.

Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги, Ҳуқуқий муаммоларни ўрганиш Марказининг (Тошкент ш.) ходимлари, Тошкент давлат юридик институтининг ходимлари бўлган юксак назарий ва амалий билимларга эга таниқли юристлар ушбу нашр муаллифлари ва тузувчиларидир.

Шунингдек, Европа Хавфсизлик ва Ҳамкорлик Кенгашининг Ўзбекистондаги Мувофиқлаштирувчисининг Идорасига Фуқаролик кодексига шарҳлар устида ишни ташкил қилишда кўрсатган ёрдами учун миннатдорчилик билдирамиз.



Ўзбекистон Республикаси

Адлия вазири

Р. Мухитдинов




БИРИНЧИ ҚИСМ


Ўзбекистон Республикасининг 21.12.1995 й.

163-I-сон Қонуни билан тасдиқланган




I БЎЛИМ. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР


1-кичик бўлим. Асосий қоидалар (1-2 боблар. 1-15-моддалар)

2-кичик бўлим. Шахслар (3-5 боблар. 16-80-моддалар)



1-КИЧИК БЎЛИМ. АСОСИЙ ҚОИДАЛАР


1-боб. Фуқаролик қонун ҳужжатлари (1-7-моддалар)

2-боб. Фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларининг вужудга келиши.

Фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш ва ҳимоя қилиш (8-15-моддалар)



1-БОБ. ФУҚАРОЛИК ҚОНУН ҲУЖЖАТЛАРИ


1-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий негизлари

2-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатлари

билан тартибга солинадиган муносабатлар

3-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатлари

4-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатларининг вақт бўйича амал қилиши

5-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатларини ўхшашлик бўйича қўллаш

6-модда. Иш муомаласи одатлари. Маҳаллий одат ва анъаналар

7-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатлари ва халқаро

шартномалар ҳамда битимлар



1-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий негизлари


Фуқаролик қонун ҳужжатлари улар томонидан тартибга солинадиган муносабатлар иштирокчиларининг тенглигини эътироф этишга, мулкнинг дахлсизлигига, шартноманинг эркинлигига, хусусий ишларга бирон-бир кишининг ўзбошимчалик билан аралашишига йўл қўйилмаслигига, фуқаролик ҳуқуқлари тўсқинликсиз амалга оширилишини, бузилган ҳуқуқлар тикланишини, уларнинг суд орқали ҳимоя қилинишини таъминлаш зарурлигига асосланади.

Фуқаролар (жисмоний шахслар) ва юридик шахслар ўз фуқаролик ҳуқуқларига ўз эркларига мувофиқ эга бўладилар ва бу ҳуқуқларини ўз манфаатларини кўзлаб амалга оширадилар. Улар шартнома асосида ўз ҳуқуқ ва бурчларини белгилашда ва қонун ҳужжатларига зид бўлмаган ҳар қандай шартнома шартларини аниқлашда эркиндирлар.

Товарлар, хизматлар ва молиявий маблағлар Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида эркин ҳаракатда бўлади.

Хавфсизликни таъминлаш, инсонларнинг ҳаёти ва соғлиғини ҳимоя қилиш, табиатни ва маданий бойликларни муҳофаза қилиш учун зарур бўлса, товарлар ва хизматлар ҳаракатда бўлишини чеклаш қонун ҳужжатларига мувофиқ жорий этилиши мумкин.


1. Шарҳланаётган моддада фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий тамойиллари, яъни, моҳиятан, бутун фуқаролик ҳуқуқи тизимининг пойдевори бўлган энг асосий қоидалар ифодаланган ва мустаҳкамланган, унда Ўзбекистон Республикасида мулк, иқтисодий фаолиият ва тадбиркорлик дахлсизлигининг конституциявий кафолатлари акс этган.

Моддада баён этилган асосий негизлар (тамойиллар) ва кафолатлар фуқаролик қонун ҳужжатларига янги сифат хусусиятлари бахш этиб, ФКни Ўзбекистоннинг ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиёти шаклланиши ва ривожланиши давридаги муҳим ҳуқуқий манба деб ҳисоблашга имкон беради.


2. Шарҳланаётган модданинг биринчи қисмида фуқаролик қонун ҳужжатлари асосий негизлари (тамойиллари)нинг рўйхати келтирилади. Улар жумласига қуйидагилар киради:


а) фуқаролик қонун ҳужжатлари билан тартибга солинадиган муносабатлар иштирокчиларининг тенглиги тамойили. Бундай тенглик қуйидаги улуш услубий тартибдан келиб чиқади: фуқаролик - ҳуқуқий муносабатлар қатнашчилари бир-бирларига нисбатан тобе, қарам бўлмаган субъектлар (жисмоний ва юридик шахслар) хисобланадилар ва фуқаролик ҳуқуқларини вужудга келиши, амалга оширилиши ва химоя қилинишда қонунга биноан тенг ва мустақил деб эътироф этиладилар. Ҳуқуқий муносабатлар қатнашчиларини бундай тенглиги уларнинг субъектив фуқаролик ҳуқуқларини тенглигини англатмайди, балки унинг эгалари учун бундай ҳуқуқлар вужудга келиши, ўзгартирилиши, бекор бўлиши ва уларни бузганлик учун жавобгарликда тенглигини назарда тутади. Фуқаролик қонун ҳужжатларини предмети бўлиб хисобланадиган ушбу муносабатларда уларнинг иштирокчиларини фуқаролик қонуни ва суд олдида тенглиги уларнинг моддий ва ижтимоий нотенглигидан ва ташкилий жиҳатдан бири бирига тобе, қарамлигидан қатъий назар амал қилади ва бу шахслар хатти-харакатларига фуқаролик-ҳуқуқий таъсир кўрсатиш усулигагина хосдир. Фуқаролик ҳуқуқи субъектларининг хеч бири бошқасига буйруқ беришга хақли эмас.


б) мулк дахлсизлиги тамойилининг аҳамияти энг аввало мулкдор томонидан ўз мол-мулкидан қонунда таъқиқланмаган хар қандай мақсадларга эришиши учун ўзининг шахсан эркин хоҳиш асосида фойдаланиш имкониятида намоён бўлади. Бу айни пайтда мулкдорга товон пули тўланиши ёки тўланмаслигидан қатъий назар мулк ҳуқуқини мажбурий бекор бўлишга йўл қўйилмаслигини хам англатади. Қуйидаги қоидага қатъий амал қилиш талаб этилади:

мулк ҳуқуқини мажбурий бекор бўлишига фақат қонунда бевосита назарда тутилган асослар мавжуд бўлгандагина йўл қўйилади. Бундай норма Конституциянинг 53-моддада мустахкамлаб қўйилган бўлиб, унга кўра “хусусий мулк бошқа мулк шакллари каби дахлсиз ва давлат ҳимоясидадир. Мулкдор фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибдагина мулкидан маҳрум этилиши мумкин”.


в) Тартибга солинувчи бозор шароитларида шартнома эркинлиги фуқаролик ҳуқуқини хал қилувчи негизи сифатида намоён бўлади, бунда шартнома тарафларни муносабатларга хақиқатан хам эркин, ўз ташаббуси билан кираётганлигини ифодалайди. Шартнома мустақил субъектларни хўжалик алоқаларини ташкил этишнинг асоси хисобланади.

Шартнома эркинлиги тарафларни шартномавий муносабатларга киришишга хақиқий истаги ва эрк изҳори биринчидан, шартномани тузиш харакатларида, иккинчидан шартнома шартларини белгилаш харакатларида, учинчидан эса шартнома мажбуриятларини бажариш бўйча харакатларида намоён бўлади.

Шартномалар эркинлиги тамойили ФКнинг 354-моддада мустахкамлаб қўйилган бўлиб, унга кўра “Фуқаролар ва юридик шахслар шартнома тузишда эркиндирлар. Шартнома тузишга мажбур қилишга йўл қуйилмайди, шартнома тузиш бурчи ушбу Кодексда, бошқа қонунда ёки олинган мажбуриятда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно. Тарафлар қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган шартномани хам тузишлари мумкин.”.

Фуқаролар ва юридик шахслар нафақат шартнома мазмунини белгилашда, балки шартнома бўйича шерикларини (контрагентларни) танлашда хам эркиндирлар. Улар моддий ёки маънавий турмушнинг у ёки бу турдаги предметларига нисбатан ўз эхтиёжларини қаноатлантириш заруратига қараб шартномавий муносабатларга киришадилар. Шартнома тузишга мажбурлашга қонунда бундай ҳолат назарда тутилган ёки суд қарорида белгиланган бўлса йўл қуйилади (ФКнинг 377-модда 6-7-қисм). истеъмолчига тегишли товарлар сотиш, иш бажариш, хизмат кўрсатиш имконияти бўлган ҳолда оммавий шартнома тузишдан бош тортишга йўл қўйилмайди (ФКнинг 358-модда 3-қисм) давлат эҳтиёжлари учун товарлар етказиб бериш шартномасини тузиш давлат буюртмачиси учун хам, товарлар етказиб берувчи учун хам мажбурийдир (ФКнинг 459-модда 2-4-қисмлари).


г) Хусусий ишларга ва шахсий ҳаётга бирон бир кишининг ўзбошимчалик билан аралашишига йўл қўйилмаслиги фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий тамойилларидан хисобланади. Ўзбекистон Республикаси қонунларида назарда тутилган тартибдан ва ҳолатлардан ташқари ҳеч қандай давлат идораси ва махаллий ўзини-ўзи бошқариш органлари, шунингдек, бошқа ҳар қандай шахслар мулкий ва номулкий муносабатларга аралашувига йўл қўйилмайди. Ушбу тамойил Конституциянинг 27-моддада мустахкамлаб қўйилган “хар ким ўз шаъни ва обрўсига қилинган тажовузлардан, шахсий хаётига аралашишдан химояланиш ва турар-жойи дахлсизлиги ҳуқуқига эга” деган нормага асосланади.

Хусусий ишларга бирон бир кишининг ўзбошимчалик билан аралашишга йўл қўйилмаслиги тадбиркорлик субъектлари (якка тадбиркорлар ва тижорат ташкилотлари)ни ўз мол-мулкларини тасарруф этиши, даромадларини тақсимлаш, улардан фойдаланиш соҳасига давлат органлари ходимлари ва бошқа шахсларни хар қандай тазйиқларига таъқиқни англатади. Агарда қонунларда қандайдир талаблар белгилаб қўйилган бўлмаса, субъектларни ўз ишларида кимнидир руҳсатини олиш, маълумотлар тақдим этиш, бошқа бировни розилигини олиш талаб этилмайди. Шахсий, оилавий ва тижорат сирларига таълуқли маълумотларни тақдим этилишини талаб этиш таъқиқланади.

Хусусий ишларга хеч кимни ўзбошимчалик билан аралашишга йўл қўйилмаслиги айни пайтда шахсий хаётга, шахсий ҳужжатларга ва шахсий муносабатларга аралашувларга хам таъқиқ қўяди. Бундай таъқиқлар ФКнинг 8-боби тегишли нормаларида белгилаб қўйилган. Хусусий ишларга хеч кимни ўзбошимчалик билан аралашишига йўл қўйилмаслиги тамойили талабларини рўёбга чиқаришда ФКнинг 15-моддада белгилаб қўйилган давлат органлари ва маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органлари ёки ушбу органлар мансабдор шахслари томонидан содир этилган ғайриқонуний харакатлар натижасида фуқароларга ва юридик шахсларга етказилган зарарни қопланиши тўғрисидаги нормаси муҳим аҳамиятга эга.


д) фуқаролик ҳуқуқларини ҳеч қандай тўсқинликларсиз амалга оширилиши тамойили ФКнинг кўпгина нормаларида, хусусан унинг ўзига хос жиҳатлари ФКнинг 9-моддада ўз ифодасини топган. Фуқаролар ва юридик шахслар ўзларига тегишли фуқаролик ҳуқуқларини, шу жумладан уларни ҳимоя қилиш ҳуқуқини ҳам ўз хоҳишларига кўра тасарруф қиладилар ва хеч ким уларни амалга оширишга тўсқинлик қилишга хақли эмас. Фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги лозим. Фуқаролик - ҳуқуқий муносабатлар иштирокчиларининг ҳалол, оқилона ва адолат билан ҳаракат қилиши назарда тутилади.

Фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари, тадбиркорлар эса иш одоби қоидаларига ҳам риоя этишлари керак. Фуқаролар ва юридик шахсларнинг бошқа шахсга зарар етказишга бошқача шаклларда ҳуқуқни суистеъмол қилишга, шунингдек ҳуқуқни унинг мақсадига зид тарзда амалга оширишига қаратилган харакатларига йўл қўйилмайди.


е) Бузилган ҳуқуқларни тикланиши, уларнинг суд орқали ҳимоя қилинишини таъминлаш хам фуқаролик ҳуқуқининг асосий тамойилларидан хисобланади. Бу шу билан изоҳланадики, фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик ҳуқуқбузарлик содир этганнинг шахсига эмас, балки шахсни бузилган ҳуқуқларини тикланишига, ҳуқуқбузарлик оқибатида унга етказилган моддий зарарларни ва маънавий зиённи қопланишига қаратилади.

Барча ҳолатларда фуқаролик ҳуқуқларини суд тартибида ҳимоя қилиш демократик тамойилларни фуқаролик қонун ҳужжатларига жорий этилишини ўзига хос исботи бўлиб ҳисобланади. Ушбу тартиб қуйидаги икки қоидани ўзида мустаҳкамлайди: а) ФКда ва бошқа қонунларда тегишли кўрсатма бор-йўқлигидан қатъий назар фуқаролик ҳуқуқларини маъмурий тартибда ҳимоя қилиш хисобланади (ФКнинг 10-модда 2-қисм). Бироқ бунда хам маъмурий тартибда қабул қилган қарорлар устидан судга шикоят қилиш мумкин, демак маъмурий тартиб устидан хам суд назорати мавжуд; б) Суд фуқаролик ҳуқуқларини бузувчи ҳужжатларни, яъни улар давлат органлари ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари томонидан қабул қилинганидан қатъий назар, ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Фуқаролик ҳуқуқининг юқорида санаб ўтилган раҳбарий қоидалари, асосий негизлари реал турмушдан узилган мавҳум мулоҳазалар эмас. Ушбу тамойиллар ижтимоий тараққиёт эҳтиёжларини ўзида тўлиқ мужассамлаштирувчи инъикоси ҳисобланади.


3. Юқорида кўрсатилган фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий негизлари (тамойил)ларининг хеч бири мутлоқ характерга эга эмас. Уларнинг барчаси юридик тартиботни, кўпроқ эса фактик (амалиёт) тартиботининг у ёки бу истиснолари таъсири доирасига тушади. Ушбу рахбарий қоидаларни (тамойилларни) асосий қиймати шундаки улар биргаликда мажмуа сифатида фуқаролик қонун ҳужжатларини мулкий ва номулкий муносабатларни энг самарали тарзда тартибга солишга қодир бўлган демократик типдаги яхлит тизимли тузилма сифатида шакллантиради. Шуни ҳам таъкидлаш лозимки муайян холатларда фуқаролик қонун ҳужжатларини асосий негизлари, масалан, ҳуқуқ аналогияси (ўхшашлиги)дан фойдаланишда муайян ҳуқуқий муносабатларда тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини бевосита белгилаш манбаси бўлиб хам хизмат қилиши мумкин (ФКнинг 5-модда 2-қисм).


4. Шархланаётган модданинг иккинчи қисмида фуқаролар ва юридик шахсларни қонунда назарда тутилган фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлиш ва амалга оширишда эркинлиги тамойили мустахкамланган. Бунда ўз “эркларига кўра” ва “ўз манфаатларини кўзлаб” тушунчалари фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллаш босқичида ушбу тамойилни умумий йўналтирувчи харакатини белгилайди. Албатта, уларни хар доим ҳам том маънода талқин этиш тўғри бўлмаган бўлур эди, чунки фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлиш ва амалга ошириш “ўз эрки билан эмас” (масалан, васийларни вояга етмаганларга нисбатан харкатлари) ва “ўз манфаатларини кўзламаган” холда (масалан, бошқа шахслар, давлат, жамият манфаатларини кўзлаб) намоён бўлиш ҳоллари ҳам учрайди.

Шархланаётган модданинг 3-қисмида товарлар, хизматлар ва молиявий маблағларни ЎзР худудида эркин харакатда бўлиши тўғрисидаги норма ўз ифодасини топган, бу эса мамлакатни ягона иқтисодий майдон сифатида мавжудлигининг муҳим шарти ҳисобланади.

Ушбу модданинг 4-қисмида товарлар, хизматлар ва молиявий маблағларни эркин харакатини чеклаш асослари белгиланган бўлиб, буни амалга оширишга давлат ва жамият хавфсизлигини, инсонлар соғлиғи ва ҳаётини, табиатни ва маданий бойликларни муҳофаза қилинишини таъминлаш мақсадида давлат хокимияти органлари томонидан махсус норматив ҳуқуқий ҳужжат қабул қилиш орқалигина йўл қўйилади.



2-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатлари билан

тартибга солинадиган муносабатлар


Фуқаролик қонун ҳужжатлари фуқаролик муомаласи иштирокчиларининг ҳуқуқий ҳолатини, мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий ҳуқуқларнинг, интеллектуал фаолият натижаларига бўлган ҳуқуқларнинг вужудга келиш асосларини ҳамда уларни амалга ошириш тартибини белгилайди, шартнома мажбуриятлари ва ўзга мажбуриятларни, шунингдек бошқа мулкий ҳамда у билан боғлиқ шахсий номулкий муносабатларни тартибга солади.

Фуқаролар, юридик шахслар ва давлат фуқаролик қонун ҳужжатлари билан тартибга солинадиган муносабатларнинг иштирокчилари бўладилар.

Агар қонунда бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, фуқаролик қонун ҳужжатларида белгилаб қўйилган қоидалар чет эллик фуқаролар, фуқаролиги бўлмаган шахслар ҳамда чет эллик юридик шахслар иштирокидаги муносабатларга қўлланилади.

Шахсий номулкий муносабатлар ва мулкий муносабатлар билан боғлиқ бўлмаган шахсий муносабатлар, агар қонунларда бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса ёки бу муносабатларнинг моҳиятидан ўзгача ҳол англашилмаса, фуқаролик қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади.

Ушбу модданинг биринчи қисмида кўрсатилган белгиларга жавоб берадиган Оила муносабатларга, меҳнат муносабатларига ва табиий ресурслардан фойдаланиш ҳамда атроф - муҳитни муҳофаза қилиш муносабатларига нисбатан фуқаролик қонун ҳужжатлари бу муносабатлар махсус қонунлар билан тартибга солинмайдиган ҳолларда қўлланилади.

Бир тарафнинг иккинчи тарафга маъмурий бўйсунишига асосланган мулкий муносабатларга, шу жумладан солиқ, молиявий ва бошқа маъмурий муносабатларга нисбатан фуқаролик қонун ҳужжатлари қўлланилмайди, қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.


1. Шарҳланаётган моддада фуқаролик қонун ҳужжатлари томонидан тартибга солинадиган ижтимоий муносабатларнинг турлари таърифланади. Мазкур муносабатлар объектларининг хусусиятлари ва фуқаролик муомаласи иштирокчиларининг ҳуқуқий ҳолатини ҳисобга олган ҳолда фуқаролик қонун ҳужжатлари таъсири қамраб оладиган муносабатларни айрим турларига ҳуқуқий тавсиф берилади.

Фуқаролик қонун ҳужжатлари томонидан тартибга солинадиган муносабатларнинг уч тури фарқланади: мулкий муносабатлар, улар билан боғлиқ шахсий номулкий муносабатлар ҳамда мулкий муносабатлар боғлиқ бўлмаган, объекти сифатида инсоннинг унинг ўзидан ажралмас ҳуқуқ ва эркинликлари, шунингдек, бошқа номоддий манфаатлар ҳисобланган шахсий муносабатлар фарқланади.

Иқтисодиёт соҳасида амал қилувчи мулкий муносабатлар кўрсатиб ўтилган муносабатлар ичида етакчи ўрин тутади. Товар-пул муомаласида товар сифатида иштирок этадиган ёки иштирок этиши мумкин бўлган мол-мулк уларнинг асосий объекти ҳисобланади. Бозор иқтисодиётига ўтилиши билан боғлиқ равишда фуқаролик қонун ҳужжатлари билан тартибга солинадиган мулкий муносабатларнинг мол-мулкни янги тоифаларини қамраб олиш жараёни содир бўлмоқда. Бугун уларнинг сирасига, жумладан, товарга айланиб улгурган ер, бошқа табиий ресурслар, кўп қаватли тураржой бинолари, бошқа тураржой квартиралари киритилмоқда.


2. Мулкий муносабатларга боғлиқ шахсий номулкий муносабатлар (шарҳланаётган модданинг 1-қисми) кўпчилик ҳолларда муаллифлик ҳуқуқи, исмга бўлган ҳуқуқи ҳамда илм-фан, адабиёт ва санъат асарларига, ихтиролар, саноат намуналарига бўлган бошқа шахсий номулкий муносабатлар, адабиёт ва санъат асарлари ижрочиларининг шахсий номулкий ҳуқуқлари юзасидан вужудга келади. Иқтисодий мазмунга эга бўлмаган ва тўғридан-тўғри пулда баҳолашнинг имкони бўлмаган ҳуқуқлар бундай муносабатларнинг объекти ҳисобланади. Аммо ушбу ҳуқуқларнинг эгалари, бир пайтнинг ўзида, мулкий ҳуқуқларга, энг аввало, ўзининг интеллектуал фаолияти натижаларидан фойдаланишга мутлақ ҳуқуққа эгадирлар. Шунга боғлиқ равишда улар ушбу номулкий муносабатлар билан туташ мулкий муносабатлар асосида моддий наф топишлари ва даромад олишлари мумкин.


3. Инсоннинг ажралмас ҳуқуқ ва эркинликлари, шунингдек, бошқа номоддий неъматлар билан боғлиқ манфаатларни ҳимоялаш бўйича муносабатлар алоҳида турни ташкил этади. Ушбу муносабатлар мулкий муносабатлар билан бевосита боғлиқ эмас, аммо тегишли ҳуқуқ, эркинлик ва манфаатлар бузилганда уларнинг эгаларига етказилган маънавий зиён учун товон тўлаш бошқа чоралар билан биргаликда қўлланиши мумкин. ФК фуқаролик қонун ҳужжатлари билан муҳофаза қилинадиган ҳуқуқ, эркинлик ва бошқа номоддий манфаатларнинг рўйхати очиқ бўлиши (узил кесил бўлмаслиги) нуқтаи назарида туради, бу эса уни қўлланиш доирасини анча кенгайтиради.


4. Шарҳланаётган моддада фуқаролик қонун ҳужжатлари томонидан тартибга солинадиган мулкий ва номулкий муносабатларнинг белгилари мавжуд. Ушбу белгилар мазкур муносабатларни ҳуқуқнинг бошқа соҳалари, жумладан, меҳнат, оила, маъмурий, ер, табиий ресурслар ва ш.к. ҳуқуқ нормалари доирасига тааллуқли бошқа мулкий ва номулкий муносабатлардан алоҳида ажратишга ва шунга мувофиқ равишда чегаралашга имкон беради. Фуқаролик қонунчилиги томонидан тартибга солинадиган муносабатлар иштирокчиларининг тенглиги, эрк мухторияти ва мулкий мустақиллиги шундай белгилар сирасига киради. Фуқаролик қонун ҳужжатлари фуқаролик ҳуқуқи иштирокчилари (субъектлари) ўртасидаги ташқи деб аталувчи муносабатларни тартибга солади. Юридик шахслар ичида ташкилот ходимлари ўртасида юзага келадиган, ёлланма меҳнатдан фойдаланишга асосланган мулкий ва ўзга муносабатлар одатда анъанавий тарзда меҳнат ҳуқуқи нормалари билан тартибга солинади, башарти қонун ҳужжатларида ёки таъсис шартномасида улар бевосита фуқаролик қонун ҳужжатларига ҳавола қилинмаган бўлса. Жумладан, ташкилотларда иш берувчилар ва ходимлар ўртасидаги ёлланма меҳнатдан фойдаланиш бўйича муносабатлар фуқаролик эмас, меҳнат қонунчилиги нормалари билан тартибга солинади. Акциядорлар, иштирокчилар, аъзоларнинг тижорат ва айрим турдаги нотижорат ташкилотларининг фаолиятида қатнашуви билан боғлиқ ички муносабатлар ФК нормаларига мувофиқ фуқаролик қонун ҳужжатларининг таъсир доирасига киради.

Фуқаролик қонун ҳужжатлари таъсир доирасининг кўрсатиб ўтилган ташкилотлар ичида юзага келадиган ички муносабатларни қамраб олиши билан Ўзбекистон Республикаси фуқаролик ҳуқуқи янги хусусиятлар касб этади.

Фуқаролик қонун ҳужжатлари томонидан тартибга солинадиган муносабат турларини белгилаб беришдан ташқари, модданинг матнида фуқаролик муомаласи иштирокчиларининг ҳуқуқий мақомига ва фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларини асосий тоифаларининг умумий тавсифига доир қоидалар ҳам келтирилган.


5. Шарҳланаётган модданинг биринчи қисмида ишлатилаётган фуқаролик муомаласи тушунчаси ўз ичига битимларни ҳамда шу муомала иштирокчилари ўртасида юзага келувчи фуқаролик - ҳуқуқий муносабатлари доирасида мол-мулк ва бошқа объектларни хақ эвазига ва текин беришга қаратилган бошқа ҳатти-ҳаракатларни олади. Объекти субъектидан ажралмас ҳуқуқ, эркинлик ва бошқа номоддий манфаатлар бўлган муносабатлар фуқаролик муомаласидан ташқарида ётади. Фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларининг иштирокчилари (субъектлари) сифатида эса фуқаролар, юридик шахслар, давлат (шарҳланаётган модданинг 2-қисми) иштирок этиши мумкин. Қонун ҳужжатларида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларида миллий тартибни тақдим этиш асосида чет эллик фуқароларни, фуқаролиги бўлмаган шахсларни ва хорижий юридик шахсларни иштирок этишига йўл қуйилади.

Шарҳланаётган модданинг биринчи қисмида фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларнинг қонун чиқарувчи томонидан ажратиб кўрсатилаётган учта тоифаси етарлича аниқ кўриниб турибди, булар: мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий ҳуқуқларга доир ҳуқуқий муносабатлар; интеллектуал фаолият натижаларига бўлган мутлақ ҳуқуқлар билан боғлиқ ҳуқуқий муносабатлар (ажралмас ҳуқуқ, эркинлик ва бошқа номоддий манфаатлар тўғрисидаги ҳуқуқий муносабатларни ҳам шулар жумласига киритиш лозим); мажбуриятга оид ҳуқуқий муносабатлардир.

Фуқаролик қонунчилиги бир томоннинг иккинчи томонга маъмурий бўйсунишига асосланган муносабатларга, яъни томонлар ўртасида юридик тенглик негизи бўлмаган муносабатларга нисбатан қўлланилмайди. Бу маъмурий ҳуқуқ ва ҳуқуқнинг бошқа оммавий соҳаларининг амал қилиш доираси ҳисобланади.



3-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатлари


Фуқаролик қонун ҳужжатлари ушбу Кодексдан, ушбу Кодекс 2-моддасининг биринчи, тўртинчи ва бешинчи қисмларида кўрсатилган муносабатларни тартибга солувчи бошқа қонунлар ҳамда қонун ҳужжатларидан иборат.

Бошқа қонунлар ва қонун ҳужжатларидаги фуқаролик қонун ҳужжатлари нормалари ушбу Кодексга мос бўлиши шарт.

Вазирликлар, идоралар ва бошқа давлат органлари ушбу Кодексда, бошқа қонунлар ва қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда ва доирада фуқаролик муносабатларини тартибга солувчи ҳужжатлар чиқаришлари мумкин.


1. Фуқаролик ҳуқуқи манбалари тизимида шарҳланаётган модданинг қоидалари энг муҳим аҳамиятга эга. Улар ФКнинг 2-моддасида кўрсатилган муносабатларни тартибга солувчи норматив ҳужжатларнинг юридик табиати ва қуйидан юқорига босқичма-босқич бўйсуниш тизимини таърифлайди.

Шарҳланаётган модданинг биринчи қисмида фуқаролик қонунчилиги тушунчаси мавжуддир. "Қонунчилик" тушунчасидан ФКда қонунлар (шу жумладан ФК), Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари ва Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг қарорлари, шунингдек, вазирлик ва идораларнинг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари ҳамда жойлардаги давлат ҳокимияти органларининг норматив-ҳуқуқий тусдаги ҳужжатларни жамлаб белгилаш учун қўлланилади.

Шарҳланаётган модданинг иккинчи қисмида фуқаролик қонунчилигига яна бир муҳим янгилик киритилмоқда. ФКнинг бошқа барча қонунларга нисбатан уларнинг таркибига қўшилаётган фуқаролик ҳуқуқи нормалари борасида устунлиги ўрнатилмоқда. Иккинчи қисмнинг қоидалари, фуқаролик қонунчилиги тизими ҳар доим ҳам ФК нормалари билан чекланиб қолмаслигидан келиб чиқмоқда. Фуқаролик ҳуқуқи нормалари етарлича катта миқдорда меҳнат, оила, маъмурий, ўрмончилик, сув қонунчилигида, ер ости бойликлари ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонунчиликда, комплекс хусусиятга эга кўп сонли қонунларда мавжуд. Фуқаролик қонунчилиги тизимида ФК мувофиқлаштирувчи марказ ўрнини тутмоқда. Шу сабабдан бошқа қонунлар ва қонуности ҳужжатларида мавжуд фуқаролик ҳуқуқи нормалари унга мувофиқ бўлиши керак. Мазкур нормалар ушбу талабга мувофиқ бўлмаган, аммо уларни қабул қилинишини жамият ва давлат манфаатлари тақозо этган ҳолларда бундай нормаларни қабул қилиш билан бирга ФКга тегишли ўзгартиришларни киритиш зарур бўлади.


2. Фуқаролик ҳуқуқи нормаларини ўз ичига олган ҳужжатларнинг босқичма-босқич кетма-кетлигида қонунлардан сўнг иккинчи ўринни Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари эгаллайди.

Улар, ФК ва ўзга қонунларга зид бўлмаслик шарти билан, ФКнинг 2-моддаси биринчи ва тўртинчи қисмларида кўрсатилган муносабатларни фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг барча масалалари бўйича қабул қилиниши мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонларида фуқаролик ҳуқуқи нормаларининг икки тоифаси бўлиши мумкин.

Бир тоифаси Ўзбекистон Республикаси фуқаролик ҳуқуқи ва амалдаги бошқа қонунларнинг нормаларини конкретлаштиришни мақсад қилиб қўяди.

Нормаларнинг иккинчи тоифаси муносабатларнинг, ҳали улар бўйича қонун қабул қилинмаган ёки қабул қилинишида умуман зарурати бўлмаганларини тартибга солиш учун мўлжаланган. Бунда, Конституция ва ФК бундай муносабатларни Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонлари ва қарорлари билан ҳуқуқий тартибга солишга имкон беради деб фараз қилинади. Булар тезкор хусусиятга эга нормалар бўлиб, кейинчалик улар, башарти Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик палатаси томонидан қабул қилиниши лозим бўлса, тегишли қонунларга алмаштирилиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 20 июлда ПФ-3897-сонли Иқтисодиётнинг стратегик тармоқларидаги корхоналарни хусусийлаштириш жараёнларини чуқурлаштириш борасидаги қўшимча тадбирлар тўғрисида”ги фармонида мавжуд нормалар бунга мисол бўлиши мумкин.

Фуқаролик ҳуқуқи нормаларини ўз ичига олган Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг қарорлари фуқаролик ҳуқуқи манбаларининг босқичма-босқич кетма-кетлигида учинчи ўринни эгаллайди. Норма яратиш соҳасида улар, қонунлар ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари ва қарорларини бажарилишини таъминлашга мўлжалланган. Шарҳланаётган модданинг учинчи қисмида кўрсатилганидек, улар ФК ва бошқа қонунлар, Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари ва қарорлари асосида ва уларни бажарилиши учун қабул қилинадилар. Хусусан, ФК 358-моддасининг бешинчи қисмида Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматини оммавий шартномаларни (намунавий шартномалар, низомлар ва ш.к.) тузиш ва бажаришда шарт бўлган қоидаларни чиқаришга ваколатловчи норма киритилган.


3. ФК Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати томонидан фуқаролик ҳуқуқининг, уларни бажариш-таъминлаш вазифаси доирасидан четга чиқувчи нормаларни ўз ичига олган қарорларни қабул қилиш имкониятини назарда тутмайди. Шуниси билан улар Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари ва қарорларида мавжуд бўлиши мумкин нормаларда фарқланади. Уларни ижобий аҳамияти ҳам шунда, чунки улар ФК ва бошқа қонунларнинг нормалари билан бир қаторда узоқ муддат фойдаланишга мўлжалланган. Бошқача айтганда, Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати қарорларида мавжуд фуқаролик-ҳуқуқий нормалар барқарор амал қилади деб фараз қилинади.


4. Фуқаролик ҳуқуқи нормалари, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси вазирликлари ва бошқа ижроия ҳокимияти органлари (давлат қўмиталари, бошқа давлат органлари) томонидан чиқариладиган ҳужжатларда ҳам мавжуд бўлиши мумкин. Улар идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжат деб аталиб, фуқаролик ҳуқуқи манбалари тизимида ўзининг доимий ўрнига эга.

Ижроия ҳокимияти органлари фуқаролик ҳуқуқи нормаларини ўз ичига олган ҳужжатларни фақатгина ФКда, бошқа қонун ва ўзга ҳуқуқий ҳужжатларда (Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонлари Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати қарорларида) назарда тутилган ҳолатларда ва доирадагина қабул қилишлари мумкин.

Ижроия ҳокимияти органларининг давлат рўйхатидан ўтмаган, шунингдек, рўйхатдан ўтган, аммо белгиланган тартибда эълон қилинмаган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари (ўз ичига давлат сирини ташкил этувчи маълумотларни ёхуд махфий тусдаги маълумотларни олган ҳужжатлар ва уларнинг айрим қоидаларидан ташқари) амалга киритилмагани сабабли ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқармайди ҳамда тегишли ҳуқуқий муносабатларни тартибга солиш, уларда мустахкамланган талабларни бажармаганлиги учун фуқароларга, мансабдор шахсларга ва ташкилотларга нисбатан жазо чораларини қўллаш учун асос бўла олмайди. Низоларни ҳал қилишда бундай ҳужжатларга таяниш мумкин эмас.



4-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатларининг

вақт бўйича амал қилиши


Фуқаролик қонун ҳужжатлари орқага қайтиш кучига эга эмас ва улар амалга киритилганидан кейин вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланилади.

Қонун у амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатларга қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган ҳоллардагина татбиқ этилади.

Фуқаролик қонун ҳужжати амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатлар бўйича бу қонун ҳужжати у амалга киритилганидан кейин вужудга келган ҳуқуқ ва бурчларга нисбатан қўлланилади.

Агар шартнома тузилганидан кейин тарафлар учун мажбурий бўлган, шартнома тузилаётган пайтдагидан бошқача қоидаларни белгилайдиган қонун қабул қилинган бўлса, тузилган шартноманинг шартлари ўз кучини сақлаб қолади, қонуннинг аввал тузилган шартномалардан келиб чиққан муносабатларга татбиқ этилиши кўрсатилган ҳоллар бундан мустасно.


1. Шарҳланаётган моддада фуқаролик қонун ҳужжатларининг вақт бўйича таъсир қилишига тааллуқли иккита норматив қоида белгиланади. Улардан бири янгидан вужудга келувчи ҳуқуқий муносабатларни, иккинчиси эса, янги Қонун кучга кирганидан сўнг ҳам давом этаётган ҳуқуқий муносабатларни қамраб олади.

Умумий қоида сифатида янги қонун фақатгина у кучга кирганидан сўнг вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланади ва шунга мувофиқ равишда, орқага қайтиш кучига эга эмас.


2. Ўзбекистон Республикасининг 2000 йил 14 декабрда 160-II-сонли "Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида"ги Қонунининг 26-моддасига биноан: "Ўзбекистон Республикасининг қонунлари ва Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг қарорлари, шунингдек, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг қарорлари, агар ҳужжатларнинг ўзида бошқа муддат кўрсатилган бўлмаса, расман эълон қилинганидан сўнг ўн кундан кейин кучга киради".

Истисно сифатида қонун, у кучга киргунига қадар вужудга келган муносабатларни ҳам қамраб олиши мумкин, агарда бу қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган бўлса. Янги қонуннинг у кучга киргунига қадар юзага келган муносабатларга татбиқ этилишининг икки: тўлиқ ва қисман вариантлари (турлари) мавжуд бўлиши мумкин.

Биринчи ҳолда қонуннинг таъсири, у кучга киргунига қадар бошқа қонун ҳужжатлари билан тартибга солинган муносабатларга татбиқ этилади. Шарҳланаётган модданинг иккинчи қисмида айнан шу ҳолат (вариант) кўзда тутилган.


3. Қонуннинг у кучга киргунига қадар юзага келган муносабатларга нисбатан қўлланишининг иккинчи ҳоли шарҳланаётган модданинг учинчи қисмида назарда тутилган. У янги қонуннинг кучга киргунидан сўнг вужудга келган ҳуқуқ ва мажбуриятларга нисбатан қўлланишига тааллуқлидир. Янги қонун кучга кирмасдан аввал вужудга келган ҳуқуқ ва мажбуриятларга, жумладан, янги қонун кучга кирган пайтда бирон-бир сабабларга кўра амалга оширилмай (бажарилмай) қолганларига нисбатан аввал амалда бўлган қонунчилик қўлланади.

Кўрсатиб ўтилган қоида янги қонун кучга киргунига қадар тузилган шартнома бўйича томонларнинг муносабатларига таъсир этмайди (ФК 357-моддасига қисмлар).



5-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатларини

ўхшашлик бўйича қўллаш


Ушбу Кодекс 2-моддасининг биринчи, тўртинчи ва бешинчи қисмларида назарда тутилган муносабатлар қонун ҳужжатлари ёки тарафларнинг келишуви билан тўғридан-тўғри тартибга солинмаган ҳолларда фуқаролик қонун ҳужжатларининг ўхшаш муносабатларни тартибга солувчи нормаси қўлланилади (қонун ўхшашлиги).

Кўрсатиб ўтилган ҳолларда қонун ўхшашлигидан фойдаланиш мумкин бўлмаса, тарафларнинг ҳуқуқ ва бурчлари фуқаролик қонун ҳужжатларининг умумий негизлари ва мазмуни (ҳуқуқ ўхшашлиги)га ҳамда ҳалоллик, оқиллик ва адолат талабларига амал қилган ҳолда белгиланади.

Фуқаролик ҳуқуқларини чеклайдиган ва жавобгарлик белгилайдиган нормаларни ўхшашлик бўйича қўлланишга йўл қўйилмайди.


1. Мазкур модда қоидаларини қўллаш учун иккита зарур шартга риоя қилиниши талаб этилади. Биринчидан, моддада сўз бораётган муносабатлар фуқаролик қонун ҳужжатлари томонидан тартибга солинаётган ҳуқуқий майдон чегарасида бўлиши керак (ФК 2-моддаси). Иккинчидан, ушбу муносабатлар қонунларда, бошқа норматив ҳужжатларда ёки иш муомаласи одатларида мавжуд конкрет ҳуқуқий нормалар билан тартибга солинмаган. Бошқача айтганда, фуқаролик ҳуқуқи манбаларида кўриб чиқилаётган муносабатлар таркибига оид бўшлиқ мавжуд. Шарҳланаётган модданинг биринчи қисмидаги томонларнинг келишувига доир ҳавола нотўғри, чунки томонларнинг келишуви моҳиятига кўра фуқаролик ҳуқуқи манбалари сирасига кирмайди. Бунинг устига, айнан унинг ўзи кўпинча қонун ва ҳуқуқ ўхшашлигини қўллаш объекти ҳисобланади. Қонун ўхшашлиги ҳуқуқ ўхшашлигига нисбатан устунликка эга. Қонун ва ҳуқуқ ўхшашлиги авваллари фақат фуқаролик-ижроия қонунчилигида назарда тутиларди.


2. Қонун ўхшашлиги деганда тегишли муносабатга нисбатан ўхшаш муносабатларни тартибга солувчи қонунни қўллашга айтилади. Бирон-бир ўзга норматив ҳужжат, шу жумладан, ЎзР Президентининг фармони ва ЎзР Ҳукуматининг қарори эмас, балки айнан қонуннинг ўзи қўлланиши керак. Масалан, қонун билан тартибга солинувчи бир тусли шартнома (пудрат туридаги шартнома, мулкдан фойдаланиш билан боғлиқ шартнома ва ш.к.) юзасидан келиб чиқадиган муносабаталар ўхшаш муносабатлар жумласига киради.


3. Ҳуқуқ ўхшашлиги деганда тегишли муносабатга нисбатан фуқаролик қонунчилигининг умумий негизлари ва мазмунини, мазкур муносабат субъектлари риоя қилиши лозим бўлган ҳалоллик, оқиллик ва адолат талабларини ҳисобга олган ҳолда қўллаш тушунилади. Ҳуқуқ ўхшашлиги қонун ўхшашлигидан фойдаланишнинг имкони бўлмаганда қўлланади.

Фуқаролик қонун ҳужжатларининг умумий негизлари ва мазмуний моҳияти ФКнинг 1- ва 2-моддаларида мустаҳкамлаб қўйилган. Бундан ташқари, ҳуқуқ ўхшашлигидан фойдаланганда ҳуқуқни қўлловчилар ФКда мавжуд бўлган бошқа ўхшаш қоидалардан фойдаланишлари лозим.

Ҳуқуқ ўхшашлиги таъсири остига тушадиган муносабат субъектларига нисбатан қўйиладиган ҳалоллик, оқиллик ва адолат талаблари мазкур муносабатлар юзага келган ва мавжуд бўлган даврда субъектларнинг ўзини тутиши хусусиятларини белгилайди. "Ҳалоллик" субъектларнинг хулқида амалдаги виждонлилигини, "оқиллик" - ўз хулқининг ҳуқуқий тўғрилигини, мувофиқлигини англашни, "адолат" эса субъект хулқининг жамиятда ҳукмрон бўлган одоб-ахлоқ ва маънавий меъёрларга мувофиқлигини англатади.



6-модда. Иш муомаласи одатлари.

Маҳаллий одат ва анъаналар


Тадбиркорлик фаолиятининг бирон-бир соҳасида вужудга келган ва кенг қўлланиладиган, қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган хулқ-атвор қоидаси, бирон-бир ҳужжатда ёзилганлиги ёки ёзилмаганлигидан қатъи назар, иш муомаласи одати деб ҳисобланади.

Фуқаролик қонун ҳужжатларида тегишли нормалар бўлмаган тақдирда, бу муносабатларни тартибга солишда маҳаллий одат ва анъаналар қўлланилади.

Тегишли муносабат иштирокчилари учун мажбурий бўлган қонун ҳужжатлари нормаларига ёки шартномага зид бўлган иш муомаласи одатлари, маҳаллий одат ва анъаналар қўлланилмайди.


1. Фуқаролик ҳуқуқи манбалари тизимига тадбиркорлик фаолияти соҳасида қўлланадиган иш муомаласи одатлари киритилмоқда. Тадбиркорлик фаолияти соҳаси жамият иқтисодий ҳаётининг бирон-бир соҳаси ёки ҳудуд билан боғланмайди. Одатлар тармоқ ичида, тармоқлараро, ҳудудий, маҳаллий, умуммиллий ва ҳоказо турларда бўлиши мумкин. Муҳими шуки, ўзининг вазифаси ва хусусияти бўйича улар фуқаролик-тадбиркорлик муомаласи соҳасида қўлланадиган Ўзбекистон фуқаролик ҳуқуқи манбалари гуруҳига мансубдир. Одат ашёвий ҳуқуқ эмас, мажбурият ҳуқуқининг манбасидир. Шу сабабдан ФКда улар иш муомаласи одатлари деб аталмоқда. Тадбиркорлик муносабатлари доирасидан ташқарида иш муомаласи одатлари (савдо одатлари) фуқаролик ҳуқуқи манбалари деб ҳисобланмайди.


2. Шарҳланаётган модданинг биринчи қисмида хулқ-атвор қоидаси, яъни қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган норма сифатида иш муомаласи одатига тушунча берилмоқда. Иш муомаласи одатларига тааллуқли хулқ-атвор қоидаларини ажратиб олишда иккинчи қисмида кўрсатилган қонунчилик нормаларининг мавжуд эмаслигига ҳаволанинг ўзигина етарли эмас.

Давлат томонидан унинг норма яратувчанлик фаолияти соҳасида қабул қилинган ўзга расмий ҳужжатлари (ЎзР Президентининг фармонлари, ЎзР Ҳукуматининг қарорлари, идоравий норматив ҳужжатлар)да ҳам назарда тутилмаган хулқ-атвор қоидаси иш муомаласи одати деб ҳисобланиши мумкин.

Одат сифатида кўриб чиқилаётган хулқ-атвор қоидаси тадбиркорлик фаолиятининг тегишли соҳасида барқарор ва умум эътироф этилган ("шаклланган ва кенг қўлланадиган") бўлиши лозим. Ифодаланиш шакли бўйича у оғзаки ёхуд бирон-бир ҳужжатда ёзма қайд этилган бўлиши мумкин. Муайян ҳуқуқий муносабатларга нисбатан қўлланадиган одатларнинг, жумладан, оғзаки шаклда ифодаланган одатларнинг мавжудлиги ва мазмуни исботлаш ҳуқуқи соҳасига тааллуқлидир.

Шарҳланаётган модданинг иккинчи қисмида тўғридан-тўғри айтилганидек, иш муомаласи одатлари нафақат қонунчиликка (давлат томонидан қабул қилинадиган бошқа норматив ҳужжатларга), балки шартномага нисбатан ҳам тобе ўрин тутади. Томонлар шартномага иш муомаласи одатларига зид бўлган шартларни ҳам қўшишга ҳақлидир. Худди шу тартибда улар иш муомаласи одатларини шартнома шартларига айлантиришлари ҳам мумкин, бу ҳолда одатлар фуқаролик ҳуқуқи манбаси сифатида кучини йўқотади.

Иш муомаласи одатлари ҳам мажбуриятли ҳуқуқий муносабатларнинг шартларини белгиловчи нормалар сифатида қўлланиши (ФКнинг 236, 239, 243 моддаларини қисмлари), ҳам шартнома шартларини талқин қилишда (ФКнинг 363-моддаси) ишлатилиши мумкин.



7-модда. Фуқаролик қонун ҳужжатлари ва

халқаро шартномалар ҳамда битимлар


Агар халқаро шартномада ёки битимда фуқаролик қонун ҳужжатларидагига қараганда бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома ёки битим қоидалари қўлланилади.


1. Фуқаролик қонун ҳужжатлари билан халқаро шартнома ва келишувларнинг ўзаро муносабати тўғрисидаги шарҳланаётган модданинг қоидаси Ўзбекистон фуқаролик ҳуқуқи учун янги ҳисобланади.

Халқаро шартнома ва битимларни ЎзР ҳуқуқ тизимига ва унинг фуқаролик ҳуқуқига доир осттизимига киритилиши икки хил усулда амалга оширилиши мумкин: халқаро шартнома ва келишувларнинг қоидаларини мамлакатимизнинг ҳуқуқ нормаларига айлантирувчи (имплантация) қонунни қабул қилиш йўли билан ҳамда қонун чиқарувчи томонидан унсиз (сукут) равишда Ўзбекистон ҳуқуқ тизимида шартнома ва келишувларнинг қоидалари мавжудлигини тан олиш йўли билан.


2. Ўзбекистоннинг фуқаролик қонунчилигида кенг қўлланадиган биринчи ҳолда ҳаттоки халқаро ҳуқуқнинг муайян манбаларига хавола қилиш заруратининг ўзи вужудга келмайди. Масалан, ФКга фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий негизлари тўғрисидаги 1-модда шу тартибда киритилган эди. Шунга мувофиқ равишда, фуқаролик қонунчилиги билан халқаро ҳуқуқ нормаларининг ўзаро муносабатига бирон-бир алоҳида муаммонинг ўзи амалиётда вужудга келмайди.

Иккинчи ҳолатда эса кўрсатиб ўтилган халқаро шартнома ва келишувлар ЎзР ҳуқуқ тизимида автоном тартибда амал қилади. Халқаро ҳуқуқнинг умум эътироф этилган нормаларига нисбатан бу ҳолат уларни идентификациялашда ҳуқуқни қўллаш органлари учун маълум бир қийинчиликларни туғдиради. Бу нормалар БМТ Уставида, БМТ Бош Ассамблеясининг декларация ва резолюцияларида, Халқаро Суднинг қарорларида, бошқа универсал халқаро ташкилотларнинг қарорлари ва умуман халқаро одат ҳуқуқида мавжуддир. Масалан, Халқаро савдо палатаси томонидан чиқариладиган савдо атамаларининг талқин этиш бўйича Халқаро қоидалар ("Инкотермс") халқаро иш муомаласи одатлари сирасига киради.


3. Шарҳланаётган моддада ЎзР халқаро шартнома ва келишувларини қўллашга доир махсус қоидалар белгиланган. Қонунда белгиланган тартибда ратификация қилинган ёки кучга киритилган ЎзР халқаро шартномаларини бевосита қўллаш презумцияси назарда тутилмоқда. Халқаро шартномада мавжуд қоида ва нормаларни қўллаш бўйича ички давлат ҳужжатини қабул қилиниши фақатгина бу шартноманинг ўзидан келиб чиққан ҳоллардагина талаб этилади.

Бундан ташқари, фуқаролик қонун ҳужжатлари нормалари ва ўзга норматив ҳужжатларга зид бўлган ҳолларда халқаро шартнома ва битимларнинг қоидаларини қўллаш устунлиги мустаҳкамлаб қўйилмоқда.



2-БОБ. ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚ ВА БУРЧЛАРИНИНГ

ВУЖУДГА КЕЛИШИ. ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚЛАРИНИ

АМАЛГА ОШИРИШ ВА ҲИМОЯ ҚИЛИШ


8-модда. Фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларининг вужудга келиш асослари

9-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш

10-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш

11-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини  ҳимоя  қилиш  усуллари

12-модда. Давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи

бошқариш органининг ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топиш

13-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини шахснинг ўзи ҳимоя қилиши

14-модда. Зарарни қоплаш

15-модда. Давлат органлари ва фуқароларнинг  ўзини  ўзи

бошқариш органлари томонидан етказилган зарарни тўлаш



8-модда. Фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларининг

вужудга келиш асослари


Фуқаролик ҳуқуқ ва бурчлари қонун ҳужжатларида назарда тутилган асослардан, шунингдек фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг, гарчи қонун ҳужжатларида назарда тутилган бўлмаса-да, лекин фуқаролик қонун ҳужжатларининг умумий негизлари ва мазмунига кўра фуқаролик ҳуқуқ ҳамда бурчларни келтириб чиқарадиган ҳаракатларидан вужудга келади.

Фуқаролик ҳуқуқ ва бурчлари қуйидагилардан вужудга келади:

1) қонунда назарда тутилган шартномалар ва бошқа битимлардан, шунингдек гарчи қонунда назарда тутилган бўлмаса-да, лекин унга зид бўлмаган шартномалар ва бошқа битимлардан;

2) қонунда фуқаролик ҳуқуқ ва бурчлари вужудга келишининг асоси сифатида назарда тутилган давлат органларининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ҳужжатларидан;

3) суднинг фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини белгилаган қароридан;

4) қонун йўл қўядиган асосларда мол-мулк олиш натижасида;

5) фан, адабиёт, санъат асарларини яратиш, ихтиролар ва бошқа интеллектуал фаолият натижасида;

6) бошқа шахсга зарар етказиш натижасида;

7) асоссиз бойиб кетиш натижасида;

8) фуқаролар ва юридик шахсларнинг бошқа ҳаракатлари натижасида;

9) қонун ҳужжатлари фуқаролик-ҳуқуқий оқибатларнинг келиб чиқиши билан боғлайдиган ҳодисалар натижасида.

Давлат рўйхатидан ўтказилиши шарт бўлган мол-мулкка бўлган ҳуқуқлар, агар қонунда бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, унга бўлган тегишли ҳуқуқлар рўйхатдан ўтказилган пайтдан бошлаб вужудга келади.


1. Шарҳланаётган модда фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларининг юзага келиши учун асосларни назарда тутмоқда. Фуқаролик ҳуқуқ ва бурчлари вужудга келтирувчи бундай асос деб атрофимиздаги воқеликнинг юридик фактлар деб аталувчи ҳолатлари тушунилади. Уларни айрим ҳолларда фуқаролик ҳуқуқи субъектининг ихтиёри билан, бошқа ҳолатларда эса унинг ихтиёрига боғлиқ бўлмаган ҳолда юзага келиши юридик фактларни тегишли равишда ҳаракатлар ва ҳодисаларга ажратиш имконини беради.

Ҳодисалар деганда атрофимизни ўраб турган воқеликнинг субъектларни ихтиёрига боғлиқ бўлмаган ҳолатлари тушунилади (масалан, инсоннинг туғилиши ёки ўлими, турли табиат ҳодисалари). Қонунчилик уларни фуқаролик - ҳуқуқий оқибатларни юзага келиши билан боғлаган ҳолатлардагина фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларнинг вужудга келиши учун асос бўлишлари мумкин. Хусусан, фуқаровий-ҳуқуқий хусусиятга эга оқибатларни келтириб чиқарувчи ҳодисалар ЎзР ФКнинг 17-моддаси иккинчи бандида (инсоннинг туғилиши ва ўлими), ЎзР ФКнинг 333-моддасининг учинчи қисмида (турли табиат ҳодисалари) ва ш.к. кўрсатилган.

Юридик факт деб тан олинадиган ҳаракатлар қонуний (қонун ҳужжатлари асосида ва унга мувофиқ, ушбу модданинг иккинчи қисми 1-5-бандлари) ва ноқонуний (қонун ҳужжатларига шартномалар ёки зиммага олинган турли мажбуриятларнинг шартларига зид ва уларни бузувчи ва б., ушбу модданинг иккинчи қисми 6-7-бандлари) деб ажратилиши мумкин.

Таъкидлаш лозимки, субъектнинг пассив хулқ-атвори, ҳаракат (ҳаракатсизлик)дан ўзини ноқонуний равишда тийиб туриши ёки сукут сақлаши ҳам фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларнинг юзага келиши учун асос бўлиши мумкин. Шартномавий мажбуриятларни бажармаслик (ЎзР ФК 237-моддаси) ва ш.к. ҳаракатсизликка мисол бўлиши мумкин. Қонун ҳужжатлари ёки томонларнинг келишуви имкон берган ҳолларда битим тузиш иродасини ифодалаш сукут орқали намоён бўлиши хам мумкин. (ЎзР ФК 105-моддаси)

Ушбу модда фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини вужудга келтирадиган асосларнинг тўла-тўкис рўйхатини белгиламайди, унда фақат кўп учрайдиган ва фуқаролик муомаласи учун аҳамиятли бўлган асослар келтирилган.

Мазкур модданинг қоидаларида (8-9-бандлар) ҳаракат ёки ҳодисалар оқибатида, улар фуқаролик кодексида ёхуд бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда назарда тутилмаган бўлсада, аммо фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий негизлари ва мазмунига биноан ушбу оқибатларни келтириб чиқариши натижасида фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини вужудга келиши назарда тутилади (бир шахс томонидан иккинчи шахснинг фойдасига қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган шартномавий ёки бошқа асосларсиз ишларнинг бажарилиши ёки юридик шахснинг бошқарув органлари томонидан қабул қилинадиган қарорлар ва ҳ.).


2. Шартномалар ва бошқа битимлар фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларнинг юзага келиши учун энг кўп учрайдиган асос ҳисобланади. Икки ёки бир неча шахснинг фуқаролик ҳуқуқлари ва бурчларини вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишуви шартнома дейилади (ЎзР ФК 353-моддасининг биринчи қисми). Шартнома ирода эркинлиги тамойилларида тузилади, шартнома тузиш мажбурияти ЎзР ФКда, бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатда ёки олинган мажбуриятда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.

Битимлар ҳам бир томонлама бўлиши мумкин. Бир томонлама битимда бир томоннинг иродаси фуқаролик-ҳуқуқий муомаланинг бошланиши учун асос сифатида етарлидир, ўз навбатида битимларнинг ушбу тури фақат уни амалга оширган томон учун мажбурий ҳисобланади. Иккинчи томоннинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари фақат унинг розилиги билан ёхуд қонунчиликда белгиланган асосларда юзага келиши мумкин. Бир томонлама битимларга ишончнома (ЎзР ФК 134-моддаси), оммавий танлов (ЎзР ФК 976-моддаси), васият (ЎзР ФК 1120-моддаси) ва бошқалар мисол бўлиши мумкин.

Қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган, аммо унга зид бўлмаган шартномалар ва бошқа битимлар тузилиши мумкин. Тузиладиган шартномалар ва бошқа битимлар фуқаролик-ҳуқуқий муомаланинг мақсадлари ва мазмунига мувофиқ бўлган ҳолларда бунга йўл қўйилади.


3. Қонунда фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини вужудга келиши учун асос сифатида назарда тутилган давлат органларининг ёки фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органларининг ҳужжатлари ҳам фуқаролик - ҳуқуқий оқибатлар юзага келиши учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин. Одатда давлат органлари ёки фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари оммавий ҳуқуқий муносабатларнинг субъекти бўлиб ҳисобланади ва асосан уларнинг ҳужжатлари маъмурий ҳуқуқий муносабатларни келтириб чиқаради. Фақатгина қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган ҳолатлардагина юқорида кўрсатилган ҳужжатлар фуқаролик-хуқуқий оқибатлар учун асос бўлиши мумкин.


4. Умумий юрисдикция суди, хўжалик суди ёки ҳакамлик судининг қарори фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларининг вужудга келиши, шунингдек, уларни ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлиши мумкин. Эгасиз ашёга мулк ҳуқуқини тан олиш тўғрисидаги суднинг қарори (ЎзР ФК 191-моддаси), мулк ҳуқуқини бекор қилиш тўғрисидаги суднинг қарори (ЎзР ФК 197-моддаси) ёки вояга етмаган шахсни ўзи ишлаб топган маблағини мустақил тасарруф қилиш ҳуқуқини чеклаш ёки шу ҳуқуқдан маҳрум қилиш тўғрисида суднинг қарори (ЎзР ФК 27-моддаси) бунга мисол бўлиши мумкин. Бироқ, фақат фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини белгиловчи (мавжудларини "тасдиқламасдан" ёки аниқламасдан) суднинг қарорлари фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларини вужудга келиши учун асос бўлиши мумкин. Яъни, биз ушбу ҳолда кўриб турганимиздек, қарзни ундириш тўғрисидаги қарор субутсиз қарздорни шартномавий ёки бошқа асослардан вужудга келган мажбуриятларини бажаришга давлат томонидан мажбур қилишнинг усулидир.


5. ЎзР ФК 8-моддасининг тўртинчи бандида белгиланган қоида субъектлар учун қонунда йўл қўйилган бошқа асосларда ҳам мол-мулкни қўлга киритишга (демак, фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини вужудга келишига) имкон яратади. Жумладан, ФК томонидан назарда тутилган ўсимлик, ҳайвонот дунёси ва жонсиз табиатнинг ҳамма олиши мумкин бўлган бошқа объектларига (ЎзР ФК 189-моддаси), эгасиз ашёга (ЎзР ФК 191-моддаси), топилмага (ЎзР ФК 192-моддаси), қаровсиз ҳайвонларга (ЎзР ФК 195-моддаси), хазинага (ЎзР ФК 196-моддаси) ва ҳоказоларга мулк ҳуқуқини қўлга киритиш имконияти шулар сирасига киради. Аммо фуқаролик - ҳуқуқий оқибатлар юзага келиши учун мол-мулкни мазкур асосларда қўлга киритиш қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ амалга оширилиши талаб этилади. Масалан, ашёни топган шахс топилма ҳақида хабар қилмаган бўлса ёки уни яширишга уринган бўлса, мукофот олиш ҳуқуқи вужудга келмайди (ЎзР ФК 194-моддаси).


6. Илм-фан, адабиёт, санъат асарларини, ихтиролар ва интеллектуал фаолиятнинг бошқа натижаларини яратиш фуқаролик - ҳуқуқий оқибатлар юзага келиши учун асос бўлиши мумкин. Фуқаролик ҳуқуқ ва бурчлари уларни яратиш натижасида вужудга келади, аммо ихтиро билан боғлиқ ҳолда фақат муаллифнинг, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда уни ихтиро муаллифи деб тан олиш ҳуқуқигина пайдо бўлади. Қонунда белгиланган патентни олганидан сўнг муаллиф мазкур ихтирога мутлақ ҳуқуқларни қўлга киритади. Инсон ҳали болалик пайтидаёқ интелектуал асарга муаллифлик ҳуқуқига эга бўлиши мумкин.


7. ЎзР ФК 8-моддасининг 6 ва 7-бандларида кўрсатилган ноқонуний ҳаракатлар фуқаролик ҳуқуқи ва бурчларини вужудга келиши учун асос бўлиши мумкин. ЎзР ФК 8-моддаси 6-бандида кўрсатилган қонун бузилиши уни содир этувчида зарарни жабрланганга қоплаб бериш бурчини ҳамда жабрланган кишида эса, кўрган зарарини қопланишини талаб қилиш ҳуқуқини вужудга келишига олиб келади. Мазкур қонун бузилишлари ЎзР ФКнинг 57-боби билан тартибга солинади. ЎзР ФК 8-моддаси 7-бандида кўрсатилган фуқаролик ҳуқуқининг бузилиши ҳам асоссиз бойиб кетган шахс учун, у кимнинг ҳисобига бойиган бўлса, ўша кишининг олдида ЎзР ФК 58-моддасига биноан мажбуриятни келтириб чиқаради.


8. Юқорида кўрсатилганидек, ЎзР ФКда назарда тутилмаган ҳаракат ва ҳодисалар ҳам фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларининг вужудга келиши учун асос бўлиши мумкин, чунки фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларнинг вужудга келиши учун асос бўлиши мумкин бўлган барча ҳаракат ва ҳодисаларни ФКда санаб ўтишнинг имкони йўқ.


9. Ҳодиса - бу одам ихтиёридан қатъий назар юзага келадиган реал борлиқнинг воқеасидир. Масалан, зилзила каби ҳодиса турар жойни суғурталаган шахснинг, агар зилзила оқибатида уй бузилган бўлган тақдирда, суғурта товонини (зарар компенсациясини) олиш ҳуқуқини вужудга келтирувчи ҳуқуқий далил факт бўлиб ҳисобланади. Кишининг вафоти каби ҳодиса кўп сонли ҳуқуқий оқибатларни туғдириши мумкин - вафот этган фуқаро иштирок этган мажбуриятларнинг бекор бўлиши, мол-мулк мерос бўлиб ўтиши бўйича ҳуқуқий муносабатлар ва ҳ.к.



9-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш


Фуқаролар ва юридик шахслар ўзларига тегишли бўлган фуқаролик ҳуқуқларини, шу жумладан уларни ҳимоя қилиш ҳуқуқини ҳам ўз хоҳишларига кўра тасарруф этадилар.

Фуқаролар ва юридик шахсларнинг ўз ҳуқуқларини амалга оширишдан воз кечиши бу ҳуқуқларнинг бекор қилинишига олиб келмайди, қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.

Фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шарт. Фуқаролик - ҳуқуқий муносабатлари иштирокчиларининг ҳалол, оқилона ва адолат билан ҳаракат қилиши назарда тутилади.

Фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари, тадбиркорлар эса - иш одоби қоидаларига ҳам риоя этишлари керак.

Фуқаролар ва юридик шахсларнинг бошқа шахсга зарар етказишга, бошқача шаклларда ҳуқуқни суиистеъмол қилишга, шунингдек ҳуқуқни унинг мақсадига зид тарзда амалга оширишга қаратилган ҳаракатларига йўл қўйилмайди.

Ушбу модданинг учинчи, тўртинчи ва бешинчи қисмларида назарда тутилган талабларга риоя қилинмаган тақдирда, суд шахсга қарашли ҳуқуқни ҳимоя қилишни рад этиши мумкин.


1. ЎзР ФК 9-моддасининг қоидаларида фуқаролик қонунчилигининг пойдевор, негиз кафолатларидан бири - фуқаролик - ҳуқуқий муносабатлари субъектларининг ўзларига тегишли фуқаролик ҳуқуқларини мустақил тасарруф этиш ҳуқуқи назарда тутилади. Ушбу ҳуқуқ ўз таркибига ҳуқуқлардан фаол фойдаланиш, жумладан, ҳимояланиш ҳуқуқини (бу шунингдек, ЎзР Конституциясининг XII-бобида ҳам кўрсатилган) ҳам, ўз ҳуқуқларини амалга оширишни рад этишни ҳам олади. Яъни ҳуқуқ субъектида танлаш имкониятлари бўлиб, ҳуқуқ эгасини бирон шахс томонидан қарор қабул қилишга мажбурлашга йўл қўйилмайди. Масалан, томонларда бири шартнома шартларини бузган тақдирда товон ундиришга ҳақли томон уни талаб этиши ёхуд ўз ихтиёри ва манфаати асосида ундан воз кечиши мумкин (ЎзР ФК 1-моддасининг иккинчи қисмида шунга ўхшаш ҳуқуқ кўрсатилган).


2. ЎзР ФК 9-моддасининг иккинчи қисм қоидасида субъект ўз ҳуқуқларини амалга оширишдан воз кечганда у мазкур ҳуқуқдан маҳрум бўлмаслиги умумий қоида сифатида назарда тутилмоқда. Ҳуқуқ субъектлари ўзларига тегишли фуқаролик ҳуқуқларини амалга оширишдан воз кечганда бу ҳуқуқий оқибатларга олиб келмайди. Аммо қонунчиликда истисно ҳолатлар ҳам назарда тутилади. Масалан, кредитор қарздордан қарзни олишдан воз кечганда, у кейинчалик қарзни талаб қилиш ҳуқуқини йўқотади (ЎзР ФК 348-моддаси) ёки мулкдор имтиёзли сотиб олиш ҳуқуқини амалга оширишдан воз кечса ёки бу ҳуқуқни хабар қилинган кундан эътиборан кўчмас мулкка нисбатан бир ой давомида, бошқа мол-мулкка нисбатан эса - ўн кун давомида амалга оширмаганда ҳам у мазкур ҳуқуқни йўқотади (ЎзР ФК 224-моддаси).


3. Қонун чиқарувчи, фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслигини шарт қилиб белгилади. Юқорида кўрсатилган тамойил, ҳуқуқни суистеъмол қилишга йўл қўйиб бўлмаслиги тўғрисидаги умум ҳуқуқий тамойил билан бир хилдир - фуқаро томонидан ҳуқуқ ва эркинликларининг амалга оширилиши бошқа шахслар, давлат ва жамиятнинг қонуний манфаатлари, ҳуқуқ ва эркинликларини бузмаслиги лозим (ЎзР Конституциясининг 20-моддаси). Фуқаролик муомаласи иштирокчиларининг ҳаракатлари асосида ҳалоллик, оқиллик ва адолат назарда тутилади. Шунингдек, ўз ҳуқуқларини амалга оширишда фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларнинг субъектлари жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари, тадбиркорлар эса - иш одоби қоидаларига ҳам риоя этишлари керак.

"Ҳалоллик", "оқиллик" ва "адолат" тушунчаларига бу ҳолда нафақат юридик-ҳуқуқий, балки маънавий-ахлоқий мазмун ҳам киритилмоқда. Наинки нормал иқтисодий фаолият, жамиятнинг бутун ҳаёти ҳам фаолиятнинг асосида маънавий тамойил ва ахлоқ нормаларисиз мавжуд бўлиши мумкин эмас. Халқимизнинг кўп асрлик тарихи давомида ишлаб чиқилган ишбилармонлик одоби қоидаларига ҳам тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланувчи шахслар томонидан риоя қилиниши лозим. Қонунчилик ёки юридик шахснинг таъсис ҳужжатлари асосида унинг номидан иш юритаётган шахс ўз ҳаракатларида ҳалоллик ва оқилликка таяниб иш кўриши мажбурий талаб эканлигини қўшиб қўйиши лозим (ЎзР ФК 45-моддаси).

ЎзР ФК 9-моддасининг тўртинчи қисмида ҳуқуқни суистеъмол қилишга йўл қўйиб бўлмаслиги таъкидланиб, ҳуқуқни суистеъмол қилишнинг аниқ шакллари келтирилади: фуқаролар ва юридик шахсларнинг бошқа шахсга зарар етказишга ҳамда ҳуқуқни унинг мақсадига зид тарзда амалга оширишга қаратилган ҳаракатлари. Ҳуқуқни суистеъмол қилишнинг бу шакллари асосида субъектив омил - ҳуқуқдан ўзга шахснинг зарарига фойдаланиш ёки ҳуқуқдан унинг мақсадига зид тарзда фойдаланиш қасди ётади. Бирон шахсга зарар етказишни ёки ҳуқуқдан унинг мақсадига зид тарзда фойдаланишни асосий мақсад қилиб фуқаролик ҳуқуқи амалга оширилганда, мазкур ҳуқуққа эга шахс ҳар доим айбли ҳаракат қилади, бунда айб тўғридан-тўғри қасд шаклини олади. Бошқа ҳолларда ҳуқуқни суистеъмол қилишга оид ҳаракатлар мазкур ҳуқуққа эга шахс томонидан ўз манфаатлари йўлида содир этилади, аммо бунинг натижасида субъектив ҳуқуқ қонунчиликда белгиланган доирадан ташқарига чиқиб, фуқаролик муомаласининг бошқа иштирокчиларини ҳуқуқ ва манфаатларини бузади. Бунда мазкур ҳуқуқнинг эгаси бўлган шахснинг содир этилаётган ҳаракат ва унинг оқибатларига муносабати билвосита қасд қилиш ёки эҳтиётсизлик шаклида ифодаланиши мумкин. Мазкур ҳуқуққа эга шахсда бундай қасднинг бор-йўқлигини аниқлаш билан суд шуғулланиши лозим. Уни исботлаш юки, мазкур ҳуқуққа эга шахс уни суистеъмол қиляпти, деб таъкидлаётган субъект зиммасига тушади.


4. ЎзР ФК 9-моддасининг олтинчи қисмига биноан, шахс учинчи, тўртинчи ва бешинчи қисмларида назарда тутилган талабларга риоя қилмаганда суд унинг ҳуқуқларини ҳимоялашни рад этиши мумкин. Умумий юрисдикция суди, хўжалик суди ёки ҳакамлик суди шу асосда иш юритиши мумкин. Яъни, ҳуқуқни суистеъмол қилиш ҳолати бор-йўқлигини тан олиш суднинг ваколатига киритилган.



10-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш


Фуқаролик ҳуқуқлари процессуал қонунлар ёки шартномада белгилаб қўйилганидек, ишлар қайси судга тааллуқли бўлишига қараб, суд, хўжалик суди ёки холислар суди (бундан кейин - суд) томонидан ҳимоя қилинади.

Қонунда назарда тутилган ҳоллардагина фуқаролик ҳуқуқлари маъмурий тартибда ҳимоя қилинади. Маъмурий тартибда қабул қилинган қарор устидан судга шикоят қилиш мумкин.


1. ЎзР ФК 10-моддасида ҳуқуқнинг энг муҳим тамойилларидан бири - ҳуқуқ ва эркинликларнинг судда ҳимоя қилиниши қатъий белгиланади. Худди шу каби қоида ЎзР Конституциясида ҳам кўрсатилган (ҳар бир шахсга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқи кафолатланади - ЎзР Конституциясининг 44-моддаси). ЎзР ФК 10-моддасининг қоидаларида, процессуал қонунлар ёки шартномада белгилаб қўйилганидек, ишлар қайси судга тааллуқли бўлишига қараб, суд, хўжалик суди ёки хакамлар суди фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун мурожаат қилиш имконияти умумий қоида сифатида мустаҳкамланади.

Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масалаларини кўриб чиқадиган умумий юрисдикция судлари тизимига фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судлар, фуқаролик ишлари бўйича туман (шаҳар) судлари, вилоят судлари, Тошкент шаҳар суди, Ўзбекистон Республикаси Олий суди ва Қорақалпоғистон Республикаси Олий суди киради. Умумий юрисдикция судларининг ташкил этилиши ва фаолияти Ўзбекистон Республикасининг "Судлар тўғрисида"ги 1993 йил 2 сентябрдаги 924-XII-сонли Қонуни, ЎзР ФПК ҳамда Ўзбекистон Республикасининг бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан белгиланади. Фуқаролик, жиноий ва маъмурий суд ишини юритиш соҳасида Ўзбекистон Республикаси Олий суди суд ҳокимиятининг олий органи ҳисобланади (ЎзР Конституциясининг 110-моддаси, "Судлар тўғрисида"ги қонуннинг 13-моддаси).

ЎзР ФПК 31-моддасига биноан умумий юрисдикция судларига ишларнинг қуйидаги тоифалари тааллуқлидир:

1) тарафлардан ҳеч бўлмаганда биттаси фуқаро бўлган низоларга доир ишлар, қонунда бундай низоларни ҳал қилиш хўжалик суди ёки бошқа органларга топширилган ҳоллар бундан мустасно;

2) ЎзР ФПК 279-моддасида санаб ўтилган алоҳида тартибда кўриладиган ишлар;

3) қонун билан ушбу судларнинг ваколатига берилган бошқа ишлар.

Суд томонидан алоҳида иш юритиш тартибида кўриладиган ишларга қўйидагилар киради:

1) юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ишлар;

2) фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ва фуқарони ўлган деб эълон қилиш тўғрисидаги ишлар;

3) фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар;

4) мол-мулкни (ашёни) эгасиз деб топиш тўғрисидаги ишлар;

5) тақдим этувчига деб берилган ҳужжатлар йўқолган тақдирда, улар бўйича ҳуқуқларни тиклаш тўғрисидаги ишлар (чақириб иш юритиш). (ЎзР ФПК 279-моддаси).

Бир-бири билан боғлиқ бўлиб, баъзилари судга, баъзилари эса, хўжалик судларига тааллуқли бўлган бир қанча талаблар бирлаштирилганида, бу талабларнинг ҳаммаси судда кўрилиши керак. (ЎзР ФПК 32-моддаси)

Хўжалик судлари, одатда, юридик шахслар ёки якка тадбиркор бўлган жисмоний шахслар иштирок этган фуқаролик-ҳуқуқий низоларни кўриб чиқади. Бундай низолар иқтисодий низо деб аталади. Улар тижорат ва нотижорат ташкилотларнинг тадбиркорлик соҳасидаги фаолияти билан боғлиқдир. Хўжалик судларининг ташкил этилиши ва фаолияти Ўзбекистон Республикасининг 1993 йил 2 сентябрдаги 924-XII-сонли "Судлар тўғрисида" (янги таҳрирда)ги Қонунида, ЎзР ХПК ва ЎзР бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларида белгиланган. Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялаш масалаларини кўриб чиқадиган хўжалик судлари тизимини вилоят судлари, Тошкент шаҳар суди, Ўзбекистон Республикаси Олий Хўжалик суди ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси Хўжалик суди ташкил этади.

ЎзР ХПК 23-моддасига биноан хўжалик судларига ишларнинг қуйидаги тоифалари тааллуқлидир:

1) иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади), юридик шахс тузмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тарзда олган фуқаролар ўртасидаги (бундан буён матнда фуқаролар деб юритилади) фуқаролик, маъмурий ва бошқа ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга доир ишлар;

2) иқтисодиёт соҳасида ташкилотлар ва фуқароларнинг ҳуқуқлари вужудга келиши, ўзгариши ёки бекор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш (бундан буён матнда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш деб юритилади) тўғрисидаги ишлар;

3) ташкилотлар ва фуқароларнинг банкротлиги тўғрисидаги ишлар.

Қонун билан хўжалик судига тааллуқли ишлар жумласига бошқа ишлар ҳам киритилиши мумкин.

Хўжалик суди ўзига тааллуқли ишларни, агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган Ўзбекистон Республикаси ташкилотлари ва фуқаролари, шунингдек чет эл ташкилотлари, чет эл инвестициялари иштирокидаги ташкилотлар, халқаро ташкилотлар, чет эл фуқаролари, фуқаролиги бўлмаган шахслар иштирокида кўради.

Хўжалик судларига тааллуқли турли иқтисодий низолар ҳам фуқаролик, ҳам маъмурий (бошқа оммавий-ҳуқуқий) ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқилиши мумкин.

Юқорида айтилганидек, фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи судлар қаторига фуқаролик қонунчилиги томонидан ҳакамлик судлари ҳам киритилган. Ҳакамлик судлари давлат судлари тизимига кирмаслигини қайд этиш лозим. Ҳакамлик судларининг фаолияти ЎзР "Ҳакамлик судлари тўғрисида"ги 2006 йил 16 октябрь ЎРҚ-64-сонли Қонуни билан тартибга солинади. Ушбу судлар фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларнинг иштирокчилари томонидан улар ўртасида юзага келган ёки келажакда вужудга келиши мумкин бўлган низоларни ҳал этиш учун сайланади. Ҳакамлик судлари юридик шахсларнинг ўзаро иқтисодий низоларини, шунингдек, хорижий, жумладан, МДҲ мамлакатларининг юридик шахслари иштирок этаётган низоларни ҳал қилиш учун жуда қулай воситадир.

Ҳакамлик судлари фуқаролик - ҳуқуқий муносабатларидан, жумладан, тадбиркорлик субъектлари ўртасида юзага келадиган хўжалик низоларини ҳал қиладилар. Ҳакамлик судлари маъмурий, Оила ва меҳнат муносабатларидан келиб чиқадиган низоларни, шунингдек, қонунда назарда тутилган бошқа низоларни ҳал этмайдилар. Давлат ёки унинг тузилмалари иштирокидаги ишлар ҳакамлик судлари томонидан кўриб чиқилиши мумкин эмас. Низони ҳал қилиш учун ҳакамлик судига фақат ҳакамлик келишуви мавжуд бўлганда берилиши мумкинлигини ёдда тутиш муҳим. ("Ҳакамлик судлари тўғрисида"ги Қонуннинг 11-моддаси).

ЎзР қонунчилиги томонидан доимий фаолият юритувчи, шу билан бирга бирон-бир муайян низони ҳал қилиш учун муваққат ҳакамлик судларини тузишга йўл қўйилади.


2. ЎзР ФК мазкур моддасининг иккинчи қисмида фуқаролик ҳуқуқларини маъмурий тартибда, аммо фақат қонун ҳужжатларида рухсат этилган ҳолларда ҳимоялаш назарда тутилади. Фуқаролик ҳуқуқларини маъмурий тартибда ҳимоялаш тартиби кўпчилик ҳолларда юқори органга ёки махсус ваколатланган бошқа давлат органига мурожаат қилиш йўли билан назарда тутилади. Масалан, давлат солиқ хизмати органлари қарорлари, уларни мансабдор шахсларнинг ҳаракати ёхуд ҳаракатсизлиги устидан шикоят давлат солиқ хизматининг юқори органи (юқори мансабдор шахси)га тақдим этилади. (ЎзР СК 122-моддаси). Лекин албатта, ишларни кўриб чиқишнинг маъмурий тартибини ўрнатувчи асосий қонун ЎзР МЖКдир. ЎзР МЖКда фуқаролик ҳуқуқи нормаларининг айрим бузилишлари кўрсатилган, масалан, ўсимликларни ҳимоя қилиш воситалари ва бошқа препаратларни ташиш, сақлаш ва қўллаш қоидаларининг бузилиши (ЎзР МЖКнинг 89-моддаси), товар белгисининг ёки хизмат кўрсатиш белгисининг эгаси ҳуқуқларини бузилиши (ЎзР МЖКнинг 177-моддаси), реклама тўғрисидаги (ЎзР МЖКнинг 178-1-моддаси) ва оғир юкларни автомобиль транспортида ташиш қоидаларини бузилиши кабилардир. Ушбу ҳуқуқбузарликлар учун нафақат фуқаролик - ҳуқуқий, балки маъмурий жавобгарлик ҳам белгиланиб, МЖКда назарда тутилган асосларда қўлланилади. Шунга қарамасдан, маъмурий тартибда қабул қилинган қарор устидан судга шикоят берилиши мумкин.

Фуқаролик ҳуқуқларини маъмурий тартибда ҳимоя қилиш одатда умумий қоидадан истисно ҳисобланса ҳам, аммо ҳар қандай маъмурий қарор устидан судга шикоят келтириш имкони бундай ҳолатларда ҳам суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқини сақлаб қолади.



11-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш усуллари


Фуқаролик ҳуқуқлари қуйидаги йўллар билан ҳимоя қилинади:

ҳуқуқни тан олиш;

ҳуқуқ бузилишидан олдинги ҳолатни тиклаш ва ҳуқуқни бузадиган ёки унинг бузилиши хавфини туғдирадиган ҳаракатларнинг олдини олиш;

битимни ҳақиқий эмас деб топиш ва унинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўллаш;

давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топиш;

шахснинг ўз ҳуқуқини ўзи ҳимоя қилиши;

бурчни аслича (натура) бажаришга мажбур қилиш;

зарарни тўлаш;

неустойка ундириш;

маънавий зиённи қоплаш;

ҳуқуқий муносабатни бекор қилиш ёки ўзгартириш;

давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг қонунга зид ҳужжатини суднинг қўлламаслиги.

Фуқаролик ҳуқуқлари қонунда назарда тутилган бошқача усуллар билан ҳам ҳимоя қилиниши мумкин.


1. Шарҳланаётган моддада фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш усулларининг рўйхати келтирилмоқда. ЎзР ФКда фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг иқтисодий ва суд амалиётида энг кўп учрайдиган 11 усули келтирилган. Аммо ушбу рўйхатни узил-кесил деб атаб бўлмайди. Фуқаролик ҳуқуқини қонунда назарда тутилган бошқа усуллар билан ҳам ҳимоялашга йўл қўйилади. Бир пайтнинг ўзида фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг бир неча усулини қўллаш истисно қилинмайди. Фавқулодда ҳолатларда, қонунчилик талаблари юзасидан ёки бузилган (даъво қилинган) ҳуқуқнинг хусусиятидан келиб чиқиб, у фақат муайян усул билан ҳимоя қилиниши лозим.

Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг усуллари, мазкур усулларни амалга ошириш механизмига боғлиқ равишда бўлиниши мумкин:

1) фақат суд томонидан, айрим ҳолатларда эса бошқа ваколатли давлат органлари томонидан қўлланадиган усуллар, бу эса муайян усул воситасида ҳимоя қилиш тўғрисида уларга илтимоснома билан мурожаат қилиш заруратини назарда тутади (ҳуқуқни тан олиш, ҳуқуқ бузилгунига қадар мавжуд бўлган ҳолатни тиклаш, ҳуқуқни бузувчи ҳаракатларни тўхтатиш ва ҳ.);

2) ҳуқуқий муносабат иштирокчиси томонидан мустакил равишда қўлланадиган усуллар (ўз-ўзини ҳимоялаш, қонунда ёки шартномада назарда тутилган бўлса, мажбуриятларни бажаришдан бир томонлама воз кечиш йўли билан ҳуқуқий муносабатларни бекор қилиш ва б.);

3) ҳам суд органларининг ёрдами билан, ҳам мустақил тартибда қўлланадиган усуллар (зарарни қоплаш, неустойка ундириш ва б.).

Ҳуқуқ субъектлари томонидан бузилган ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоялашнинг турли усуллари ва чораларини қўллаш имконияти субъектив фуқаролик ҳуқуқларини амалга оширишнинг кафолатларидан бири бўлиб хизмат қилади.


2. Ҳуқуқни тан олиш билан мазкур шахсда ҳуқуқ мавжудлиги юзасидан вужудга келадиган гумонлар бартараф этилади. Мазкур шахсда ушбу субъектив ҳуқуқнинг мавжудлиги ёки йўқлигини юрисдикция органи сифатида фақат суд тасдиқлаши ёки рад этиши мумкин. Фуқаролик ҳуқуқларини тан олишнинг усулларидан бири сифатида ҳуқуқни тан олиш шахсда субъектив ҳуқуқ мавжудлиги бирон кимса томонидан инкор қилинса, натижада низо юзага келиши мумкин бўлган ҳолатларда қўлланади. Масалан, шахс суд томонидан мусиқий ёки ўзга асарнинг муаллифи деб тан олинса, шу тахлит суд мазкур ҳуқуқни бошқа шахс томонидан ўзлаштирилиши имконини бартараф этган бўлади. Нотураржой битта хонага бир нечта юридик шахс мулк ҳуқуқини даъво қиладиган ҳолатлар учраб туради. Мазкур нотураржой хонасига ушбу юридик шахслардан бирининг мулк ҳуқуқини суд томонидан тан олиниши низони кейинчалик давом этишини истисно қилади.

Бузилган ёки даъво қилинаётган ҳуқуқни тан олиш тўғрисидаги талаб кўпинча бошқа талабларни мажбурий бажартириш учун асос бўлади. Масалан, кўчмас мол-мулкка мулк ҳуқуқини рўйхатга олишни талаб қилишдан аввал унга бўлган мулк ҳуқуқини тан олиш тўғрисида судга даъво топширилиши, кўчириб киритиш тўғрисидаги талабдан аввал нотураржой хонасидан фойдаланиш ҳуқуқини тан олиш тўғрисида даъво киритилиши мумкин. Шу билан бирга, ҳуқуқни тан олиш мустақил аҳамиятга ҳам эга бўлиши мумкин, юқорида баён этилган мусиқий ёки адабиёт, илм-фан, санъат, асарларига, ихтиро ва бошқаларга муаллифлик ҳуқуқини тан олиш ҳолатлари каби.

Ҳуқуқни тан олиш юридик аҳамиятга эга фактларни аниқлаш воситасида ЎзР ФПК 283-моддаси ва ЎзР ХПК 29-моддаси асосида амалга оширилиши мумкин.


3. Ҳуқуқ бузилгунга қадар мавжуд бўлган ҳолатни тиклаш ҳамда ҳуқуқни бузувчи ёки уни бузиш хавфини юзага келтирувчи ҳаракатларни тўхтатиш субъект ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг кенг тарқалган усули ҳисобланади. Ҳуқуқ бузилгунга қадар мавжуд бўлган ҳолатни тиклаш, ҳимоя усули сифатида, энг аввало, ҳуқуқни бузилиши оқибатларини бартараф этишга қаратилган бўлиб, ҳуқуқий муносабат субъектларини бузилишгача бўлган дастлабки ҳолатга қайтаришдан иборат. Бунга, ўзганинг ер участкасида ўзбошимчалик билан иморат қурган шахсни уни бузиб ташлашга мажбур қилиш (ЎзР ФК - 212-моддасининг 3-қисми), шунингдек, ҳақиқий бўлмаган битим оқибатларини қўллашда икки тарафлама реституция (ЎзР ФК 114-моддаси) ёки низоли битимни ҳақиқий эмас деб топиш (ЎзР ФК 113-моддаси) мисол бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Хўжалик юритувчи субъектларнинг юридик аҳамиятли ҳаракатларини суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилиши, масалан, ОАЖ умумий йиғилиши қарорини бекор қилиб, кейинчалик эса ОАЖ умумий йиғилиши қарори қабул қилингунга қадар мавжуд бўлган холатни тикланиши кўп учрайдиган мисол бўлиши мумкин.

Ҳуқуқни бузувчи ёки ҳуқуқни бузиш хавфини юзага келтирувчи ҳаракатларни тўхтатиш ҳуқуқни ҳимоя қилиш усули сифатида суд томонидан, нафақат давом этаётган хуқуқ бузилишини тўхтатиш, балки ҳуқуқбузар шахс томонидан уни кейинчалик такрорланишини олдини олишнинг реал имконияти мавжуд шароитларда қўлланиши мумкин. Мазкур усулдан мулкдор, эгалик ҳуқуқидан маҳрум бўлиш билан боғлиқ бўлмаган ҳаракатлардан ўз ҳуқуқини ҳимоялаш учун негатор даъво топшириш йўли билан (ЎзР ФК 231-моддаси), келажакда зарар етказиш хавфи бўлганда эса, бундай хавфни юзага келтирувчи фаолиятни тақиқлаш тўғрисида даъво тақдим этиш йўли билан фойдаланиши мумкин.


4. Битимни ҳақиқий эмас деб топиш ва уни ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўллаш фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг усули сифатида ЎзР ФК 113-128-моддаларига мувофиқ амалга оширилади.

Низоли битимни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги талаб фақатгина ЎзР ФКда кўрсатилган шахслар томонидан тақдим этилиши мумкин. Масалан, юридик шахс томонидан унинг ҳуқуқ лаёқати доирасидан четга чиқадиган битим амалга оширилганда унинг таъсисчиси (иштирокчиси) ёки давлат томонидан ваколатланган орган судга даъво билдириш ҳуқуқига эга бўлади. (ЎзР ФК 125-моддаси).

Ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битимларга келсак, бундай битим, низоли битимдан фарқли равишда, суд томонидан унинг ўз-ўзидан ҳақиқий эмаслигини албатта тан олинишини талаб этмайди. Аммо ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битимни ҳақиқий эмас деб топиш талабини қўйиш имкони ЎзР ФК томонидан истисно қилинмайди. Ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим ҳақиқий эмаслигининг оқибатларини қўлланиш тўғрисидаги талабни ҳар қандай манфаатдор шахс қўйиши мумкин. Шу билан бирга суд, бирон шахснинг бузилган субъектив ҳуқуқларини ҳимоялаш мақсадида бундай оқибатларни ўз ташаббуси билан қўллашга ҳақли (ЎзР ФК 113-моддаси).


5. Давлат органи ёки фуқароларни ўз-ўзини бошқариш органини ҳужжатларини ҳақиқий эмас деб топиш; ўз ҳуқуқини ўзи ҳимоя қилиш; ва зарарларни қоплаш усуллари хусусида тегишли равишда ЎзР ФК 12, 13 ва 14-моддаларининг шарҳни қаранг.


6. Одатда реал (ҳақиқий) бажариш деб аталувчи, мажбуриятни натура шаклида бажаришга мажбур қилиш фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг усулларидан биридир. Яъни қарздор шартнома ёки қонунда унинг зиммасига юклатилган мажбуриятни бажаришга мажбурланади (товарни топшириш, хонани тақдим этиш ва ҳ.). Масалан, қарздор мажбуриятни тегишли тарзда бажармаганида кредитор ундан мажбуриятни натура шаклида бажаришни, яъни мажбуриятнинг моҳиятини ташкил қилувчи ҳаракатларни содир этишни талаб қилишга ҳақли бўлади (ЎзР ФК 330-моддаси 1-қисми). Аммо мажбуриятни бажармаганида зарарларни қоплаши ҳамда бажармагани учун неустойка тўлаши қарздорни мажбуриятни натурада ижро этиш мажбуриятидан озод қилади (ЎзР ФК 330-моддаси 2-қисми). Бошқа бир мисол сифатида ЎзР ФК 408-моддасини кўрсатиш мумкин, унда сотиб олувчининг товарда аниқланган камчиликларни бепул бартараф қилишни ёки камчиликларга эга товарни алмаштириб беришини сотувчидан талаб қилиш ҳуқуқи назарда тутилади.

Мажбуриятни натура шаклида бажаришнинг реал имконияти сақланиб қолган тақдирдагина мажбуриятни натура шаклида ижро этиш талаби қондирилиши мумкин. Акс ҳолда гап зарарларни қоплаш ёки товар қийматини қоплаш ҳақида кетиши мумкин.


7. Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг неустойка ундириш усули, башарти мазкур чора шартномада ёки томонларнинг келишувида назарда тутилган бўлса, қўлланади. Неустойка ундирувини қўллашда ЎзР ФК 22-бобининг 1-параграфи 260-263-моддаларининг, шунингдек, 24-бобининг 324-339-моддаларининг талаблари ҳисобга олиниши керак. Моҳиятан неустойка нафақат фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг усули, балки мажбурият бажарилишини таъминлашнинг ҳам усулидир (ЎзР ФК 259-моддаси). Яъни, худди кўрилган зарар каби, неустойканинг таркибий қисмларидан бири унинг компенсация вазифасидир. Нестойкадан фарқли равишда, мажбуриятни бажармаслик ёки тегишли асосда бажармаслик оқибатида етказилган зарарлар, қонунчиликда ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, қарздор томонидан кредиторга қоплаб берилиши шарт (ЎзР ФК 324-моддаси).


8. ЎзР ФКнинг мазкур моддасида назарда тутилган маънавий зиённи қоплаш фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг усули сифатида хизмат қилади. Маънавий зиённи қоплаш фуқароларнинг номоддий манфаатларини (шахсий номулкий ҳуқуқларини) ҳимоялаш ҳисобланади (ЎзР ФК 8-бобининг 97-100-моддалари). Маънавий зиён пул маблағлари шаклида қопланади ҳамда қопланиши лозим мулкий зиёнга боғлиқ бўлмаган ҳолда қопланади (ЎзР ФК 1022-моддаси). Маънавий зиённи қоплаш миқдори суд томонидан, ЎзР ФК 57-бобининг 4-параграфи 1021-1022-моддаларида кўрсатилган қоидаларни ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

Юридик шахслар ҳам умумий қоида бўйича маънавий зиённи қоплашни талаб қилишлари мумкин. ЎзР ФК 100-моддасининг тўққизинчи қисмида, ушбу моддадаги фуқаронинг ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қоидаси юридик шахснинг ишчанлик обрўсини ҳимоя этишга нисбатан ҳам тегишли йўсинда татбиқ этилиши назарда тутилади. Масалан, юридик шахслар фаолиятнинг тадбиркорлик ва бошқа иқтисодий соҳаларида ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш учун хўжалик судига даъво тақдим этиш усулидан фойдаланишлари мумкин. (ЎзР ХПК 24-моддаси 8-қисми).


9. Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг усули сифатида ҳуқуқий муносабатларни бекор қилиш ёки ўзгартириш шартномада, ЎзР ФКда ёки бошқа қонунчилик ҳужжатларида (ЎзР ФК 340-моддаси, шунингдек, 341-352-моддалари) назарда тутилган тартиб ва асосларда қўлланади. Томонларнинг келишуви, мажбуриятларнинг бажарилиши ва бошқа қонуний йўллар билан мажбуриятларнинг бекор бўлиши ёки ўзгартирилиши фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялаш воситасидан фойдаланиш деб қаралиши мумкин эмас. Бундан, ҳуқуқий муносабатларни тўхтатиш ёки ўзгартириш ҳимоя воситаси сифатида агарда томонлардан бирининг бир томонлама аризаси бўйича, бошқа томон шартномани жиддий бузганда ёки қонунчилик ёхуд шартномада назарда тутилган бошқа асосларда, ҳуқуқий муносабатлар бекор бўлганда ёки ўзгартирилганда қўлланади. Бунда ҳуқуқий муносабатлар ҳам томонларнинг келишуви билан, ҳам суднинг қарори билан бекор бўлиши ёки ўзгартирилиши мумкин (ЎзР ФК 382, 383-моддалари). Шартнома томонлардан бирининг талаби билан ҳам бекор бўлиши мумкин (масалан, ЎзР ФК 455-моддаси бўйича маҳсулот етказиб бериш шартномаси маҳсулот етказиб берувчи ёки сотиб олувчи томонидан жиддий бузилганда, қарши томон ҳуқуқни бузган шароитда ЎзР ФК 343-моддасига асосан муқобил талабларни ҳисобга ўтказилганда).

Хулоса қилиб, ЎзР ФКнинг алоҳида шартномалар тўғрисидаги нормалари мажбуриятлар бузилишининг турли ҳуқуқий оқибатларини назарда тутишини айтиб ўтиш мумкин. Ҳуқуқ субъекти томонидан бундай оқибатларнинг қўлланиши ҳам ўз ҳуқуқини ҳимоялашнинг усули ҳисобланади. Маҳсулот сотиб олувчининг жўнатиш разнарядкасини тақдим қилмаслиги, яъни товарларни қабул қилиб олувчиларни кўрсатмаслиги, маҳсулот етказиб берувчига ё маҳсулот етказиб бериш шартномасини бажаришдан бош тортиш, ёки сотиб олувчидан товарлар ҳақини тўлашни талаб қилиш ҳуқуқини беради. (ЎзР ФК 441-моддаси).

Шартномада шартномавий муносабатларни бузаётган томонга таъсирнинг турли ҳуқуқий воситалари назарда тутилиши мумкин, - товарни, ишларни ҳақини тўлашнинг тартиби, шакли ва муддатларини ўзгартириш; ҳақни тўлашдан бош тортиш.

Таъсирнинг (ҳимоялаш усулининг) шу каби ҳуқуқий воситалари кўпинча тезкор санкциялар деб аталади, чунки уларнинг қўлланиши ҳуқуқни бузувчи учун турли мулкий йўқотишларга олиб келади ҳамда адабиётларда мулкий жавобгарликка яқин турувчи махсус оқибатлар сифатида кўриб чиқилади.


10. Давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органинининг қонунга зид бўлган ҳужжатини суд томонидан қўлламаслик фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ўзига хос алоҳида усули ҳисобланади. Бу ҳолда ҳужжат деганда ҳам норматив, ҳам муайян шахс ёки шахслар гуруҳига йўналтирилган норматив бўлмаган тартибда ҳуқуқни қўллаш ҳужжатни тушуниш керак. Бу ҳолда суд томонидан қонунни қўлламаслик имкони истисно қилинади, чунки ҳимояланишнинг кўриб чиқилаётган усулини қўллашлик учун асос ҳужжатни қонунга зидлигидир.

ЎзР ХПК 12-моддасининг иккинчи қисмида ҳам худди шундай ёндашув кўрсатилган бўлиб, бунда Хўжалик суди ишни кўриш чоғида давлат органи ёки бошқа органнинг ҳужжати қонунга тўғри келмаслигини, шу жумладан у ваколат доирасидан четга чиққан ҳолда чиқарилганини аниқласа, қонунга мувофиқ қарор қабул қилади, яъни ушбу ҳужжатларни низони хал этишда қўлламайди.


11. Фуқаролик ҳуқуқлари қонунда назарда тутилган бошқа усуллар билан ҳам ҳимояланиши мумкин. Қарздор ашёни топшириш, ишларни бажариш, хизмат кўрсатиш бўйича ўз мажбуриятларини бажармаганида кредитор томонидан уни бажаришни учинчи шахсларга топшириши ёки барча зарур харажатларни қарздорга юклаб ўзи бажариши фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг шундай усулига мисол бўлиши мумкин. (ЎзР ФК 328-моддаси, ЎзР ФК 453-моддаси).



12-модда. Давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи

бошқариш органининг ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топиш


Давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳамда фуқаронинг ёки юридик шахснинг фуқаролик ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган ҳужжати суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Суд ҳужжатни ҳақиқий эмас деб топган тақдирда, бузилган ҳуқуқ ушбу Кодекснинг 11-моддасида назарда тутилган усулларда ҳимоя қилиниши керак.


1. Давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳамда фуқаронинг ёки юридик шахснинг фуқаролик ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган ҳужжати суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин. Бошқарув соҳасидаги ҳужжат ва ҳаракатларнинг суд томонидан текширилиши фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш ва уларга риоя қилишнинг муҳим кафолати бўлиб хизмат қилади. Суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин бўлган давлат органининг ҳужжати деб ЎзР ФК 8-моддасининг иккинчи қисмида кўрсатилган ва қонун томонидан фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини вужудга келиши учун асос сифатида назарда тутилган ҳужжатлар тушунилади. Бундай ҳужжатлар сирасига фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини тасарруф қилиш бўйича ҳаракатларини ўз ичига олган буйруқлар, кўрсатмалар, хатлар ва бошқа ҳужжатлар киритилиши мумкин. Давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг норматив бўлмаган ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги талаб ҳар доим, норматив бўлган ҳужжатга оид бундай талаб эса фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда тақдим этилиши мумкин.

Ҳужжатлар устидан судга шикоят келтиришнинг умумий тартиби ва асослари ЎзР ФПК 26-бобида (264-268-моддалари), 27-бобида (269-272-моддалари), 28-бобида (273-375-моддалари), 29-бобида (276-278-моддалари) ҳамда ЎзР ХПК 12-24-моддаларида белгиланган.

Фуқаро ўзининг ҳуқуқлари ва эркинликларини бузадиган хатти-ҳаракатлар (қарорлар) устидан бевосита судга ёки бўйсунув тартибида юқори органга, мансабдор шахсга мурожаат қилишга ҳақли. (ЎзР ФПК 269-моддаси)

Норматив ҳужжатни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги талаб фақат қонунда кўрсатилган ҳолатлардагина тақдим этилиши мумкин.

ЎзР ФК 12-моддасининг қоидаларида фақат давлат органлари ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари томонидан қабул қилинадиган ҳужжатлар кўрсатилади. Аммо бу, нодавлат органлар, масалан, жамоат ташкилотлари, хўжалик жамиятлари ва ширкатларининг бошқарув органлари ва бошқалар томонидан чиқарилган, фуқаролик ҳуқуқларини бузувчи ва қонунга мувофиқ бўлмаган ҳужжатлар ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин эмаслигини англатмайди. ФКнинг 12-моддасига кўра ҳимоялаш қонунда назарда тутилганидан бошқа усулларда ҳам амалга оширилиши мумкин. ЎзР ФПК II бўлимининг III-кичик бўлимида давлат органларининг ва бошқа органларнинг, шунингдек, мансабдор шахсларнинг ҳаракатлари (қарорлари) устидан шикоят ва аризалар бўйича иш юритуви умумий юрисдикция судига тааллуқли эканлиги белгиланган.

Фуқароларни Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судига мурожаатларини кўриб чиқиш тартиби тўғрисидаги Низомга кўра, Конституциявий судда бевосита равишда фуқаролар томонидан уларнинг Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳамда Ўзбекистон Республикаси томонидан олинган халқаро шартномалардаги мажбуриятларда белгиланган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини, қонунлар ёки Олий Мажлис палаталарининг қарорлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари, Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари ва маҳаллий ўзини-ўзи бошқариш органларининг қарорлари қабул қилиниши натижасида бузилиши тўғрисидаги мурожаатлари ўрганилади.

Норматив ҳужжатлар устидан бевосита юридик шахсларнинг тўғридан-тўғри шикоят келтириши қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган.


2. ЎзР ФК 12-моддасининг иккинчи қисмида ҳужжат ҳақиқий эмас деб топилган ҳолатларда ҳуқуқни ЎзР ФК 11-моддасида кўрсатилган усул билан ҳимоялашни назарда тутади. Ҳуқуқлари бузилган субъект, жумладан, ҳуқуқ бузилгунга қадар мавжуд бўлган ҳолатни тикланишини, ЎзР ФК 15-моддаси тартибида зарар қопланишини талаб қилиши, шунингдек, ЎзР ФК 11-моддасида кўрсатилган бошқа усуллардан ҳам фойдаланиши мумкин. Суд томонидан норматив бўлмаган ёки норматив ҳужжатни ҳақиқий эмас деб топилиши у қабул қилинган пайтдан бошлаб юридик оқибатларни келтириб чиқармаганини билдиради.



13-модда. Фуқаролик ҳуқуқларини шахснинг ўзи ҳимоя қилиши


Фуқаролик ҳуқуқларини шахснинг ўзи ҳимоя қилишига йўл қўйилади.

Фуқаролик ҳуқуқларини шахснинг ўзи ҳимоя қилиш усуллари ҳуқуқни бузишга мутаносиб бўлиши ҳамда ҳуқуқ бузилишининг олдини олиш учун зарур ҳаракатлар доирасидан чиқиб кетмаслиги керак.


1. Ўзини-ўзи ҳимоя қилиш деганда ҳуқуқ субекти томонидан ўзининг фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялаш мақсадида бир томонлама юридик ёки жисмоний ҳаракатларнинг содир этилиши англанади. Ҳуқуқ эгаси ўзини ёки ўз мол-мулкини ҳуқуқни бузувчига ёхуд унинг мол-мулкига нисбатан рухсат этилган жисмоний таъсир ўтказиб ҳимоялаши фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг ушбу усулига хосдир. Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг бошқа усулларидан фарқли равишда, шахснинг ўзини ҳимоя қилиши судга ёки фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоясини амалга оширувчи бошқа органга мурожаат қилмасдан амалга оширилади. Ҳимоянинг мазкур усулидан фойдаланиш учун биргаликда учта шартнинг мавжуд бўлиши талаб этилади: а) ҳуқуқнинг бузилиши ёки уни бузилиш эҳтимоли (хавфи); б) бузилишни тўхтатиш, бархам бериш (олдини олиш) зарурати; в) ҳуқуқ бузилишининг хусусияти ва мазмунига мос келувчи чораларнинг қўлланиши.

Ўзини-ўзи ҳимоя қилиш усуллари бузилишни тўхтатиш, барҳам бериш учун зарур ҳаракатлар доирасида амалга оширилиши ҳамда ҳуқуқни бузишга мутаносиб бўлиши лозим. Бошқа шахсга етказилган зарарнинг миқдори ўзини ҳимоя қилган шахсга етказилган ёки етказилиши мумкин бўлган зиёндан сезиларли даражада ошиб кетмаслиги керак. Ҳимояланаётган шахснинг барча ҳаракатлари беистисно тарзда ўзининг ҳуқуқи бузилишини тўхтатишга қаратилган бўлиши лозим. ЎзР ФК 987-моддасига кўра, зарурий мудофаа ҳолатида етказилган зарар, агар бунда мудофаа чегарасидан чиқилмаган бўлса, тўланмайди. Ҳуқуқни ҳимоялаш даражасига эришилгандан кейин ҳуқуқ эгасининг манфаатларини бузилишига йўл қуйган тажавуззкор шахсга қарши кейинги ҳаракатлар ўзини ҳимоялаш деб тан олинмайди.

Мажбуриятларни таъминлашнинг ФК томонидан кўрсатилган усулларидан бири - "ушлаб қолиш"ни ўз-ўзини ҳимоялашнинг намоён бўлиши деб ҳисоблаш мумкин. Масалан, кредитор мажбурият бажарилганидан сўнг қарздорга берилиши лозим бўлган мулкни токи мажбурият бажарилгунга қадар ўзида ушлаб туриш ҳуқуқига эга. Сақловчи томонидан унга тегишли мукофот тўлангунга қадар муайян мол-мулкни ўзида ушлаб туриши яна бир мисол бўлиши мумкин. Бу ҳолда мулкий ҳуқуқларнинг эгаси судга мурожаат қилмасдан туриб, ўзининг жисмоний кучи билан ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилади.

Бузилган ҳуқуқни шахснинг ўзи ҳимоя қилиши бўйича ҳаракатлар ҳуқуқ эгаси томонидан ҳам, унинг манфаатларини кўзлаб ёки унинг топшириғи билан ҳаракат қилувчи учинчи шахслар томонидан ҳам амалга оширилиши мумкин. Жумладан, муайян мол-мулкнинг мулкдори ўз кучи билан ёки қўриқлаш ва сақлаш бўйича хизмат кўрсатадиган ихтисослашган ташкилотга мурожаат қилиб, унинг бус-бутунлигини таъминлаш, сақлаш чораларини кўриши мумкин.

Ҳуқуқ субъекти томонидан қўлланадиган ўзини-ўзи ҳимоялаш чоралари устидан судга ёки бошқа ваколатли органга шикоят келтирилиши мумкин, бу эса фуқаролик муомаласи субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг кафолати ҳисобланиб, уларни ўз-ўзини ҳимоя қилишга бўлган суистеъмолликлардан муҳофазалашга имкон беради. Ўз-ўзини ҳимоялаш доирасидан чиқиш фактлари юрисдикция органлари томонидан, жумладан, унга қарши ўз-ўзини ҳимоялаш чоралари қўлланган шахснинг мурожати бўйича белгиланади.



14-модда. Зарарни қоплаш


Агар қонун ёки шартномада зарарни камроқ миқдорда тўлаш назарда тутилмаган бўлса, ҳуқуқи бузилган шахс ўзига етказилган зарарнинг тўла қопланишини талаб қилиши мумкин.

Зарар деганда, ҳуқуқи бузилган шахснинг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши лозим бўлган харажатлари, унинг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши (ҳақиқий зарар), шунингдек бу шахс ўз ҳуқуқлари бузилмаганида одатдаги фуқаролик муомаласи шароитида олиши мумкин бўлган, лекин ололмай қолган даромадлари (бой берилган фойда) тушунилади.

Агар ҳуқуқни бузган шахс бунинг натижасида даромад олган бўлса, ҳуқуқи бузилган шахс бошқа зарар билан бир қаторда бой берилган фойда бундай даромаддан кам бўлмаган миқдорда тўланишини талаб қилишга ҳақли.


1. ЎзР ФК 14-моддаси жабрланган томон учун, ҳуқуқи бузилганда, ҳуқуқбузардан ўзига етказилган зарарнинг тўла қопланишини талаб қилиш ҳуқуқини беради ҳамда тўлиқ қоплашнинг турлари ва умумий тамойилини белгилайди. Мазкур қоида асосида ЎзР ФКга зарарларни қоплашда юзага келадиган муносабатларни тартибга солувчи нормалар киритилган (масалан, ЎзР ФК 15, 324, 325, 456-моддалари).

Зарар шахсий номулкий ёки мулкий ҳукуқлари бузилиши натижасида шахсда вужудга келувчи салбий мулкий оқибатлардир. Зарарни қоплаш бузилган фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоялашнинг универсал усули бўлиб, муайян вазиятда қонунда бундай имконият назарда тутилган ёки тутилмаганидан қатъи назар, ҳам шартномавий (масалан, қарздор томоннинг тузилган шартномадан келиб чиқадиган мажбуриятларни бажармаслиги ёки тегишли тарзда бажармагани натижасида), ҳам шартнома доирасидан ташқари бўлган муносабатларда (масалан, авария натижасида мол-мулк ёки соғликка зарар етказилганда) қўлланиши мумкин.


2. ЎзР ФК 14-моддасининг иккинчи қисми зарарларнинг икки хилини ажратиб кўрсатади, булар ҳақиқий зарар ва бой берилган фойдадир. Ҳақиқий зарарни "ҳуқуқи бузилган шахснинг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши лозим бўлган харажатлари, унинг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши" ташкил этади.

Бой берилган фойда деб "шахс ўз ҳуқуқлари бузилмаганида одатдаги фуқаролик муомаласи шароитида олиши мумкин бўлган, лекин ололмай қолган даромадлари" тушунилади. Одатдаги фуқаролик муомаласи шароити сифатида бозор фаолиятининг, кўзда тутилмаган вазиятлар ёхуд енгиб бўлмас куч деб талқин қилинаётган вазиятлар таъсир этмаётган, унинг учун одатдаги шароитлари тушунилиши лозим. Масалан, маҳсулот етказиб берувчи шартномани бузиб товарни етказиб бермаслиги сотиб олувчи дўконнинг бекор туриб қолишига сабаб бўлса, мажбурий бекор туриш билан боғлиқ ижара ҳақини тўлаш харидор -дўкон учун ҳақиқий зиённи, етказиб берилмаслик ва унинг оқибатида келиб чиққан бекор туриш сабабли харидор-дўкон ололмаган фойда эса бой берилган фойдани ташкил этади.

Қилишга мажбур бўлинган харажатларни ҳам, бўлғуси харажатларни ҳам қоплаш тўғрисида талаб тақдим этилганда мажбуриятни бузиш (бажармаслик) билан зарар ҳамда унинг миқдори ўртасидаги сабабий алоқа исботланиши лозим эканлигини ёдда тутиш муҳимдир. Олинмаган даромад (бой берилган фойда)ни қоплаш тўғрисидаги талаблар тақдим этилганда ҳам мазкур шартларга риоя қилиниши керак. Ҳуқуқлари бузилган шахс мажбурият бузилгани оқибатида ололмаган даромаднинг миқдорини, шунингдек, мажбурият бажарилмаслиги билан олинмаган даромад ўртасидаги сабабий алоқани исботлаши лозим. Олинмаган даромадлар миқдорини ҳисоблашда жабрланувчи шахс одатдаги фуқаролик муомаласи шароитида олишни мўлжаллаган даромадларнинг ҳақонийлиги (реаллигини)ни аниқлаш муҳим аҳамият касб этади.

Етказилган зарарни тўлиқ қоплаш тўғрисидаги умумий қоида сифатида қатъий белгиланган талаб ЎзР ФК 14-моддасининг қоидаларидан биридир. Мазкур талаб фақат қонун ёки шартномада бевосита белгиланган ҳоллардагина қўлланиш билан чекланмайди. Масалан, ЎзР ФК нормаларида муомалага лаёқатсиз деб топилган фуқаро билан битим тузилганда зиённи фақат ҳақиқий реал зарар кўринишида қоплаш имкони назарда тутилади (ЎзР ФК 119-моддаси). Шартнома асосида қопланиши лозим бўлган зарар ҳажми чекланганда ЎзР ФК 332-моддаси иккинчи қисмини ҳисобга олиш зарур, унга кўра қўшилиш шартномаси ёки кредитор истеъмолчи сифатида иш олиб борувчи фуқаро бўлган бошқа шартнома бўйича қарздорнинг жавобгарлик ҳажмини чеклаш тўғрисидаги келишув ҳақиқий эмас, башарти мажбуриятларнинг ушбу тури ёки ушбу ҳуқуқбузарлик учун жавобгарлик ҳажми қонун билан белгилаб қўйилган бўлса ва агар мажбуриятни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун жавобгарликни келтириб чиқарадиган вазиятлар юз бергунча келишувга эришилган бўлса.


3. ЎзР ФК 14-моддасининг учинчи қисмида ҳуқуқни бузган шахс бунинг натижасида даромад олган бўлса, бой берилган фойдани ҳуқуқни бузган шахс олган даромаддан кам бўлмаган миқдорда қоплаш назарда тутилган. Масалан, маҳсулот етказиб берувчи етказиб бериши лозим бўлган товарини баландроқ нархда чет ташкилотига сотиб юборди, натижада ҳуқуқи бузилган шахс (бу ҳолда дўкон) етказиб берувчи товарни сотишдан олган даромаддан кам бўлмаган миқдордаги бой берилган фойдага даъво қилишга ҳақли.



15-модда. Давлат органлари ва фуқароларнинг ўзини ўзи

бошқариш органлари томонидан етказилган зарарни тўлаш


Давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ёки ушбу органлар мансабдор шахсларининг ғайриқонуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги), шу жумладан давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари томонидан қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳужжат чиқарилиши натижасида фуқарога ёки юридик шахсга етказилган зарар давлат томонидан ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи томонидан тўланиши керак. Давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари мансабдор шахсларининг айби билан етказилган зарарларни қоплаш суднинг қарори билан шу мансабдор шахслар зиммасига юкланиши мумкин. (ЎзР 15.12.2000 й. 175-II-сон Қонуни тахриридаги модда)


1. ЎзР ФК 15-моддасида давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ёки ушбу органлар мансабдор шахсларининг ғайриқонуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) оқибатида фуқарога ёки юридик шахсга етказилган зарар учун жавобгарлик белгиланган. Ушбу зарарлар давлат ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи томонидан қопланиши керак. Кўриб турганимиздек, давлат органларининг ғайриқонуний ҳаракатлари билан етказилган зарар учун давлатнинг ўзи, унинг субъектлари, шунингдек, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари мулкий жавобгарлик субъекти бўлиб чиқмоқда. Юқорида кўрсатилган нормани рўёбга чиқишига ЎзР ФК 990-моддаси, шунингдек, жабрланувчиларга фақат мулкий зарарни қоплаш масалаларини тартибга солувчи шарҳланаётган модда хизмат қилади. Давлат органларининг жавобгарлигини белгиловчи қоидалар бошқа қонунчилик ҳужжатларида ҳам мавжуд.

"Ноқонуний" деганда давлат органлари ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари томонидан ўз ҳуқуқларини номувофиқ (ваколатини бузиб ёхуд умуман ваколатсиз, қонунчиликка зид холда) тарзда амалга ошириши натижасида вужудга келадиган ҳаракатлар тушунилади. Ҳаракатсизлик эса тегишли давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органига юклатилган мажбуриятларни белгиланган муддат ва тартибда бажармасликни назарда тутади (ҳужжатни қабул қилмаслик, ҳаракатларни содир этмаслик). Масалан, ЎзР ФК 380-моддасида ва бошқа нормаларда (масалан, "Товар бозорларида монополистик фаолиятни чеклаш ва рақобат тўғрисида"ги (27.12.1996 йилдаги 355-I-сонли) ЎзР Қонунининг 18-моддаси 1-банди) назарда тутилган бош тортиш ҳаракатсизликнинг кўринишларидан биридир.

ЎзР ФК 15-моддасида ғайриқонуний ҳаракат (ҳаракатсизлик)га аниқ мисол сифатида фуқароларга ёки юридик шахсларга зарар етишига сабаб - давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи томонидан қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳужжатнинг чиқарилиши кўрсатилган. Зарарлар бошқа ғайриқонуний ҳаракат (ҳаракатсизлик)лар оқибатида ҳам етиши мумкин.

Давлат органи, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи ёки ушбу органлар мансабдор шахсларининг ғайриқонуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) оқибатида етказилган зарарни тўлаш хусусида талаб давлат органи, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи ёки ушбу органлар мансабдор шахс чиқарган ҳужжатни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги суднинг қарори қонуний кучга кирганидан сўнг қўйилиши мумкин. Давлат органи, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи чиқарган ҳужжатни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги талаб ушбу ҳужжат чиқарилиши натижасида фуқароларга ёки юридик шахсларга етказилган зарарни тўлаш тўғрисидаги талаб билан битта даъвода бирлаштирилиши ҳамда ушбу талаблар битта иш юритувида кўриб чиқилиши мумкин. Суд фақат битта ёки бир нечта қўшилган талабларни алоҳида юритувга ажратишга ҳақлидир (ЎзР ХПК 115-моддаси учинчи қисми).

Мазкур талаб ФПК ва ХПКда белгиланган тааллуқлилик қоидаларига мувофиқ ҳуқуқлари бузилган шахс томонидан умумий юрисдикция судига ёки хўжалик судига тақдим этилади. Бизга маълумки, суд зарарларни ундиришдан аввал зарар етказилишига сабаб бўлган ҳаракатларнинг ва чиқарилган ҳуқуқий ҳужжатларнинг қонунийлигини баҳолаши лозим. Бундан эса, бошқарув соҳасида етказилган зарарларни қоплаш талаби фуқаролик-ҳуқуқий бўлса ҳам, улар бир пайтнинг ўзида маъмурий муносабатлардан ҳам келиб чиқиши, бинобарин улар ҳакамлик судига кўриб чиқиш учун берилмаслиги тўғрисида хулоса келиб чиқади.

Давлат органи, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи ёки уларнинг мансабдор шахсларининг айби билан етказилган зарарлар, қонунда ёки тарафларнинг келишувида зарарларни камроқ миқдорда қоплаш назарда тутилмаган бўлса, тўлиқ ҳажмда қопланиши лозим.

Айрим қонунларда амалга оширилиши зарарни қоплашга асос бўлувчи ҳужжатлар ва ҳаракатлар аниқ кўрсатилган. Масалан, "Товар бозорларида монополистик фаолиятни чеклаш ва рақобат тўғрисида"ги (27.12.1996 йилдаги 355-I-сонли) ЎзР Қонунининг 19-моддасига кўра, агар давлат бошқаруви органи ёки маҳаллий давлат ҳокимияти органи, шу жумладан монополияга қарши давлат органи томонидан монополияга қарши қонун ҳужжатларига хилоф равишда қабул қилинган норматив ҳужжат туфайли хўжалик юритувчи субъектга ёхуд бошқа шахсга зарар келтирилса, зарар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда тўланиши лозимлиги кўрсатилган.


2. Шунингдек, ЎзР ФК 15-моддасида давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари мансабдор шахсларининг айби билан етказилган зарарларни қоплаш суднинг қарори билан шу мансабдор шахслар зиммасига юкланиши мумкинлиги назарда тутилади. Аммо умумий юрисдикция судида ёки хўжалик судида зарарни қоплаш юзасидан мансабдор шахс эмас, балки ушбу мансабдор шахс ишлайдиган давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи жавобгар бўлиши лозим. Мансабдор шахсларнинг ноқонуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) оқибатида юзага келган зарарни қоплаш бўйича ишларда зарар етказилишида айбдор бўлган мансабдор шахслар низонинг мазмуни бўйича жавобгар томондан мустақил талаб билан арз қилмайдиган учинчи шахс мақомига эга бўлишлари мумкин. Ҳаракатлари натижасида давлат маблағлари хисобидан қопланадиган зарар етказишга айбли мансабдор шахс моддий жиҳатда фуқаро ёки юридик шахс олдида эмас, балки тегишли давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи олдида жавоб беради. Яъни, мансабдор шахсларнинг ўзига жавобгарлик фақат регресс тартибида юкланиши мумкин. Бу ерда жабрланувчига зарарни қоплаб берган давлат органи кейинчалик тўланган суммани айбли мансабдор шахсдан ундириб олиш ҳуқуқига эгалиги назарада тутилмоқда. Афсуски, шарҳланаётган моддага киритилган ўзгартишлар сабабли (ЎзР 2000 йил 15 декабрдаги Қонуни) суд қарори билан зарарларни қоплаш учун жавобгарлик айби натижасида зарар етказилган давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари мансабдор шахсларига юкланиши мумкин. Суд амалиёти ҳам зарарни қоплаш учун жавобгарликни уни қоплаш учун маблағга эга бўлмаган давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари мансабдор шахсларига юклаш йўлидан кетди, шунинг натижасида давлат органларининг мансабдор шахсларидан жабрланганлар уларга етказилган зарарга товон олмасдан қолмоқдалар.



2-КИЧИК БЎЛИМ. ШАХСЛАР


3-боб. Фуқаролар (жисмоний шахслар) (16-38-моддалар)

4-боб. Юридик шахслар (§§ 1-3. 39-78-моддалар)

5-боб. Давлат фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар

иштирокчиси сифатида (79-80-моддалар)



3-БОБ. ФУҚАРОЛАР (ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАР)


16-модда. Фуқаро (жисмоний шахс) тушунчаси

17-модда. Фуқароларнинг ҳуқуқ лаёқати

18-модда. Фуқаролар ҳуқуқ лаёқатининг мазмуни

19-модда. Фуқаронинг исми

20-модда. Исмни ҳимоя қилиш

21-модда. Фуқаронинг яшаш жойи

22-модда. Фуқаронинг муомала лаёқати

23-модда. Фуқаронинг ҳуқуқ лаёқати ва муомала

лаёқатини чеклашга йўл қўйилмаслиги

24-модда. Фуқаронинг тадбиркорлик фаолияти

25-модда. Фуқаронинг мулкий жавобгарлиги

26-модда. Якка тадбиркорнинг ночорлиги (банкрот бўлиши)

27-модда. Ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган

вояга етмаганларнинг муомала лаёқати

28-модда. Эмансипация

29-модда. Ўн тўрт ёшга тўлмаган вояга

етмаганларнинг муомала лаёқати

30-модда. Фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш

31-модда. Фуқаронинг муомала лаёқатини чеклаш

32-модда. Васийлик ва ҳомийлик

33-модда. Фуқарони бедарак йўқолган деб топиш

34-модда. Фуқарони бедарак йўқолган деб топиш оқибатлари

35-модда. Фуқарони бедарак йўқолган деб топиш

ҳақидаги қарорнинг бекор қилиниши

36-модда. Фуқарони вафот этган деб эълон қилиш

37-модда. Вафот этган деб эълон қилинган фуқаро

қайтиб келишининг оқибатлари

38-модда. Фуқаролик ҳолати ҳужжатларини қайд этиш



16-модда. Фуқаро (жисмоний шахс) тушунчаси


Фуқаролар (жисмоний шахслар) деганда Ўзбекистон Республикасининг фуқаролари, бошқа давлатларнинг фуқаролари, шунингдек фуқаролиги бўлмаган шахслар тушунилади.

Агар қонунда бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, ушбу Кодекснинг қоидалари барча фуқароларга нисбатан қўлланилади.


1. Ушбу 3-бобнинг номида ва хусусан, ЎзР ФК 16-моддасининг матнида, илгари амал қилган ЎзССР Гражданлик кодексидан фарқли равишда, "фуқаролар" ва "жисмоний шахслар" деган иккита атама қўлланади (ЎзССР Гражданлик кодексида фақат "фуқаролар" тушунчаси қўлланган эди). "Фуқаро" ва "жисмоний шахс" тушунчаларидаги фарқлар маълум бўлса ҳам, аммо ЎзР ФКда "фуқаролар" ва "жисмоний шахслар" тушунчалари бир маънода қўлланган. Бу холат қонун чиқарувчининг "фуқаро" сўзини анъанавий ва одатга айланган тарзда қўлланишини сақлаб қолиш истаги билан боғлиқ.


2. ЎзР ФК 16-моддасининг қоидасида "фуқаро" деганда нафақат Ўзбекистон Республикасининг фуқаролари, балки бошқа давлатларнинг фуқаролари, шунингдек фуқаролиги бўлмаган шахслар тушунилиши белгиланган. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида бошқа давлатларнинг фуқаролари, шунингдек, муайян фуқароликка эга бўлмаган шахслар истиқомат қилишади. ЎзР Конституциясининг 23-моддасида бундай дейилган: "Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги чет эл фуқароларининг ва фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари халқаро ҳуқуқ нормаларига мувофиқ таъминланади.

Улар Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, қонунлари ва халқаро шартномалари билан белгиланган бурчларни адо этадилар".


3. ЎзР ФК 16-моддасининг иккинчи қисмида, агар қонунда бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, ЎзР Фуқаролик кодекснинг қоидалари барча фуқароларга нисбатан қўлланилиши белгиланган. Бу ердаги истисно писандаси эса масалан, ЎзР ФК 1167-моддасида кўрсатилган ҳолатларни назарда тутади "Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати Ўзбекистон Республикаси фуқаролари ва юридик шахсларининг ҳуқуқларига махсус чекловлар қўйган давлатларнинг фуқаролари ва юридик шахсларига нисбатан жавоб тариқасида чекловлар (реторсиялар) белгилаши мумкин".



17-модда. Фуқароларнинг ҳуқуқ лаёқати


Барча фуқароларнинг фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларига эга бўлиш лаёқати (ҳуқуқ лаёқати) тенг равишда эътироф этилади.

Фуқаронинг ҳуқуқ лаёқати у туғилган пайтдан эътиборан вужудга келади ва вафот этиши билан тугайди.


1. Фуқароларнинг фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлиш ва бурчни ўташга умумий қобилияти фуқароларнинг ҳуқуқ лаёқати деб аталади. Фуқаронинг ҳуқуқ лаёқати муайян юридик фактлар - ҳаракат ва ҳодисалар мавжуд бўлгандагина пайдо бўладиган конкрет субъектив ҳуқуқларга эга бўлишининг асоси бўлади.

ЎзР ФК 17-моддаси биринчи қисмининг қоидалари билан барча фуқаролар учун бир хил ҳуқуқ лаёқати назарда тутилади. ЎзР ФК бу моддаси Ўзбекистон Республикасини барча фуқароларининг бир хил ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлиб, жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахси ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, қонун олдида тенглигини кафолатловчи ЎзР Конституциясининг 18-моддаси қоидаларини мустаҳкамлайди. Бироқ, фуқароларнинг ҳуқуқ лаёқати тенглиги тамойили фуқароларнинг муайян субъектив ҳуқуқларининг тенглигидан эмас, фақат фуқароларнинг ҳуқуқий имконияти тенглигидан далолат беради, чунки қонунда кўрсатилган (масалан, ЎзР ФК 18-моддасида), шунингдек, санаб ўтилмаган ва шу билан бирга тақиқланмаган фуқаролик субъектив ҳуқуқларига эга бўлиш имконияти (қобилияти), уларга ҳақиқатда эга бўлиш билан доимо мос тушмайди.


2. Фуқаронинг ҳуқуқ лаёқати у туғилган пайтдан эътиборан вужудга келади ва вафот этиши билан тугайди. Ҳуқуқ лаёқати фуқарога бутун умри мобайнида хос бўлиб, унинг ёши, соғлигининг ҳолати, ҳуқуқ ва бурчларни амалга ошириш имконияти ва ш.к. боғлиқ эмас. Ҳуқуқ лаёқати ҳатто ҳали туғилмаган болада ҳам пайдо бўлиши мумкин, масалан, ЎзР ФК 1118-моддасида мерос қолдирувчининг ҳаётлик пайтида ҳомила ҳолида бўлган ва мерос очилгандан кейин тирик туғилган болалари меросхўр бўлишлари мумкинлиги назарда тутилган.

Ҳуқуқ лаёқати фуқарони ЎзР ФК 36-моддасида санаб ўтилган вазиятлар мавжуд бўлиб, тегишли шартларга риоя қилинган холда суд томонидан фуқарони вафот этган деб эълон қилинганда ҳам тўхтатилади, чунки фуқарони вафот этган деб эълон қилиш фуқаронинг ўлимидаги каби оқибатларга олиб келади (ЎзР ФК 36-моддасининг тўртинчи қисми). Аммо вафот этган деб эълон қилинган фуқаро ҳаёт эканлиги аниқланса, ушбу фуқарони вафот этган деб эълон қилиш тўғрисидаги суднинг қарорини бекор қилувчи суд қароридан сўнг фуқаро яна тўлиғича "ҳуқуқий лаёқатли" бўлади.



18-модда. Фуқаролар ҳуқуқ лаёқатининг мазмуни


Фуқаролар:

мулк ҳуқуқи асосида мол-мулкка эга бўлишлари;

мол-мулкни мерос қилиб олишлари ва васият қилиб қолдиришлари;

банкда жамғармаларга эга бўлишлари;

тадбиркорлик, деҳқон (фермер) хўжалиги билан ҳамда қонунда тақиқлаб қўйилмаган бошқа фаолият билан шуғулланишлари;

ёлланма меҳнатдан фойдаланишлари;

юридик шахслар ташкил этишлари;

битимлар тузишлари ва мажбуриятларда иштирок этишлари;

етказилган зарарнинг тўланишини талаб қилишлари;

машғулот турини ва яшаш жойини танлашлари;

фан, адабиёт ва санъат асарларининг, ихтиронинг, қонун билан қўриқланадиган бошқа интеллектуал фаолият натижаларининг муаллифи ҳуқуқига эга бўлишлари мумкин.

Фуқаролар бошқа мулкий ва шахсий номулкий ҳуқуқларга ҳам эга бўлишлари мумкин.


1. Фуқаролар ҳуқуқ лаёқатининг мазмуни ўз ичига фуқаро эга бўлиши мумкин бўлган мулкий ва шахсий номулкий ҳуқуқ ва бурчларни олиб, улар ЎзР Конституцияси асосида унга тегишли ва кафолатлангандир.

Шарҳланаётган моддада биркитирилган ҳуқуқларни амалга ошириш ва ҳимоялаш тартиби бошқа нормаларда бевосита очиб берилади. Масалан, мулк ҳуқуқи асосида фуқаронинг мол-мулкка эга бўлиш ҳуқуқи ЎзР ФК II бўлимида, мол-мулкни мерос олиш ва васият қилиш ҳуқуқи ЎзР ФК V бўлимида, ёхуд асар муаллифнинг фан, адабиёт ва санъат асарларининг, ихтиронинг, қонун билан қўриқланадиган бошқа интеллектуал фаолият натижаларининг муаллифи ҳуқуқига эга бўлиш ҳуқуқи ЎзР ФК IV бўлимида очиб берилган.

Мажбуриятларга эга бўлиш қобилияти ҳам фуқаролар ҳуқуқ лаёқатининг бир қисмини ташкил этади: фуқаролар битим тузиш ва мажбуриятларда иштирок этишга, яъни зиммасига учинчи шахс фойдасига муайян ҳаракатни содир этиш мажбуриятини олишга ҳақлидирлар. Масалан, мол-мулкни топшириш, ишни бажариш, пулни тўлаш ва ҳ., - ёки маълум ҳаракатни бажаришдан сақланиш.


2. ЎзР ФК 18-моддасида кўрсатилган ҳамда фуқаролар ҳуқуқ лаёқатининг мазмунини ташкил этувчи ҳуқуқлар рўйхати ўз ичига энг муҳим (иқтисодий ва ижтимоий аҳамиятли) фуқаролик ҳуқуқларини олади, аммо тўкис-тугал ҳисобланмайди. Фуқаролар ЎзР фуқаролик ва бошқа қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган асослардан, шунингдек, фуқаролик қонунчилигининг асосий негизлари ва мазмунидан келиб чиқиб шундай ҳуқуқларни юзага келтирувчи ҳаракатлардан вужудга келадиган бошқа мулкий ва шахсий номулкий ҳуқуқларга ҳам эга бўлишлари мумкин (ЎзР ФК 8-моддаси). Чунки барча ҳуқуқларни санаб ўтишнинг имкони йўқ, фуқаролик ҳуқуқи билан тартибга солинадиган муносабатлар доимий ривожланиб бораётгани сабабли бу номақбул ҳамдир.

Фуқаролар ҳуқуқ лаёқатини рўёбга чиқариш муайян чегараларга эга эканлигини ҳам ёдда тутиш муҳимдир. Фуқаролар ўзларига тегишли фуқаролик ҳуқуқ ва эркинликларини амалга оширганда ўзга шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан ҳимоя қилинадиган манфаатларини бузмасликлари, ҳуқуқ орқали ўзга бир шаклда суистеъмол қилмасликлари лозим (ЎзР ФК 9-моддаси, ЎзР Конституциясининг 20-моддаси). Айрим ҳолларда бундай чекловлар қонун билан белгиланади (масалан, мол-мулк хатланганда уни тасарруф қилиш бўйича мулкдорнинг ҳуқуқи чекланади).



19-модда. Фуқаронинг исми


Агар қонундан ёки миллий одатдан бошқача тартиб келиб чиқмаса, фуқаро ўз фамилияси ва номидан, шунингдек отасининг исми билан ҳуқуқ ва бурчларга эга бўлади ҳамда уларни амалга оширади.

Қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибда фуқаро тахаллусдан (тўқилган исмдан) фойдаланиши мумкин.

Фуқаро қонунда белгиланган тартибда ўз исмини ўзгартиришга ҳақли. Фуқаронинг ўз исмини ўзгартириши аввалги исми билан олган ҳуқуқ ва бурчларини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди.

Фуқаро ўз исмини ўзгартирганлиги ҳақида қарздорлари ва кредиторларига хабар бериш учун зарур чораларни кўриши шарт ва у мазкур шахсларда фуқаронинг исми ўзгарганлиги ҳақида маълумот йўқлиги туфайли келиб чиқиши мумкин бўлган оқибатлар хавфини ўз зиммасига олади.

Исмини ўзгартирган фуқаро ўзининг аввалги исмига расмийлаштирилган ҳужжатларга ўз ҳисобидан тегишли ўзгартиришлар киритилишини талаб қилишга ҳақли.

Фуқаро туғилган вақтида олган исмини, шунингдек ўзгартирилган исмини фуқаролик ҳолати ҳужжатларини қайд этиш учун белгиланган тартибда рўйхатдан ўтказиши керак.

Бошқа шахс исмидан фойдаланиб ҳуқуқ ва бурчларга эга бўлишга йўл қўйилмайди.


1. Ўз исмига эга бўлиш - фуқаронинг ажралмас ҳуқуқидир. БМТ “Бола ҳуқуқлари ҳақида”ги Конвенциясини 7-бандининг биринчи қисмига мувофиқ, туғилиш пайтидан бошлаб бола ўз исмига эга бўлиш ҳуқуқига эгадир. Кенг маънодаги исм сифатида фуқаронинг исми, отасининг исми ва фамилиясини тушунадилар. Бироқ, ЎзР ФК 19-бандининг биринчи қисмига кўра, миллий урф-одатдан ёки махсус қонун ҳолатларидан келиб чиққан ҳолда “фуқаронинг исми” тушунчасининг бошқача мазмунга эга бўлишига ҳам йўл қўйилади.

ЎзР ОКнинг 69-моддасида, боланинг исми ота-оналарнинг ўзаро келишувига кўра берилиши, отасининг исми эса унинг отасининг исми бўйича берилиши белгиланган.

Боланинг фамилияси ота-оналарнинг фамилияси бўйича белгиланади. Боланинг ота-оналари ҳар ҳил фамилияларга эга бўлганлари ҳолатида, ота-оналарнинг ўзаро келишувига мувофиқ, болага отасининг фамилияси ёки онасининг фамилияси берилади. Ота-оналарнинг ҳоҳишига кўра, миллий анъаналарга мувофиқ, болага унинг отаси томонидан ёки мувофиқ равишда онаси томонидан бўлган бобосининг исмидан ҳосил қилинган фамилия берилиши мумкин. Боланинг исми ва (ёки) фамилияси бобида ота-оналар ўртасида ўзаро келишув мавжуд бўлмаган ҳолда, пайдо бўлган келишмовчиликларни васийлик ва хомийлик идораси томонидан ҳал этилади.

Агарда боланинг отаси қонунда белгиланган тартибда аниқланмаган бўлса, - бу ҳолда боланинг исми онасининг кўрсатмаси бўйича, отасининг исми - туғилиш ҳақидаги гувоҳномасида унинг отаси деб кўрсатилган шахснинг исми бўйича, фамилияси эса - онасининг фамилияси бўйича берилади.


2. Фуқаронинг ҳуқуқлари ва мажбуриятлари унинг шахсий исми бўйича амалга оширилади ва қўлга киритилади. Шундай бўлса ҳам, қонун томонидан кўзда тутилган ҳолларда ва тартибда шахснинг таҳаллусдан (тўқиб чиқарилган исмдан) фойдаланишига йўл қўйилади. Масалан, фан, адабиёт, санъат ва турдош ҳуқуқлар соҳаларида яратилган ижодий асарнинг муаллифи ўз исмини шахсийлаштириши мақсадида ўзга шахснинг исмини такрорламайдиган тўқиб чиқарилган исмдан (таҳаллусдан) фойдаланиши мумкин. Муаллиф ўз асаридан таҳаллус остида ёки ўз исмини кўрсатмаган, яъни аноним муаллиф тарзида фойдаланиши ёки ундан фойдаланишга рухсат бериш ҳуқуқига эгадир (ЎзР 20.07.2006 й. ЎРҚ-42-сон “Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги Қонунининг 18-моддаси).


3. Фуқаро ўз исмини қонунда белгиланган тартибда ўзгартириш ҳуқуқига эга эканлиги шарҳланаётган мазкур-банд қоидаси билан белгиланади. ЎзР Оила Кодекси никоҳ тузиш (ЎзР ОК 20-моддасининг биринчи қисми), никоҳдан ажратиш (ЎзР ОК 46-моддаси), никоҳни хақиқий эмас деб топиш (ЎзР ОК 56-моддасининг олтинчи қисми), фарзандликка олиш (ЎзР ОК 164-моддасининг учинчи қисми), оталикни белгилаш (ЎзР ОКнинг 207-моддаси) ҳолларида фуқаронинг ўз фамилиясини ўзгартиришига йўл қўйилади. Бола ота-оналарининг биргаликда билдирган илтимосига кўра, унинг ўн олти ёшга тўлмагунигача, фуқаролик ҳолатини рўйхатга олиш органи, боланинг манфааатларидан келиб чиққан ҳолда, унинг исмини ўзгартиришга, ва шунингдек унга берилган фамилияни ўз ота-онасидан бошқа бирининг фамилиясига ўзгартиришга ҳақлидир ( ЎзР ОКнинг 70-моддаси).

Никоҳни тузишда эр-хотин, ўз ихтиёри бўйича эр-хотиндан бирининг фамилиясини ўзлари учун умумий фамилия сифатида танлайдилар ёки эр-хотиннинг иккаласи ҳам ўзларининг никоҳгача бўлган фамилияларини сақлаб қоладилар. Никоҳ тузилганида ўз фамилиясини бошқа фамилияга ўзгартирган эр(хотин), никоҳ бекор қилинганидан кейин ҳам шу фамилия билан номланиш ҳуқуқига эгадир ёҳуд суд томонидан никоҳнинг бекор қилиниши тўғрисидаги қарор қабул қилинганида унинг ҳоҳиши бўйича унга никоҳгача фамилияси қайтариб берилиши мумкин. Инсофли эр (хотин), никоҳ бекор қилинганида никоҳ тузишни давлат рўйхатига олиниши пайтида ўзи танлаган фамилияни сақлаб қолишга ҳақлидир.

Зарурият мавжуд бўлган ҳолларда, фарзандиликка олишда, фарзандликка олинадиган боланинг исми, отасининг исми, фамилияси ўзгартирилиши мумкин.

Агарда боланинг ота-оналари алоҳида-алоҳида яшаётган бўлсалар ва бола билан бирга яшаётган ота(она) унга ўз фамилиясини бериш ҳоҳишини билдирса, бу ҳолда васийлик ва ҳомийлик органи, боланинг манфаатларига боғлиқ ҳолда ва ота(она)лардан бошқа бирининг фикрини инобатга олган ҳолда мазкур масалани ҳал қилади. Ота(она)нинг турар жойини аниқлаш иложи бўлмаганида, унинг ота-оналик ҳуқуқларидан махрум этилишида, унинг муомилага лаёқатсиз деб тан олинишида, ва шунингдек, ота (она)нинг болани тарбиялашдан ва уни боқишдан асосли сабабларсиз бош тортиши ҳолларида унинг фикри инобатга олиниши шарт эмас.

Агарда бола бир-бири билан ўзаро никоҳда бўлмаган шахслардан туғилган бўлса, ва ва